14 Qarasha, 10:12 611 0 Ishki saıasat Túrkistan Gazeti

Qazaq Abaı jolymen júrse, adaspaıdy

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen hakim Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıy keńinen atalyp ótetin boldy. Birtýar danyshpannyń mereıtoıy qarsańynda elordamyzda turatyn abaıtanýshy ǵalymdardy «Túrkistan» ıntellektýaldyq oı-pikir klýbyna shaqyryp, áńgimelesken edik. Abaıdy nasıhattaý, dáripteý isinde zor úlesi bar Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jazýshy Sultan Orazalın men UǴA akademıgi, fılosofııa ǵylymynyń doktory, professor Ǵarıfolla Esim kemeńgerdiń shyn baǵasyn berý týraly keleli oılaryn ortaǵa salyp, Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyn atap ótý jónindegi Memlekettik komıssııanyń nazaryna birqatar usynystaryn joldady.

Túrkistan: Elordamyzǵa qonys aýdaryp kelgendegi alǵashqy jıyndy Abaı atamyzdyń qurmetine arnaýdy jón kórdik. Sonymen, Abaıdyń 175 jyldyǵyna qyzý daıyndyq bastalyp ketti. Dese de, bul toıda neni eskerýimiz kerek, ne istelýi tıis? Áńgimeniń basyn osy máseleden bastaıyqshy.

Sultan ORAZALIN: Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyn joǵary deńgeıde atap ótýge baılanysty aıtar oı, usynys óte kóp. Sondyqtan bizdiń búgingi talqymyz Memle­kettik komıssııanyń nazaryn aý­daryp, oılandyrýy kerek. Búginde gazetti bireý oqıdy, bireýi oqymaı­­dy. Degenmen aıtylǵan sóz bá­ribir elge jetip jatady. Abaı tó­ńiregindegi aıtystar árbir 10 jyl saıyn Abaıdyń mereıtoıynyń qarsańynda shyǵyp turady. Bul, mysal úshin Abaıdy jamandaǵannan emes, bizdiń qoǵamymyzdyń osy 10 jyl saıyn jańa býynnyń ósýinen, ártúrli adamdar men toptardyń paıda bolýynan, ártúrli oılardyń qalyptasýynan týyndap jatady. Muny soıologtar, basqa ǵylym ókilderi da zertteı jatar, biraq meni alańdatatyn nárse sol Abaıǵa degen bizdiń ózimizdiń, halqymyzdyń qurmeti. Abaıdyń myqty ekendigine daý joq, aqyn ekendigine daý joq, biraq áli kúnge deıin sol Abaıǵa degen bizdiń qoǵamymyzda turaqty pikir qalyptaspa­ǵan, oǵan degen zor súıispenshilik bir­jolata ornyqty dep aıta almaı­myn. Birinshiden, Abaıdyń 125 jyl­dyǵy qarsańynda «Abaı nar­koman eken», «Abaı anaý eken», «Abaı mynaý eken» degen túrli maqalalar jazyldy. Abaıdy qaıtse de etekten tartqysy keletinder kóp. 150 jyldyqtyń qarsańynda da sondaı ártúrli pikirler taratty. Syrtqy jurttyń da, ishki ózi­miz­diń qazaqtyń rýlyq, ıá bolmasa, jer­shildik óresine shyqqan pikirler boldy.

