10 Qazan, 10:38 202 0 Týrızm Dınara MYŃJASARQYZY

Mádı Egemberdıev: Otandyq týrızm naryǵy áli de bos jatyr

 Elimizde kásip ashyp, jeke sharýashylyǵyn kórkeıtemin degen adamǵa múmkindik kóp. Oǵan dálel retinde tilge tıek eterlik keıipkerler de jeterlik. Sonyń biri – Mádı Saılaýuly Egemberdıev. Ol bir jyl buryn táýekelge bel býyp, ońtústikten – shyǵysqa kósh túzegende barlyq qıyndyqqa daıyn boldy. Búginde Shyǵys Qazaqstan oblysy, Ulan aýdanynyń jergilikti turǵyny atanǵan Mádı Saılaýuly óńirdiń týrızmin damytýǵa kúsh salýda. Tabysqa jetelegen kásiptiń násibi de jaman emes. Taqyr jerden kásip bastap, aıtarlyqtaı jetistikke jetken kásipkerdiń ózin áńgimege tarttyq.

– Mádı myrza, ádette kásip bastaý ońaı emes ekeni belgili. Ári qaltańda qomaqty qarjy bolmasa, istiń alǵa júrip ketýi de ekitalaı.  Kásip ashý úshin qor bolý kerek shyǵar. Sizdiń áńgimeńizge qarasam, bárin taqyr jerden bastaǵan ekensiz...

– Ózim Qyzylorda oblysy, Jańa­qor­ǵan qalasynda týyp-óstim. Otbasymyzda úsh ul boldyq. Áke-sheshem kishken­taı­­dan eńbekke baýlyp ósirdi. Es bilip, qoly­myz aýzymyzǵa jetkeli jumys isteýge beıimdeldik. «Anaý kerek, mynaý qajet» de­sek, «kerek pe, óziń istep al» degendi qu­laqqa sińirdi. Qysqasy, «daıyn asqa – tik qasyq» degen masyldyq bolǵan joq. Aýyl­da 8 jasymda press-shóp satyp, saý­da jasaýdy úırene bastadym. Aqshanyń dámin sezgen soń, jatamyn ba?! Qashan da birdeńe alyp, ony qaıta satýǵa qulshynyp tura­myn. Ol kezde jurttyń balasy arman qýyp Almatyǵa jol tartsa, men Shym­kent­ke keldim. Bul qala kez kelgen adamdy ká­sip­ke baýlyp alady ǵoı. Stýdent bop júrip, aqsha taptym. Birge oqıtyn jol­dasym ekeýmiz qyrǵyz bazarynan kóterme baǵaǵa qappen kartop satyp alyp, kelilep sattyq. Tipti, keıin bir KamAZ-dy bir-aq sa­typ alyp, paıda taýyp, birte-birte ór­leı berdik.  Joǵary oqý ornyn bitir­gen­nen  keıin de oń jambasyma kelgen kásip­tiń biraz túrimen aınalystym. Ózińiz bi­le­siz, ońtústiktiń halqy eńbekke, kásip­ke óte jaqyn. Ne ashaıyn deseń de, báse­ke­­lester jol bermeıdi. 2008 jyldary Elordaǵa baryp, bes kún «Sulpak» dúke­nin­de jumys istep, eki kún taqtaı bazarda aǵash sattym.

– Sóıtip, shyǵysqa jol tartyp kettińiz be? Munda kelgendegi áýelgi maqsatyńyz ne edi? 

