22 Tamyz, 11:43 766 0 Bilgenge marjan "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Tabys – kim batyl qımyldasa, sonyń úlesinde

businessman looking to drawing business time concept on wall
businessman looking to drawing business time concept on wall

Qumyrsqa jylyna bir ǵana búrtik bıdaı jeıdi eken. Muny estigen Súleımen paıǵambar bir jylǵa qumyrsqaǵa bir búrtik bıdaı berip, kishkentaı qutyǵa qamap qoıady. Bir jyldan keıin qarasa, qumyrsqa jartysyn ǵana jegen. Qumyrsqadan suraıdy:

– Qane jylyna bir dán bıdaı jeıtiniń?

– Ýa, Súleımen! Ol yrysty Qudaıdyń ózi berip turǵan zaman ǵoı. Al endi mańdaıyma jazylǵan yrysym sen arqyly keledi. Jaratýshy ıem eshýaqytta umytpaıdy, al seniń umytyp ketýiń múmkin. Saq bolyp otyrǵan halim osy, - dep jaýap bergen eken.

 Bul ápsana áńgimeniń aıtylýy tegin emes. Sonaý toq­sanynshy jyldyń basynda ótpeli kezeń ózine tán qıyn­dyq­pen qa­tar, «Úkimet óltirmeıdi» dep, jaı­ba­r­aqat jatqan talaılardy uı­qy­synan oıatyp, oıda-joqta kel­gen naryq jolynan óz soqpaǵyn tabýyna múmkindik ashty, sóıtip kópshilikti qumyrsqa tirshilikke kiristirýge ıtermeledi desek, eshbir qatelese qoımaspyz. Ón­diris oryndary jabylyp, ju­mys­syz qalǵan jurt endi ózderine laıyq kásip izdedi.

Deı turǵanmen, halyqtyń birshama parasy beımálim isti bas­taýǵa daıar bolmaı shyqty. Aqı­qa­tyn aıtsaq, sol tusta elimizde áleýmettik kómekter arqyly ǵana ómir súretin adamdardyń toby qa­lyp­tasty. Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrligi 2007 jyly arnaıy zertteý júr­gizip, elimizde táýelsizdik alǵannan keıingi on bes jyl boıy jumys istemeı kel­gen 180 myń adamnyń bar ekenin,  sóıtip jumyssyzdar sany ha­lyq­tyń 8 paıyzyn quraıtynyn anyq­tady.

Reti kelip turǵan soń aıta ketsem artyq bolmas, AQSh tárizdi áleýetti memlekette bir ǵasyr boıy ata-babasynan beri áleý­met­tik járdemaqylar arqyly ǵana kún kórgen 2 mıllıon adam bar. Klınton memleket basyna kele salysymen sol áleýmettik jár­dem­aqylardy qysqartpaq bolǵan. Onysynan túk shyqqan joq. Ol kúshti qarsylyqqa tap boldy.  Iá, áleýmettik kómekter halyqty enjarlyqqa tárbıeleıdi, jumys isteýge degen yntalaryn óshiredi. Muny men 1997-1998 jyldary Qaraǵandy oblysy Ulytaý aýdany ákiminiń áleýmettik máseleler boıynsha orynbasary qyz­metin atqarǵan kezimde tolyq ańǵardym da. Boıynda qýat bar, tepse temir úzetindeı tegeýrini bar, ıilmeıtin nárseni ıip, búgilmeıtin nárseni búge biletindeı sheberlikten de kende emes nebir atpal azamat­tar­dyń jumystan boıyn aýlaq salyp, túrli jolmen ózine memleket tarapynan áleýmettik kómek alyp júrgen jaǵdaılary meılinshe kezdesip jatty.