Endi 175 jyldyǵy toılanardyń aldynda Abaıdyń týǵan kúnin kókparǵa sala bastady. Abaıdyń týǵan kúni – 10 tamyz emes eken, 23 tamyz dep ýlap-shýlap jatyr. Bo­l­ymsyz nárse, túkke turmaıdy. Ony men sol kezde-aq aıttym, aıtqan pikirim gazetterge shyqty. Qa­zir bul másele aıaqtaldy, bul má­sele tııanaqtaldy. Resmı túrde kóp ǵalymdarmen bárimiz otyryp soǵan qol qoıyp, máseleniń sońǵy núktesin qoıdyq. Sonymen, endi gazet-jýrnaldyń bárinde Abaıdyń týǵan kúni – 10 tamyz dep jazylatyn boldy. Sizderdi osy sheshimmen kelisedi dep oılaımyn. Sondyq­tan jalǵyz Abaıymyzdy olaı-bu­laı  kókparǵa salmaı-aq qoıaıyq, bul – bir. Ekinshiden, Abaıdyń toıyn, 175 jyldyǵyn qalaı ótkizemiz? Ózim basqasyn aıtpaǵan­da, Muhtardyń 3 toıyn, Shá­kárim­niń 2 toıyn, Abaıdyń 3 toıyn kórdim. 125 jyldyǵyn, 150 jyl­dyǵyn, endi, mine Qudaı jet­kiz­se, 175 jyldyǵyn da kóremiz be degen úmitimiz bar. Onyń ishinde 140 jyldyǵynda de­legaııany ózim basqaryp baryp, basy-qasynda boldym. Ol kezde Ortalyq komıtette ádebıet sektoryn basqaratynmyn. 40-50 adam shetten keldi, ózimizdiń baýyrlas elderden keldi. Táýelsizdik tarıhyndaǵy úlken toı boldy. Qalaı desek te, hakimniń 150 jyldyǵy uly toı boldy. Memleket te odan aıanǵan joq, baryn salyp, qarjyny molynan tókti. Mysal úshin Táýelsizdiktiń bastapqy jyldarynda halyqtyń rýhy óte joǵary edi, ash-jalańash júrip, túgi joq, jumysy joq, jalaqy mardymsyz kezdiń ózinde el toı toılady. Abaıdyń toıyn Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin de ash-jalańash júrip 1945-1946 jyldary halyq toılaǵan. Onyń kólemi 150 jyldyqtaǵydaı bolmasa da, sol toıǵa qazaqtyń zııaly adamdarynyń bári qatysqan-dy. Al myna 150 jyldyq toı kólemi jaǵynan úlken toı bol­dy. Biraq sol toıda úlken kem­shi­likter boldy. Basty kemshilikter uıymdastyrý máselelerinen ketken. Endigide sondaı qatelikterge jol bermeýimiz kerek. Toıdyń negizgi maqsaty – Abaıdyń abyroıyn kóterý. Men iship-jeýdi aıtyp otyrǵanym joq. Sol jerde qandaı oıyndar oınalady, qandaı ulttyq dástúrler sol toıdyń ishinde qolǵa alynady, ony qalaı kórsetedi, qaı jerde qalaı bolady? Mine, osy máselelerdiń barlyǵynyń tolyq senarııi bolýy kerek. Dástúrli jarystar bolatyn shyǵar, qalyń úı tigiledi báribir, onsyz bolmaıdy. Onyń janynda jasalatyn ulttyq oıyndardyń, ulttyq dástúrlerdiń qandaıyn jasaý kerek, ony eskerý kerek. Sondyqtan osy toıda Abaı týraly kim sóıleıdi, kim baıandama jasaıdy bári-bári erterek oılastyrylýy kerek. Mádenıet mınıstrliginiń jaýaptylary bul máselege atústi qaramaı, mán berip kirispese bolmaıdy. Abaıdy shetelge tanytýda «samodeıatelnyı» konerttiń barlyǵyn toqtatý kerek. Álemge biz Abaıdy tanytamyz deımiz de, kerisinshe masqaralap júremiz. Abaı – professıonal aqyn. Abaı – uly aqyn. Abaıdyń dárejesine eń tańdaýly degen ánshilerimizdi, tańdaýly óner adamdarymyzdy aparýymyz kerek. Delegaııa quramy az bolsyn, topyrlatyp 50-60 adamdy aparý qajet emes. Qazirgi qurylǵan komıssııa Abaıdyń toıyn laıyqty atap ótýge naqty baǵdarlamamen isteıdi dep oılamaımyn. Óıtkeni komıssııa quramyndaǵylardyń tizimin kórip otyrmyn. Barlyǵy ákimqaralar, sheneýnikter. Olar uıymdastyrý jumystaryna kerek, biraq sol topqa Abaıdy shyn qurmetteı­tin, tanytatyn ǵalym, jazýshylardy tartý kerek edi.

