7 Qarasha, 10:24 310 0 Zań Anar LEPESOVA

Elge bereriń bolmasa da, bedeline nuqsan keltirme...

Sońǵy ýaqytta National Geographic-tiń Instagram-daǵy resmı paraqshasyna Qazaqstanda túsirilgen sýretterdi jıi jarııalaıdy. Kórip qalsaq, bir-birimizge siltemesin jiberip, tanys-tamyrǵa súıinshileı jónelemiz. Munymyz – qazaqtyń eli, jeri týraly sheteldikterdiń bilim-biligi artatyn boldy dep qýanǵanymyz. Eldiń halyqaralyq arenadaǵy ımıdjin kóterýge baǵyttalǵan sharalarǵa tam-tumdap bolsa da sep bolady dep sengenimiz. Alaıda jalpaq jurtqa Qazaqstannyń atyn tanytýǵa «úles» qosýshylardyń arasynda alaıaqtar men urylardyń, buzaqylardyń kóbeıgenin oılasaq, el bedelin bıiktetýge jumsalǵan mıllıondar zaıa ketpeı me degen kúdikti oı oza shabady.

Qarap otyrsaq, qansha jyl ótse de, sheteldik áriptesterimizdiń áli kúnge deıin elimiz jaıly jazbalarǵa «Boratty» tyqpalaı berýiniń bir sebebi – sheteldik BAQ-ta qazaqstandyq týrıster týraly jaǵymsyz derekterdiń jıi qylań berýinde bolsa kerek. Máselen, jaqynda Birikken Arab Ámirlikterinen jerles­terimiz jaıly taǵy bir jaısyz habar jet­ti. Dýbaıdaǵy meıramhanalardyń bi­rin­de ay sýǵa sylqııa toıyp alǵan qa­zaq­standyq týrıster tóbeles shyǵarǵan. Qazaqstannyń BAÁ-degi bas elshiliginiń má­limetinshe, meıramhana qyzmet­ker­lerin­iń shaǵymy boıynsha oqıǵa ornyna jet­ken polıeıler tóbeles jáne alko­gol­di sýsyn ishý derekteri boıynsha eki hattama toltyrypty. Abyroı bolǵanda, qazaqstandyqtar aıyppulmen qutylǵan. Jerlesterimiz úshin uıatty bolǵan bas elshilik olardy jergilikti zańǵa qurmetpen qaraýǵa shaqyrdy. BAÁ-de ishimdik ishýge tyıym salynǵanyn bile tura, sol elge de­malýǵa barǵan qazaqstandyq azamat­tar­dyń deni bul zańdy belinen basatyny uıat-aq.

Osydan eki jyl buryn Avstrııaǵa saıahattap barǵan taǵy bir otandasymyz úshin el bop qyzarǵanymyz este. Vena qonaqúıleriniń birinde ishimdik iship, tyr jalańash sheshinip, shý shyǵarǵan qazaq­stan­dyq jaıly batystyq BAQ jarysa jazǵan. Qoǵamdyq tártipti bu­zyp qana qoımaı, qonaqúı qonaq­tary­nyń múlkine qol suqqan 33 jastaǵy azamattyń beı­bas­tyǵy jat elde Qa­zaq­stan jaıly oń áser qaldyrmasy anyq. Oqıǵaǵa kýá bolǵandar, gazet-jýrnaldan oqyp bilgender budan bylaı elimiz­diń atyn estigende baı tarıhymyzdy, keń-baıtaq jerimizdi emes, eń áýeli álgi jer­lesimizdiń arsyz­dy­ǵyn eske túsir­mesine kim-kepil?! Bir qaryn maıdy shiri­tetin osyndaı «qumalaqtar» qasyq­tap jınaǵan abyroıymyzdy shelektep tógetini qynjyltady.