Shyndyǵynda, memleket óz moı­nyna alatyndar: jetimder, múgedekter, qarttar, zeınetkerler. Ózgeler eńbek erkindigin paıdalanyp, óz turmystaryn ózderi anyq­taý kerek edi. Sondyqtan da olardy eńbek erkindigine, ıaǵnı naryq jaǵdaıyna beıimdeý kún tártibiniń basty máselesine aınaldy. Shyn máninde, memleket medıator qyzmetin atqarýdy qolǵa ala bastady. Tuńǵysh Prezıdent, Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń áýeli ekonomıka degendegi saıasa­ty­nyń mánisi osy bolatyn. Bul ıdeıa nátıje berdi. Kúnkórisi men bala-shaǵa qamyn oılaǵandar beı­má­lim isti bastaýǵa bel býyp, na­ryq jaǵdaıyna beıimdeldi. Óz kezeginde Úkimet «Jumyspen qamtý – 2020» baǵdarlamasyn qa­byl­­dap, jumyspen qamtý máse­lesinde buryn-sońdy bolmaǵan qadamdar jasady dep esepteımin.

Birinshiden, Baǵdarlama bo­ıyn­­sha, jumyssyz azamat eki qo­lyna bir kúrek tabýǵa shyn nıet etse aýdan, qalalardan arnaıy ashylǵan jumyspen qamtý orta­lyq­taryna tirkeledi. Mamandyǵy saı keletin mekemege joldama be­redi. Bolmasa bos jumys oryndary jármeńkesi ótedi. Sol jár­meń­kede baǵy janýy múmkin. Al, onyń mamandyǵy boıynsha qyzmet orny múlde tabylmaı jatsa, ony basqa mamandyq, ıaǵnı naryqtaǵy suranysqa ıe mamandyq alýǵa nemese qaıta daıarlaýǵa usynys aıtylady.

«Joq, men eshkimge baǵynyshty bolmaımyn, ózim jumys ornyn ashyp, baǵymdy bıznes salasynda synap kóremin» dese, onda oǵan shaǵyn bıznesti uıymdastyrýǵa Baǵdarlama aıasynda úsh mıllıon teńgege deıin nesıe beriledi. Bul qarjynyń basqalardan ereksheligi – sharýań tolyq dóńge­len­genshe nesıe tóleýden bosatylatyn demalysy bar. Mine, osynshama múmkindikterdi nege paı­da­lan­basqa? Sonymen qatar elimizde údemeli ındýstrıaldy-ınno­va­ııalyq baǵdarlamanyń sheń­be­rinde de jańadan myńdaǵan ju­mys oryndary ashylyp jatqany bel­gili. Bir ǵana mysal. Avtokólik shyǵarý salasynda qurylǵan bir jumys ornynyń nátıjesinde ózge salalarda 12 jumys ornyna deıin paıda bolady. Óıtkeni, avtoóner­kásiptiń damýy hımııa, toqyma já­ne ózge de óndiristik salalarmen tyǵyz baılanysty. Iaǵnı eli­mizde jasalǵan avtokólik ónimderi kóbeıgen saıyn ekonomıka da órge basady. Olaı bolsa, hakim Abaı aıtqandaı: «Áýeli qudaıǵa syıynyp, ekinshi óz qaıratyńa súıenip, eńbegińdi saýsań, eńbek qylsań, qara jer de beredi, qur tastamaıdy». Al, Alash kósemi Álıhan Bókeıhanov: «Mal baq, egin sal, amal qyl, sheber bol, mergen bol, eńbekke jalyn. Eńbekke, bilimge jalynǵan eýropalyqtar – mine, bes júz jyl boldy – jut, ashtyq joq. Qazaq kedeıi, sen qashan osy jolǵa túse alasyń?» deıdi. Jáne qytaı oıshyly Kon­fýııdiń: «Eliń asyp-tasyp otyr­ǵanda, kedeı ári kemshin bolǵanyń uıat. Eliń aryp-arshyp otyrǵanda, baı ári baǵlan bol­ǵanyń uıat»,– degen sózi bar.

