7 Qarasha, 11:05 362 0 Rýhanııat Túrkistan Gazeti

Abaıdy tuńǵysh ret baspasózde tanytqan – Álıhan Bókeıhanov

Álıhan Bókeıhanovtyń asa mol eńbeginiń bir salasy qazaq hal­qy­nyń tarıhy men mádenıetine arnalǵan.

Ataqty orys ǵalymdary P.Semenov Tıan-Shanskıı men akademık
V.La­manskııdiń basqarýymen «Rossııa. Polnoe geografıcheskoe opısanıe nashego Otechestva» atty kóptomdyq kitap shyqqany belgili. Sol kóptomdyq kitaptyń 18-tomy qazaq halqynyń tarıhyna arnalyp, ol – «Kırgızskıı kraı» dep atalǵan. Bul kitap 1903 jyly Peterbýrgta basylyp shyqqan (kólemi 478 bet). Osy 18-tomdy jazýǵa qatysqan orys ǵalymdarynyń ishinde qazaqtan jalǵyz Álıhan Bókeıhanov.

Kitaptyń Álıhan jazǵan taraýlaryn bul arada túgeldeı atap aıtyp, taldap jatpaımyz. Qazaq halqy jáne onyń mádenıeti jaıyndaǵy qorytyp aıtqan qysqasha oı-pikirin ǵana keltiremiz: «Sredı tıýrkov, kochýıýıh v Azıı kırgız-kazahı naıbolee kýltýrnyı narod, ı nesomnenno, chto emý predstoıt lýchshee býdýee: kolıchestvo ego ývelıchıvaetsıa, ı on okazyvaetsıa vosprıımchıvym k kýltýrnym prıobretenııam...

O sravnıtelnoı kýltýrnostı kırgız-kazahov mojno sýdıt ot chastı po harakterý ıazyka, po sposobnostı ı forme ızlagat svoı myslı, po bogatstvý narodnoı lıteratýry ı nakone po sostoıanııý razvıtııa ıskýsstv» (str. 20).

Qazaq halqynyń rýhanı mádenıet baılyǵyn baıandaı kelip, aýyz ádebıetiniń túrlerine toqtalady. Halyq dastandaryna sıpattama berip, «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» dastanyn taldap, onyń kórkemdigin joǵary baǵalaıdy. Shortanbaı, No­ǵaı­baı sııaqty jeke aqyndardy atap aıta kelip, Abaıǵa erekshe toqtalady. Abaıdy qazaqtyń jańa ádebıetiniń kóshbasshysy dep biledi: «Nakone, kak predstavıtelıa novogo techenııa v kırgızskoı poezıı, sledýet nazvat Kýnanbaeva (kitapta: «Knonbaıa» dep basylǵan. – Q. M). – avtora mnogıh stıhotvorenıı ızıa­­nyh po forme ı poetıcheskıh po soderjanııý (osobenno opısanııa prırody). Etomý je avtorý prınadlejat horoshıe perevody «Evgenııa Onegına» (Pýshkına – Q.M) ı mnogıh stıhotvorenıı Lermontova (kotoryı okazalsıa naı­bolee ponıatnym dlıa kırgız), takım obrazom ý semıpalatınskıh olenshı (pevov) mojno slyshat, naprımer, «Pısmo Tatıany» raspevaemoe, konechno, na svoı motıv».

Sóıtip, tuńǵysh ret baspasóz júzinde, 1903 jyly, aqynnyń kózi ti­risinde, Abaıdy qazaqtyń jańa jazba ádebıetiniń atasy dep, ardaqtap atap, búkil Rossııaǵa áıgilegen adam – Álıhan Bókeıhanov.

Álıhan Abaıdyń aqyndyq ónerimen 1899 jyldan bastap jaqsy tanys bolǵan. Abaı qaıtys bolǵan soń, Álıhan Bókeıhanov aqynnyń ómirbaıanyn orys tilinde jazyp, Semeı qalasynda shyǵyp turatyn «Semıpalatınskıı lıstok» atty gazette 1905 jyly jarııalady.

Sodan eki jyl ótkennen keıin
1907 jyly «Zapıskı Semıpalatınskogo Podot­dela Zapadno-Sıbırskogo otdela Imperatorskogo rýsskogo geografıcheskogo obestva» dep atalatyn kitapta Abaıdyń ómirbaıany aqynnyń 1896 jyly túsken fotosýretimen birge taǵy basylyp shyqty.

 

«Túrkistan»,

№32. 9 tamyz. 1995.

Sońǵy jańalyqtar