– Shynymdy aıtsam, buryn sol oń­tús­tiktiń mańaıynan alysqa shyǵamyn dep oılamappyn. Biraq básekelester kóp jerde isiń alǵa basa bermeıtini taǵy bar. Buǵan deıin ońtústikke Shyǵys Qazaqstan oblysynan mamandar birneshe ret kelip, bos jumys oryndar jármeńkesin ótkizgen edi. Elimizdiń soltústik, shyǵys óńirin qa­za­qylandyrý saıasatyna baılanysty qol­ǵa alǵan shara talaı adamǵa jumys, bas­pa­na berdi. Bir jaǵy osyny da eskerip, qal­tama 200 myń teńge salyp aldym da, óz kóligimmen shyǵys óńirin betke aldym. Ne tanysym, ne týysym joq. Álgi aqsham táýligine tólep turatyn páter men as-aýqatyma ǵana jetti. Sodan Óskemende tak­­sıst bolyp júrip, kúnine 12-15 myń teń­­ge taptym. Arasynda bazardan bir kıim alyp, aqsha qosyp, qaıta satyp kú­nelt­­tim. Bireýden alyp, ony basqa bireýge sat­sań da kásip bastaı alasyń.  Biraq mem­le­kettik qyzmetke emes, sol óńirdiń taý-ta­sy, ózen-kóline qyzyqtym. Tabıǵattyń ke­remetteı kórikti jerleri «men mun­dalap» tur. Alaı­da, qolda bardy baǵala­maı jatqany­myz óki­nishti. Óńirdiń biraz jerin aralap kór­dim. «Qaıda, ne istese bo­lady?» degen saýalyma jaýap izdeýge ty­rystym. Ulan aýdanynyń ákimi Nurym­bet Amanulyna jolyǵyp, ózimniń týrızm­di damytýǵa úles qosqym keletinin aıtyp em, qýana qup­tady. «Týrızm naryǵy bos jatyr. Isteı­min de­seńiz, qaı jaǵynan da kómek berýge ázir­min» degende ishteı demeý sezindim. Sóıt­tim de, demalýshylar ara­syn­daǵy tanymal Okýn­kı kóline toqtap, úsh úı alyp, kelý­shilerge jalǵa berýmen aınalysa bastadym. Bir kúndik avtobýsty da júrgizdik. Ta­maq­tanatyn as­hana ashyp, tipti jaz kezinde dalaǵa qon­ǵysy kele­tin­derge shatyr úı usyndyq, qaıyq ber­dik. Baıqasam, munda týrızm birshama tu­ra­lap qalǵan eken. Kelýshiler kóp, biraq jaǵdaı jasalmaǵan. Bul kóldiń qudyret­ti­ligi sonsha, adam den­saý­lyǵyna óte paı­daly eken. Germanııadan 16 jyl boıy úz­diksiz kelip júrgen nemis­pen sóı­lestim. Bu­ryn aıaǵy aýyryp, júre al­maı­tyn qal­de bolǵan kórinedi. Kóldegi sary jáne qara batpaq­tyń arqasynda at­taı shaýyp ketipti. Endi ol júre almaıtyn múg­ed­ek­ter­di ertip kelip, saýapty is jasaý­ǵa ty­ry­­sýda. Áý basta eki adam bop kelse, qazir delegaııa­men júr. Mine, osyndaı adam­zat­qa paıdasy mol kóldiń mańaıynda tý­rızmdi damytýdy qolǵa alyp, alǵashqy maýsymdy ótkerdik. Tabys jaman emes. Biraz nárse úırendim, áli de úı­renetin tus­­tar jeterlik. Qazirgi zaman­da Almaty men Shymkentten basqa kez kelgen jerde kásip ashýǵa bolady. Sebebi munda bız­nes­tiń barlyq túri bar. Qazaq­standa óndiris joq. Qandaı da bir ónim óndiremin degen adamǵa múmkindik bar. Nege? Naryq bos jatyr.

– Qazir shaǵyn jáne orta kásip­ker­likti damytýǵa arnalǵan túrli baǵ­dar­lama bar. «Bıznestiń jol kartasy – 2020»,  odan bólek Memleket bas­shy­sy Q.Toqaev ta Joldaýynda kásip­ker­lik­ti damytý úshin 250  mlrd teńge bó­li­nedi dedi. Iaǵnı, memleket tara­pynan berilip jatqan kómekti paı­da­lanbadyńyz ba?

–  Menińshe, kásipkerdi qoldaý qajet emes. Ol ne úshin kásipker? Ol qıyn­shy­lyq­ty kórmese, mańdaıyn tasqa urmasa, odan eshteńe shyqpaıdy. Ákem: «Aldyńnan úlken tas shyqsa, keri qaıtpa, sony ja­ryp ót» deıtin. Kásipker de sondaı bolý kerek. Adam sýdan da, ottan da, temirden de myqty. Al jylap júretinder ózderi istemeıdi, ne isteı almaıdy. Memleket jumys isteımin degen adamdy qoldaýǵa árkez daıyn. Bastysy – nátıje shyǵarsa bolǵany. Negizi kásipti óziń bastaǵan jaqsy. Al qoldaýdy memleketten, jergi­likti ákimdikten kútýge bolady. Máselen, týrızm damyp jatqan aımaqqa baratyn jol máselesin túbegeıli sheship berse, so­nyń ózi úlken qoldaý.   Ázirge eshqandaı kómek alǵan joqpyn. Aldyma qoıǵan jos­par kóp. Bálkim, bolashaqta júginetin shy­ǵarmyn. Endigi jyly Besqaraǵaı aýda­nyndaǵy qunary mol, mıneralǵa baı Shosh­qalykól degen jerden demalys or­nyn ashsam degen oıym bar.