Ǵarıfolla ESIM: Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyn toılaǵan kezde Abaı týraly júregimizdi tilge bıletpeýimiz kerek. Til aıta beredi emes pe! Júrek sózin sóıleýimiz kerek. Mysaly, biz «Uly Abaı» deımiz. Munymyz durys pa? Eger biz Alla Taǵalany moıyndasaq, ol Uly bolatyn bolsa, biz nege bulaı dep aıtamyz? Abaıdy «Uly» dep Shákárim de aıtqan joq, Maǵjan da aıtqan joq. Bári hakim dedi. «Altyn hakim Abaıǵa» dedi Maǵjan. «Uly» degen sóz keıinnen shyqqan. «Ulylardyń mekeni» deıdi, ol da durys emes, «Ǵulamalardyń mekeni». Hakim Abaı, danyshpan Shákárim, kemeńger Muhtar, er Mahambet, ǵalym Shoqan, ustaz Ybyraı dep aıtýymyz kerek. Áıtpese, keshegi arystardyń uly degenge tili kelmedi emes keldi, biraq olar Abaıdy «Hakim», «Bas aqyn» dep baǵalap, halyqtyq sıpatqa kóterýge qyzmet etti. Bul – bir. Ekinshi – Abaı aǵartýshy degendi toqtatý kerek, Abaı – oıshyl. Aǵartýshy degen Ybyraı atamyz bolady. Ol mektep ashty, kitap shyǵardy, oqýlyq jazdy, bala oqytty. Al Abaı eshqashan aǵartý isimen aınalysqan joq. Abaı – ustaz, oıshyl. Asqan dana, kemeńger. Abaıdyń baǵasyn oıshyldyqpen ólsheýimiz lazym.

Abaıdyń mereıtoıy, árıne týǵan jerinde ótedi, kıiz úı tigilip, at shabys, alaman báıge barlyǵy bolmasa, halyq ony toı dep eseptemeıdi. Mereıtoıdy ótkizgendegi maqsat ne degenge taǵy qaıtyp kelemiz.

Túrkistan: Mereıtoı aıasynda Abaı týǵan topyraqta qandaı jumystar atqarylýy kerek?

Sultan ORAZALIN: Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda danyshpannyń kesenesi salyndy. Abaı kesenesin keshen túrinde salý ıdeıasy aspannan kelgen joq. Fırdaýsıdiń eskertkishine uqsas saldy. Men ol eskertkishti ózim baryp kórgenmin. Fırdaýsı kesheni turǵan jer qurǵaq jer eken. Al Abaı ata kesheni sazdaýyt jerde ornalasqan. Fırdaýsıdiń eskertkishin kótergende týra Abaıdyń eskertkishindeı qylyp salǵan. Onyń astyńǵy qabatynda úlken ádebı-tarıhı óner zaldary jasalǵan. Ol zaldardyń ishinde dúnıejúzindegi batyrlardyń sýreti, álemniń tańdaýly sýretshileriniń sýretteri kórme retinde qoıylǵan. Myna shetinde Fırdaýsıdiń mramormen qorshalǵan zıraty jatyr. Mine, osyndaı ıdeıalar bolǵan. Biraq biz Abaıǵa kelgende, sony jarytyp isteı almadyq. Sondyqtan Abaı zıratynyń mańy kitaphana, mádenı ortalyq bolýy kerek. 150 jyldyqta bastalǵan isti aıaqtaýymyz kerek!