Bir sózben aıtqanda, talap­tan­ǵan adamǵa qaı jaǵynan alyp qarasań da jol ashyq. Biraq, osyǵan qaramastan sońǵy kezderi, qoǵamda masyldyq kózqarastar oryn alýda. Oǵan nendeı sebep ıtermeleıdi? Osy jaǵyn zertteý, zerdeleý kerek sııaqty. Sebepsiz saldar bolmaıdy ǵoı. QR Tuńǵysh prezıdenti Qorynyń Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstı­tý­tynyń saraptamalaryna súıen­sek, Keńes odaǵy ydyraǵannan beri otyz jylǵa jýyq ýaqyt ótip, qazaqstandyqtardyń jańa býyny ósse de, halyqtyń kópshiliginiń oı-sanasy sol qalpy memleket «negizgi asyraýshynyń» rólin atqarǵan kezdegideı, ıaǵnı «keńes­tik deńgeıde» qaldy, óıtkeni aza­mattardyń mentalıteti munsha qysqa tarıhı kezeń ishinde túbegeıli ózgerýi múmkin emes. Soıolog Gúlmıra Ileýovanyń pi­ki­rinshe, azamattarda memleketten basqa arbıtr (olardyń múd­de­lerin qorǵaýdyń kepili) qalmaǵan kezde, ıaǵnı budan bylaı senim artatyn eshkim qalmaǵan kezde ǵana olar memleket tarapynan qoldaý men kómek izdeýdi bastaıdy. Bul qorytyndyǵa da kelispeý qıyn.

Jaǵdaıdy ózgertý kerek ekeni túsinikti jáne bul jerde, qan­sha­lyqty qarapaıym bolyp estilse de, bir-birine qaraı baǵyttalǵan qozǵalys qajet. Iaǵnı, belgili bir qadamdardy eki tarap ta – bılik te, halyq ta jasaýy qajet desek, bul qadamdy memleket bastaýy tıis.

Eger, azamattardyń sapaly jáne qoljetimdi bilim alýy, medıınalyq qyzmetter alýy úshin tolyqqandy múmkindikteri bolsa, olar quqyqtyq maǵynada qorǵalǵan bolsa, paternalıstik talaptardy barynsha azaıtýǵa, azamattardyń óz ómiri men ál-aýqaty úshin jaýapkershilik deń­geıin arttyrýǵa bolady. Dál osy sát­te «biz sizder úshin barlyq nár­selerdi jasadyq, al endi sizder ózderińiz is-áreket, bastama­shy­lyq, iskerlik tanytyńyzdar, ózderińiz áreket etińizder» – dep aıtýǵa ábden bolady.

Osy turǵydan alǵanda, jańa ónimder, taýarlar shyǵarǵysy keletin, ıdeıalar, ınnovaııalar usynyp, iske asyrǵysy keletin, kásipkerlikti damytqysy keletin adamdar úshin ońtaıly jaǵdaılar jasaý qajet. Bul rette, búgingi kúni oıyn erejelerin tolyǵymen memleket talap etetindikten, eldiń tabysty damýynyń, memleket pen azamattardyń úmitteri arasyndaǵy kelispeýshilikterdi eńserýdiń mańyzdy sharty merıtokratııa qaǵıdattaryn saqtaý, naqty jumys isteıtin áleýmettik lıftterdiń bolýy – elıtada jergilikti jerlerde jumys istegen, mansaptyq ósýdiń barlyq satylarynan ótken óz isiniń sheberleri qaıta oralatyn bolady.

Sapaly keri baılanysty, bı­lik­tiń qoǵammen ózara is-qı­my­lynyń pármendi tetikteri men arnalaryn jolǵa qoıýdyń da mańyzy zor, olar eki tarapqa da tıimdi bolady. Basqarý júıesi, bıýrokratııalyq apparat tutastaı alǵanda qoǵam men memleket úshin jumysqa baǵyttalýy, tuıyq emes, ashyq sıpatta bolýy kerek, olar tek baqylaý fýnkııalaryna súıen­beýi tıis. Sondaı-aq aǵym­da­ǵy damý baǵdarlamalaryn naqty is­ke asyrý úshin barlyq deńgeıdegi basqarýshylarǵa qatań jaýapkershilik, onyń ishinde, ásirese, derbes jaýapkershilik qajet.

Kenjebolat Joldybaı,

saıasattanýshy

Sońǵy jańalyqtar