– Jalpy, kásip bastaımyn degen adamǵa esh kedergi joq qoı...

– Rasynda, jumys isteımin degen adam­ǵa múmkindik kóp. Bir ókinishtisi, biz­de áli kúnge qaǵazbastylyq ýaqyt alady. Salystyrmaly túrde aıtsam, ońtústik óńirge qaraǵanda, shyǵysta áldeqaıda qıynyraq. Ári-beri sandalta beredi. Ol az deseńiz, sizdiń ońtústikten kelgenińizdi bilse, tiksine qaraıdy. Qyzmet kórse­te­tin­derdiń kóbi – orystildi. Is qaǵazdaryn qazaqsha jazsam, oryssha jazýymdy talap etedi. Tabandap turyp, qazaq tilinde tol­ty­ramyn. Ózderi jınala qalyp aýdaryp, áýrege túsedi. Endi ǵana boılary úırendi.

Qazir arnaıy baǵdarlamamen ońtús­tik­ten shyǵysqa kelip, qonystanyp, ju­mys istep jatqandar kóp. Olarǵa mem­le­ket tarapynan ájeptáýir qoldaý bar. So­lardy jumysqa tartyp, kásiptiń qyr-sy­­ryn úıretýge bar kúshimdi salyp júr­min.

– Otandyq týrızmnen basqa taǵy qandaı kásip kózderin ashtyńyz? Qa­zir qansha adamdy jumyspen qam­ta­masyz ettińiz? 

– Shyn máninde, shyǵys óńiriniń hal­qy jaıbaraqat, samarqaý. Báseke bol­ma­ǵan ortada ilgeri júrý joq. Sodan ba eken, mı­myrt tirshilik keship jatyr. Arnaıy kýrs oqý úshin oblys ortalyǵyna barady. Jer­gilikti aýdanda kásiptik mamandyqty oqy­ta­tyn ortalyq joq. Bul olqylyqty tú­ze­tý kerek degen oımen aýdannan oqý or­ta­lyǵyn ashyp, shashtaraz, qyz-kelin­shek­ter­di árleıtin kásip túrin, kólik júr­gizýdi úı­rete bastadyq. Budan bólek kásibı bilik­ti­likti arttyratyn semınar-tre­nıng­­ter ót­kizý de kemshin eken. Muny da qol­ǵa al­dyq. Tipti bolmasa, mobıldi top ashyp, ap­tasyna eki ret baryp, oqyt­saq degen jos­par bar. Sol sııaqty kólik jóndeıtin TJO, kólik jýý beketin ashyp jatyrmyn. Oǵan ońtústikten kelgenderdi jumysqa tar­typ, bar múmkimdigimshe kómek berý­de­min. Qazir meniń aralasýym boıyn­sha oń­tústik óńirden 40 shaqty adam kelip, qo­nys­tandy. Jer alyp, úı alý jaǵynan aqyl-keńesimdi aıanyp qalǵan emespin. Bar­lyǵy 20 shaqty adamǵa jumys berip otyr­myn.

Ózim de bilimimdi tolyqtyrýdy toq­tat­qan emespin. Kóbinese «kásipti qalaı júr­gizý kerek?» degen saýalǵa jaýap iz­deıtin kómekshi quraldardy, psıholo­gııa­lyq kitaptardy kóp oqımyn. Byltyr kásipker Ahmetbek Nursılanyń kýrsyna jazylyp, Óskemennen Almatyǵa kelip, marafonǵa qatystym. Ol kisi týraly árkim ártúrli pikir aıtady, biraq motı­va­ııasy óte keremet. Ol kásipkerlerdi damytyp, kásip ashýǵa túrtki bolýda. Qarap tursam, aıaǵy joq, qoly joq jigit­ter taýǵa shyǵyp júr. Biz nege shyǵa al­maı­myz? Adam namysqoı ǵoı. 10 shaqyrym bıiktikke shyqtym. Senseńiz,  solardyń ishinde kásibin taqyr jerden bastaǵan jas jigitter bar. Eki aptada 50-60 myń teńge tapqan jastarmen sóılestim. Qysqasy, ózimdi jetildirip otyramyn. Men bilmegen nárseni basqa bireý biledi. Tipti, janym­daǵy jastardan úırenetin dúnıe kóp. «Bi­letinim bir toǵyz, bilmeıtinim toqsan toǵyz» demeı me?