Ǵarıfolla ESIM: Óte durys saýal. Dúbirli toıdan keıin ne qalady? Toı toılanady, toıdy ótkizedi. Sultan aǵamyz aıtqan qatelikterdi jasamaýy da múmkin. Bári joǵary ótedi. Biraq toıdan keıin ne qalady? Másele — sonda. Jýyrda ǵana ótken Memlekettik komıssııanyń jınalysynda, men mynadaı usynys engizdim. Semeı qalasynan shyqqanda «Abaı joly» degen stella tur, ony buryndary biz ornatqanbyz. Endigide sol «Abaı jolyn» Jıdebaıǵa deıin jetkizýimiz kerek. Ol – danyshpan Muhtar Áýezovtiń jobasy. Bul – kóp adamnyń júretin joly. Endi osy joldy «dańǵyl» dep ataý kerek! M.Áýezov «Abaı joly» romanynda: «Tastaq jerge shynar ósip shyqty, Abaı ósip shyqty» deıdi. Romannyń sońynda shynar qulady deıtin edi ǵoı. Mine, Abaıdyń týǵan jerin abattandyrý, gúldendirý isiniń bárin Muhtar Áýezovtiń romanynyń jelisi boıynsha jasaýymyz kerek. Abaı týǵan Syrt Qasqabulaq topyraǵyna, uly joldyń boıyna alyp shynardy ornatý kerek, ony ózimizdiń sýretshiler men sáýletshiler ıdeıalyq-kompozıııalyq turǵysynan erekshe stılmen salyp, bezendirýi kerek. Semeı – Kúshikbaı asýy – Bórili – Qasqabulaq – Aqshoqy – Jıdebaı – Qaraýyl boıynda Abaıdyń shyǵarmashylyǵyna qatysty kompozıııalyq eskertkishterdi salyp, bul «Abaı jolyn» dala mýzeıine aınaldyrý kerek. Ózge jurt qyzyǵyp, tamsanyp qalatyn edi. El rýhy da kóteriler edi.  Bul degenińiz– naǵyz memlekettik rýhanı jańǵyrý!

Túrkistan: Elordamyzda «Abaı» ortalyǵy ashylady eken. Bul ortalyqtyń jumysy men negizgi konepııasy qandaı bolmaq?

Sultan ORAZALIN: Ortalyq bolǵannan keıin, soǵan búkil Abaıǵa baılanysty dúnıelerdiń kópshiligi jınaqtalýy kerek. Biz sol arqyly Abaıdy tanyp shyǵýymyz qajet. Bul jer elorda bolǵan soń, alys-jaqynnan kóp kisi keledi. Kelgen kisi Abaıdy, Abaı arqyly qazaq elin, ultyn tolyq tanyp ketýi kerek. Abaı ortalyǵy – qazaq eliniń enıklopedııasy bolýy tıis. Ortalyq ashylsa, naqty iske kirisse, Abaıdy meılinshe tolyq zertteýge, tanytýǵa tıis dep sanaımyn.

