17 Qazan, 10:30 382 0 Saraptama Ásel ÁNÝARBEK

Ishimdikti jarnamalaý qajet pe?

BAQ pen araq-sharap. Bul túsinikterdiń bir-birine qandaı qatysy bar deısiz be? Endeshe, nazar salyńyz. Aldaǵy ýaqytta ishimdik jarnamasy aqparat quraldarynyń jaǵdaıyn jaqsartyp, tirshiligin túzetýine kómektespek. Búginde aqparat quraldarynyń kóbi jarnama arqyly kún kórip otyrǵany jasyryn emes. Al alkogoldik ónimderdi jarnamalaýǵa naqty ruqsat berilse, otandyq BAQ-tyń qaltasy qampaıýy ábden múmkin. Biraq bul qanshalyqty oryndy? 15 jyl boıy tyıym salynǵan mundaı jarnamaǵa ruqsat berýden ne utamyz?

 Jarnamalaýǵa jol ashyq

2004 jyldan bastap elimizdiń «Jarnama týraly» zańyn­da alkogol jarnamasyna tyıym sa­lynǵan. Alaıda Aqparat jáne qoǵam­dyq damý mınıstrligi Eýrazııalyq odaq elderinde mundaı tájirıbeniń joqtyǵyn alǵa tartyp, zań normasyna ózgeris engizý qajet dep sheshken. Sonymen zań tujyrymdamasy boıynsha, telearnalar syra men sharaptyń jarnamasyn saǵat 22.00 men 06.00 aralyǵynda kórsetýge quqyly. Jarnama alkogoldi shekten tys tutyný zııan ekeni týraly mindetti eskertýmen qosa berilýi tıis.  Al gazet pen jýrnaldarda birinshi jáne sońǵy betten basqa barlyq jerde alkogoldik ónimderge jarnama jasaı alady.

Mınıstrliktiń málimdeýinshe, tek Qazaqstanda óndirilgen alkogoldi sýsyndardy jarnamalaýǵa ǵana ruqsat beriledi. Sheteldik ónimderdi jarnamalaýǵa burynǵysynsha tyıym salynǵan. Vedomstvonyń mundaı sheshimge kelýine otandyq kásipkerler men BAQ-ty qoldaý nıeti sebep bolyp otyr. Óıtkeni buǵan deıingi tyıym kásipkerler men BAQ-qa qolaısyz jaǵdaı týyndatyp kelgen. Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń málimdemesinde: «Usynylyp otyrǵan normanyń negizgi maqsaty – otandyq BAQ-ty qoldaý. Óıtkeni kóptegen BAQ sýbektileri jarnama qarajaty esebinen jumys isteıdi. Jarnamadan túsken tabys jýrnaldardyń 60 paıyzyn, gazet kóleminiń 70 paıyzyn, al tele jáne radıobaǵdarlamalardyń efır ýaqytynyń shamamen 100 paıyzyn quraýy múmkin. Óz kezeginde, BAQ-taǵy jarnamadan tabys alý múmkindigi jańalyqtar lentasy baǵdarlamalarynyń sapasyna tikeleı áser etedi. Alaıda Qazaqstanda «Jarnama týraly», «BAQ týraly» zańdar arqyly 2004 jyldan beri alkogol ónimin jarnamalaýǵa tyıym salynǵan. Bul rette EAEO elderinde, atap aıtqanda, Belarýs, Armenııa jáne Qyrǵyzstanda BAQ-ta alkogolsiz ónimderdi jarnamalaýǵa tyıym salynǵan joq», – delingen.

Jańa zańǵa sáıkes, ónimniń ózin emes, tek taýarlyq markasy men atalymyn ǵana jarnamalaýǵa ruqsat beriledi. Ondaı jarnamada balalar men jasóspirimderdi kórsetýge jáne mýltıplıkaııa nemese anımaııa túrinde túsirýge bolmaıdy. Rolıkte jarnamalanatyn ónimniń emdik qasıetteri bar dep sendirýge, sheksiz tutynýǵa úndeýge, ony ishpeıtinderdi aıyptap, mazaqtaýǵa, ózge adamdarmen ózara qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa yqpal etedi dep aıtýǵa tyıym salynady.

Kimge qandaı  paıda bar?

Sonymen elimizde ishimdik jarnamasyna ruqsat berilmek. Bul BAQ pen kásipkerler úshin tıimdi bolǵanymen, qarapaıym halyqqa qandaı paıda bermek? Halyqqa zııandy dúnıeni jarnamalaýǵa nege qushtar bolyp turmyz? 2004 jyly alkogoldi ónimderdi jarnamalaýǵa tyıym salynǵanda, qoǵamda ártúrli pikirler aıtyldy. Sodan beri ishimdik jarnamasy jónindegi talqylaýlar tolastaǵan emes. Túrli jaıtty sebep qylyp, tyıymdy jeńildetýge tyrysqandar da tabyldy. 2015 jyly depýtattar qaýymy syra jarnamasyna salynǵan tyıymnan bas tartý týraly usynystaryn bildirgen. Depýtattardyń sol kezdegi sózine súıensek, ózimizde óndiriletin alkogoli az sýsyndardy telearnalarda jarnamalaý aýadaı qajet. Óıtkeni Qazaqstanda aqparat quraldary arqyly syrany kórsetýge tyıym salynǵaly bıýdjet satylymnan salyq retinde túsetin mıllıondaǵan teńgeden qaǵylyp otyr eken. Esesine jurt jarnamasy jer jarǵan Reseıdiń ónimin satyp alýǵa den qoıǵan. Iaǵnı, qomaqty paıdany da kórshilerimiz kórip júrgendigin aıtady.