– Budan bólek mal satýmen de aı­na­lysady ekensiz...

– Birde kásipkerler ortasyna tap bolyp, bir kisilermen tanysyp qaldym. Maly kóp Zaısannyń týmasy eken. Sol jerde-aq «maldy nesheden  beresiz?» dep baǵasyn naqtylap aldym. Keıin ońtús­tik­ten mal alatyn adam taptym. Sóıtip, ekeýiniń arasyndaǵy deldal bop ústinen aqsha kórdim. Deldaldyq ta – kásip. Ekeýi de ár maldan 5 myń teńgeden berdi. Shy­ǵys­tyń maly óte dámdi, kúıli bop keledi. Bul jaqtyń shóbi de shúıgin. Sondyqtan malǵa degen suranys kóp. Qazir mal kerek dep habarlassa, jınap qoıady. Ózderi kelip áketedi. Ústindegi paıdasy – meniki.

– Sońǵy jyldary týrızmdi da­my­tý jóninde bıik minberlerden jıi aıtylyp júr. Osy salaǵa úles qosyp jatqan kásipker retinde sizdiń piki­rińiz qandaı?

– Nege bizde otandyq týrızm kenjelep qaldy? Jerimiz qandaı ádemi. Kez kelgen sheteldik tamsanatyn tarıhı shejirege baı qasıetti mekender kóp. Týrızmge su­ra­nyp turǵan aımaqtyń ózine kelýshiler sonsha­lyq­ty kóp emes. Ne sebep? Birin­shi­den, jol jaman. Dittegen jerińe jete almaı, záre­zap bolasyń. Demalamyn dep ba­ryp, shar­shap qaıtasyń. Al joly sa­lyn­ǵan demalys oryndarynyń baǵasy ýdaı. Odan da shet­elge barsań arzanǵa túse­di. Biraq halyqtyń qarjysy basqa el­diń ekonomıkasyna quıylyp jatyr. Eger ınfraqurylymdy jaqsartyp, dem­alys aımaǵyn damytyp, ınternet, tele­fon jelisi ustaıtyndaı etip, jaǵdaı ja­­­sal­sa, elimizdiń qaı óńiri­niń de tabı­ǵa­­ty eshbir shetelden kem emes. Taǵy bir aı­ta keterligi, keıbir kásip ash­qan­dar ash­kózdenip, bárine joǵary baǵa qoıa­dy. Bul durys emes. Máselen, bir por­ııa ta­maq­tyń ózindik quny – 500 teńge. Biz dem­alys ornynda osy baǵany ustap turamyz. Tip­ti, keıde demalys kúni bir qa­zan palaý jasap, tegin taratamyz. Bul bi­rin­shiden, jarnama. Ekinshiden, bir mı­ný­syń – ol ózińe quıǵan ınvestıııa. Odan paıda bol­masa, utylmaısyń. Kelýshiler de kó­beıe­di. Kásipkerlikte bir kúndi ǵana emes, bárin áriden oılaý kerek. Bálkim, bizde ba­ǵa­ny qadaǵalap otyratyn mekeme kerek pe? Múmkin, básekelestiktiń joqty­ǵy­nan qymbat shyǵar, bilmeımin. Qarap tursańyz, keı kásipker qanshama gektar jerdi satyp alyp, kádege asyrmaıdy. Esh­kimge satpaıdy da. Menińshe, satyp aldy ma, bir iske jaratýy kerek. Eger qo­ly­nan kelmeı me, basqa bireý júzege asyrsyn.

Ekinshi – dárethana máselesi. Bul eli­miz­­d­iń bar óńirinde bar másele. Keıde shet­eldikterden uıalasyń. Biz de syrt el­derge shyǵyp turamyz ǵoı. Bizde de sondaı bol­sa eken deısiń. Biraq nege ekeni bel­gisiz, osy túıtkil sol kúıinde tur. Bıo­dáret­hana satyp alý qymbatqa túsedi. Onyń ústine bizdiń halyqta qoǵamda ózin-ózi ustaý mádenıeti tómen.