Ǵarıfolla ESIM: Qazir anaý da, mynaý da «Abaı» ortalyǵyn ashamyz dep ketti. Ashsyn, asha bersin! Biraq men Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevqa «Abaı» akademııasyn ashaıyq dep arnaıy hat jazdym. «Abaı» akademııasynyń jumysy – Abaıdy zertteý emes, Abaıdy zertteıtin uıymdar, ortalyqtar kóp. Árbir ýnıversıtettiń janynda ortalyqtar bar, sosyn «Qazaq tili men ádebıeti» kafedralary bar, solardyń bári Abaıdy zertteıdi, tanıdy. Elimizde budan basqa Abaıdy zertteıtin ortalyqtar da, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary da Qudaıǵa shúkir, barshylyq. Zertteı bersin. Al «Abaı» akademııasy ne atqarady? Abaı akademııasy búkil qazaq qoǵamyna qalaı qyzmet etedi?   Másele  — osy. Ol bizdiń myna burynǵy ıdeologııamyz sııaqty. Búkil qoǵamdyq ǵylymdar, gýmanıtarlyq ǵylymdarǵa basshylyq jasap, ıntegraııa jasap, solardyń baǵytyn anyqtaıtyndaı Abaı akademııasy bolýy kerek. Ol tek ǵylymı-zertteý emes, memlekettik ıdeologııa ortalyǵy bolýy kerek. Sondaı bolsyn dep jazyp edik, Memleket basshysy Q.Toqaev myrza qoldaımyn dep qol qoıdy. Biraq ol usynystyń tómengi oryndalý máseleleri ártúrli bolyp bara jatyr. Biraq bizdiń bir úmitimiz bar. Elorda ákimdigi «Abaı álemi» degen úı salaıyn dep jatyr. Úı salsa, árıne «Abaı» akademııasy bolýy kerek. Bolashaq «Abaı» akademııasynda qyzmet etetin mamandardyń oıy basqa bolýy kerek. Abaıdy zertteý ǵana emes, Abaıdyń ıdeıasyn taratý, nasıhattaý. Qazirgi qoǵam  qalaı ómir súrip jatyr? Bolashaqta qalaı ómir súredi ? Abaı qandaı jaǵdaıda Abaı bolyp turady? Abaı jáne halyq qalaı birge bolady? Osyndaı irgeli memlekettik isti oılaýymyz qajet, isimiz tek qana gýmanıtarlyq emes, bızneske bolsyn, basqa da qoǵamdyq uıymdarǵa bolsyn qyzmet etýi kerek. Abaı – memlekettik deńgeıde qoǵamnyń barlyq qurylymy men salalarynda bolýy kerek. Abaı bizdiń ıdeologııamyz bolýy kerek. Mysaly, Konfýıı Qytaıdyń basty ıdeologııasyna aınalǵan, jalpyhalyqtyq sıpat alǵan tulǵa. Pýshkın de orystardyń mádenıetine, qoǵamdyq ómirine kirigip ketken qubylys. Orystyń zııalylary Pýshkınsiz sóz sóılemeıdi. Biz osy Abaıdyń aıtqanyn, jazǵanyn búkil qoǵamǵa qatysty qylyp, jańa sanamen, táýel­sizdik­tiń ıdeıasymen baılanystyryp, ary qaraı rýhanı aınalymǵa, halyqtyq qoldanysqa engizsek deımiz. Abaı – halyqtyń, ulystyń ımıdji bolýy kerek!

Abaı ortalyǵyn tek ǵylymı-zertteý ortalyǵy deseńiz, ony men ózim de jeke asha alamyn. Jeke ortalyq ashýdy Sultan aǵa da, siz de isteı alasyz. Abaı ortalyǵy – jeke emes, memlekettik bolýy kerek. Sonda ǵana Abaıdy biz ulttyq qundylyq retinde baǵalap, tulǵasyn bıiktetemiz. Memleket úshin tek Abaıdyń tvorchestvosy ǵana emes, Abaıdyń aıtqan ıdeıalary qalaı iske asyp jatqany mańyzdy bolýy tıis. Abaı bizge osy ne aıtty? Ne úshin Abaıdyń mereıtoıyn toılap otyrmyz? Toılap otyrǵanymyz ár jas urpaq Abaıdy túsinip ómir súrýi kerek. Tek óleńin jattap alý azdyq etedi. Eń bolmasa, Abaısha ómir súrý qajet. Abaısha ómir súrý degen ne? Abaı hakim aıtyp ketken: «Ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq. Bes dushpanyń, bilseńiz». Qazir osy formýla jumys istep tur ma? Bolashaq «Abaı» akademııasy osyndaıdy aıtýy kerek. El, jurt rýhanı tazarýy kerek. Osy jaǵdaıdy nysanaǵa qoıǵanbyz. Eger «Abaı» akademııasyn qursaq, bizge osylaı júrgizýge múmkindik berse, júrgizemiz. Úkimet jaǵynan kúsh bolmaıtyn bolsa, «Abaı» akademııasyn óz qarjymmen ashyp alamyn da, ózim júrgizemin. Biraq oǵan meniń qanshalyqty kúshim keledi, kelmeıdi, ony ýaqyt kórsetedi. Aqıqatynda, Abaı toıy – eldiń  toıy.

Ázirlegen

Eldos NÚSIPULY

 

 

Sońǵy jańalyqtar