Sońǵy ýaqytta shetel asqan qazaq­stan­dyqtardyń arasynda suǵanaq qol­dar da kóbeıip barady. Bıylǵy jyldyń kók­teminde Bishkek polıııasynan kisi to­naǵan úsh otandasymyz jaıly habar jetti. Úsh ury kóshede jergilikti tur­ǵyn­­­dy tonap, qashyp ketken. Alaıda kó­­likteri jol apatyna ushyrap, alysqa uza­­maǵan. Tár­tip saqshylary jaıaý qash­qan úsheýdi qolǵa túsirmeı qoımady. Bish­­kek polı­ııa­synyń dereginshe, olar­dyń biri – 21-de, ekinshisi – 28-de, al úshin­­shi­si 29 jasta kórinedi. Zańbuzý­shy­lar­­­dyń kóligin tintý kezinde Makarov ta­­pan­­­shasynyń 5 oǵy tabylǵan, al qal­ta­la­ry­­nan 920 dollar kóleminde aqsha shyq­­qan.

Bul Qyrǵyz saqshylarynyń qazaq­stan­dyqtardyń izine alǵash ret túsýi emes. Ótken jyldyń shildesinde jergilikti polıeıler turǵyndardyń tolassyz shaǵy­my­nan keıin Bishkekte bir­ne­she páterdi tonaǵan eki azamatty qol­ǵa túsirgen. Ustalǵandardyń ekeýi de qa­­­zaqstandyqtar ekeni anyqtaldy. Qyr­­ǵyz Respýblıkasy QK 164-baby («Ur­lyq») boıynsha isti bolǵan ekeýdiń jaldamaly páterinen 5 uıaly telefon, iri kólemde aqsha, saǵat, elektroshoker, qolǵap, ártúrli kiltter, zergerlik buıym­darǵa arnalǵan ólsheýish­ter, dollarlar men somdar tárkilengen.

Biz BAQ arqyly tarap, kóptiń qu­la­ǵyna jetken san túrli keleńsiz oqı­ǵa­lardyń birli-jarymyn ǵana tilge tıek etip otyrmyz. Al estimegenimiz, bilmegenimiz qanshama. Qazaqtyń qansha balasy jat jurtta urlyqpen jan baǵatynyn, Qazaqstannyń taǵy qaı azamaty shetelde «jaqsy» atymyzdy jarııa qylyp júrgenin kim bilsin?

Alaıaq – Amerıkada da alaıaq

Resmı statıstıkaǵa súıensek, ót­ken jyldyń sońyna deıin Qazaq­stannyń 947 azamaty shetelde sotty bol­ǵan. Al beıresmı derekter shetel túr­me­sinde otyrǵan otandastarymyzdyń sany 3 myńnan asyp jyǵylǵanyn alǵa tartady. Syrtqy ister mınıstrliginiń máli­me­tinshe, shetelge aram pıǵylmen barǵan­dar­dyń deni páter, kólik satýmen aınalysyp, quzyrly organdar nazaryna ilikken.

AQSh-ta 10 jyldan beri turatyn, sol elde jyljymaıtyn múlik salasynda qyzmet etetin Erkebulan Kákimbekov esimdi jerlesimizdiń aıtýynsha, muhıt asyp, kóldeneń oljaǵa kenelýdi oılaıtyn otandastarymyz kóbeıgen. Sondaı alaıaqtardyń biriniń qarmaǵyna jýyrda ózi de ilinipti. Aıtýynsha, Qazaqstanǵa AQSh-tan bir qujat berip jibermekshi bolyp, áleýmettik jeli arqyly kómek suraǵan. «Túrine qarasańyz, qazaqtyń qarapaıym qyzy. Oıymyzda eshteńe joq. «Meniń atym – Mahabbat» dep ózin tanys­tyrdy. «Meniń dosym Qazaqstanǵa ketip bara jatyr, qujattaryńyzdy berip jiberýge bolady» dedi. Biz oǵan mańyzdy qujatty tapsyryp, kómegi úshin 40 dollar berdik», – deıdi E. Kákimbekov. Alaıda boıjetken sol kúni izim-ǵaıym joǵalǵan. Tipti, qujatty da qaıtarmapty.