Al kórshiles Qyrǵyzstan kerisinshe ishimdik jarnamasyna salynatyn tyıymdy kúsheıtýge den qoıýda. Máselen, ótken jyly Qyrǵyzstan prezıdenti Sooranbaı Jeenbekov elde ınternette alkogoldi ishimdikterdi jarnamalaýǵa tyıym salýdy qoldaıtyndyǵyn málimdegen. «Jarnama týraly» zańda spırttik ishimdikterdi jarnamalaǵany úshin 10 myńnan 70 myń somǵa deıin aıyppul salý qarastyrylǵan. Zań buzylsa jarnama berýshi, jarnamany jasaýshy jáne ony taratýshy da jaýapqa tartylady.

Ishimdikke suranys kóbeıgeni ras pa?

Áý basta ishimdik jarnamasyn toqtatýdaǵy basty maqsat – maskúnemdikti azaıtý bolǵan. Alaıda odan ay sýǵa elirgenderdiń sany azaıǵan joq. Óndiris kólemi de jyl sanap artyp barady. Óıtkeni alkogoldi ónimderge degen suranys kóp. Búginde elimizde alkogol ónimin saýdalaıtyn 50 myńǵa jýyq saýda orny tirkelgen. Munyń tym kóp ekendigin mamandar da rastap otyr. Al shet elderde bári basqasha. Mysaly, Franııada 3 myń turǵynǵa 1 alkogol dúkeninen kelse, Islandııada 15,9 myń adamǵa, Norvegııada 30 myń adamǵa keledi eken. Qazaqstanda 400 turǵynǵa 1 dúkennen aınalady. Kóz aldymyzdaǵy mundaı ıfrlar elimizde maskúnemdik dertiniń aldyn alý sharalaryn júzege asyrýdyń qıyndaý ekendigin uǵyndyrsa kerek-ti. Áıteýir elimizde keshki 21.00-den keıin spırttik ishimdikterdi satýǵa tyıym salynǵandyǵy kóńilimizge medeý. Biraq munyń ózi tolyq júzege asyrylyp jatyr degenge sený qıyn. Barlyq dúkenderdiń birdeı bul talapqa baǵynyp jatpaıtyny belgili. Tipti, resmı tirkelmesten, araq-sharap satýmen aınalysatyn dúkender de bar.

Derek kózderine súıensek, elimizde jan basyna bir adam jylyna 11 lıtr taza etıl spırtin qoldanady eken. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy alkogol tutynýynyń shekti deńgeıin eseptegen. Uıymnyń dereginshe, alkogoldi tutyný deńgeıi jylyna 8 lıtrden aspaýy tıis. Al ishimdikti odan artyq tutyný ulttyń azyp-tozýyna ákelip soǵýy ábden múmkin.

Ishimdikterdi shamadan tys qoldaný adamzat densaýlyǵynyń jáne olardyń eńbekke qabilettiliginiń nasharlaýyna sebep bolady. Álem ǵalymdarynyń zertteý jumystary dúnıe júzinde árbir 10 sekýnd saıyn ay sýdyń kesirinen shamamen 1 adam kóz jumatyndyǵyn dáleldeıdi. Jyl saıyn álemde ishimdikti shamadan tys tutynýdyń nátıjesinde 3,3 mıllıon adam qaza tabatyn kórinedi. Al 20-39 jas aralyǵyndaǵy adamdar arasyndaǵy ólim-jitimniń 25 paıyzy alkogoldiń áserinen oryn alady.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń derekterinshe, álemdegi túrli aýrýlarǵa alyp keletin úshinshi faktor – ishimdik. Al TMD elderi arasyndaǵy ólim-jitimge basty sebepker bolatyn alkogol eken. Shyn máninde, alkogol – adamnyń júıke júıesin qozdyratyn jasandy zat. Ol mıǵa birden áser etip, psıhıkalyq jáne minez-qulyq aýytqýlaryna, onyń ishinde ishimdikke táýeldilikke, baýyr ırrozy, qaterli isiktiń keıbir túrlerine, júrek-qan tamyrlarynyń aýrýlary jáne taǵy basqa aýyr juqpaly aýrýlarǵa ákep soǵady. Ishimdiktiń áserinen adamdar túrli qylmystarǵa barady.

Qalaı desek te, vedomstvo tarapynan usynys aıtyldy. Buqaralyq aqparat quraldarynyń qamyn kúıttegen mınıs­trliktiń usynysy qanaǵattandyrylsa, alkogoldi ónimder erkin jarnamalanatyn bolady. Al bizde munyń qoǵamǵa esh zııany tımeýin tilegennen ózge shara joq.

 

Sońǵy jańalyqtar