– Kásipker retinde bolashaǵy­ń­yzdy qalaı elestetesiz? Ózińiz sııaq­­ty jas kásipkerlerge ne aıtasyz?

– Qazir kásipkermin deıtinder kóp. Ká­sip­ker – ashqan kásibiniń jemisin kórýi kerek. Qıyndyqqa tózbegen kásipker – kásipker emes. Bir ret bankrot bolsa, qaı­ta jolamaı qoıady. Kerisinshe, ol sabaq. «Aýzy kúıgen úrlep ishedi» degen bar emes pe?! Bar maqsatym – otandyq týrızmdi da­mytý. Shyǵys Qazaqstan óńirine ta­banym tıgeli bir jyl boldy. Jersinip te qaldym. Halqy aqkóńil, eshteńemen sha­rýa­sy joq. Bir-birin qoldaýǵa ázir. Salys­ty­ryp qa­ra­sam, eki jaqtyń tárbıesi de, menta­lıteti de basqa. Bizde eńbekke úıretse, shyǵysta ba­lany óbek­tep turady.  Taǵy bir ókinish­tisi, maman az, jastardyń kóbi Reseıde bi­lim alyp, qa­lyp qoıady eken. Menińshe, jas­tardy jibermeı, elde qaldyrý úshin bir amal is­teý kerek. Tegin oqytyp, jumys be­rý qa­jet. Onyń ústine keıbir aýdan hal­qy­nyń 65-70 paıyzy – orystar. Qazaq ot­basy balalaryn kásipke úı­retip jatyr­myz. Qazirdiń ózinde kásip­ke ıkemi bar, biz qoldap júrgen 20 shaqty bala bar. Nólden bastaǵandarǵa 2 aıdyń ishinde 100 myń teńge tabý kerek dep talap qoıdym. Ba­syn­da keıbiri kóshege shyǵyp, jumys isteýge uıaldy. Sodan ózim kóshege shyǵyp, toqtap turǵan kóliktiń terezesin jýyp, bir saǵat­ta 100 teńgeden 1000 teńge tap­tym. Meniń sol jumysty namys­tanbaı-aq iste­ge­nimdi kórip, birden aqsha tabýǵa kirisip ketti. Bireýi mashına jýdy, bireýi gúl satty. Olar da bir saǵatta 1000 teńge tapty.

– Sizdiń Ulan aýdanynyń turmysy tómen otbasylaryna qolushyn so­zyp, kómek berip turatynyńyzdy da estip edik...

– Adam toıdym, boldym demeý kerek. Qashan da aınalamdaǵy kómekke muqtaj jandarǵa qýanysh syılaǵandy jaqsy kóremin. 2016 jyly Qyrǵyzstannan Qy­zyl­ordaǵa 10 myń dana mektep for­ma­syn tasyǵanym bar edi. Sol kıimniń bi­razy qalǵan. Jańa oqý jyly aldynda bir­talaı otbasyǵa taratyp berdim. Tu­raq­ty túrde qarjylaı kómek beretin eki otbasy bar. Birde dúkenge sý alýǵa kirsem, qa­rııanyń tátti nan alýǵa aqshasy jet­peı tur eken. Satýshy da «aqshańyz jet­peıdi» dep ber­meıdi. Sony kóre sala 3-4 kelisin satyp berip, dúkenshige 5 myń teńge qaldyryp, «Myna ataǵa kerekti azyq-túligin berińiz­shi» dedim. Keıin dúkenniń qojaıynyn ta­ý­yp alyp, eki otbasyǵa qajetti as-aý­qat­ty berip tu­rýyn ótinip, aqshasyn ózim tóleıtinimdi eskerttim. Qaıyrymdylyq jasaý – maq­tan emes. Tipti, asyp-tasyp ba­ra jat­qanym da joq. Bir-birimizge meıi­rimdi, qaıyrymdy bolsaq, qoǵam da da­mı­dy, gúldenedi. Bar arman-muratym osy.

– Áńgimeńizge rahmet! Kásibińiz órge domalaı bersin!

 

Suhbattasqan Dınara Myńjasarqyzy

Sońǵy jańalyqtar