Elimizdiń Syrtqy ister mınıstrliginiń dereginshe, AQSh-ta túrli qylmys jasap, túrmege jabylǵan otandastarymyzdyń qarasy qalyńdaǵan. «Búgingi tańda sheteldegi túzetý ornynda otyrǵan qazaq­stan­dyq­tardyń sany myńnan astam. Olardyń basym bóligi TMD, Azııa, Afrıka, Eýropa, Amerıka elderinde jazasyn óteýde. Aqsha­syn bermeı ketý, shetelge oqýǵa túsiremin dep iri kólemde qarjy alyp, aldap soǵý sekildi derekter jıiledi. Negizinen alaıaqtyqpen aınalysatyn deldal toptar basym, jekemenshik ortalyqtar bar», – deıdi SIM Konsýldyq qyzmet departa­men­tiniń basqarma basshysy Ońtalap Ońal­baı. Mınıstrlik qyzmetkeri ótken jyl­dyń sońynda AQSh-ta bolǵan alaıaqtyq de­rekteriniń birin eske túsirdi: elden jyraqta júrip, 34 otandasynyń shamamen 450 myń dollaryn zańsyz qaltaǵa basqan elordalyq azamat áli kúnge deıin ustalmapty. Ol Chıkagoda logıstıkalyq kompanııa ashyp, arzan baǵaǵa kólik satýdy kásip etken. Alaıda esepshotyna aqsha aýdarylǵannan keıin izim-ǵaıym joǵalǵan. Búginde onyń qaıda júrgeni belgisiz.

Mamandardyń aıtýynsha, shetelde alaıaq­­tyqpen aınalysyp júrgen otandas­tarymyz ózderiniń aram oılaryn júzege asyrý úshin kóbine oń-solyn tanymaıtyn qazaqstandyq stýdentterdi paıdalanady eken. «Belgili bir toptar AQSh-qa endi ǵana oqý­ǵa barǵan jas stýdentterdi taýyp alyp, mynadaı usynys jasaǵan: «Biz siz­der­diń bank akkaýnttaryńyzǵa belgili bir mól­sher­de aqsha jiberemiz, sizder óz úles­te­rińizdi alyp, qalǵanyn bizge beresizder». Máselen, eger seniń shotyńa 20 myń dollar jiberse, sen onyń 1 myń dollaryn alasyń, qalǵan 19 myń dollardy alaıaqtarǵa berýiń kerek», – deıdi Erkebulan Kákimbekov.

Alaıaqtar jaıly aqparattarǵa etimiz úırendi me, osy kúni shetten jetken mun­daı habarlarǵa selt etpeıtin boldyq. Esesine, jyraqtaǵy otandastarymyz qazir aýyr qylmys túrlerimen «tańǵal­dy­rýǵa» beıim. SIM dereginshe, AQSh-tyń Vırdjınııa shtatynda bizdiń bir azamatymyz halyqaralyq qarý tasymaldaý aıyby boıynsha qamalyp, sot sheshimin kútýde. Al Dýbaıda adam óltirip, urlyq jasady degen aıyppen Qazaqstannyń bes azamaty 15 jylǵa deıin sottaldy. Bıyl­ǵy jyldyń kókteminde Qytaıdan taǵy bir sýyt habar jetti. Jat jerde jaza basyp, jazyqsyz sottalǵan qarakózimiz Aqjarqyn Turlybaıdy elge qaıtara almaı, el bop alańdap júrgende, aspan asty elinde esirtkimen taǵy bir otandasymyz ustaldy. 6 jyldan beri Qytaıda oqyp júrgen Qazaqstan azamaty Iýlııa Hodeva oqý bitirip, elge oralýyna eki aı qalǵanda esirtki satty degen aıyppen túrmege qamaldy. Anasy qyzynyń mundaı áre­ket­ke barǵanyna senbeı, jazyǵy joq dep jap-jas qyzdy el bop jamandyqqa qımasaq ta, aıǵaqtardyń bári onyń aıybyn áshkerelep tur. Qahary kúshti Qytaı zańyna qarsy elshilik ne qaıran qyla alady? Teris jolǵa túsip, qor bolǵan qyz taǵdyrynyń artynda el bedeli tursa, qaıtpek kerek? Alys turmaq, aǵaıynyń­nyń ózi atyńa qarap amandasyp, bedelińe qarap bet buratyn búgingi zamanda memleket abyroıyna daq túsirý bolasha­ǵy­myzǵa beıjaı qaraý degen sóz emes pe?!.

Sońǵy jańalyqtar