15 Tamyz, 12:21 831 0 Ishki saıasat Ásel ÁNÝARBEK

Ata kásip – jurtqa násip

Memleket tarapynan agroónerkásiptik keshendi damytý isine basa  nazar aýdarylýda. Óıtkeni bul sala el ekonomıkasynda mańyzdy rólge ıe. Onyń damýy eldiń turaqty damýyn teńestirip, eńbek ónimdiligin  arttyrady jáne halyqtyń negizgi bóliginiń ómir deńgeıiniń jaqsarýyn qamtamasyz etedi. Aýyl sharýashylyǵy salasyn damytý maqsatynda  «Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan  memlekettik baǵdarlamasy» qolǵa alynǵany belgili.

Búginde agroónerkásiptik keshen eko­nomıkanyń turaqty damyp kele jatqan salalarynyń biri ǵana emes, sonymen birge bıznes úshin ekono­mı­kalyq turǵydan tartymdy salaǵa aınalyp otyr. Agroónerkásiptik keshendi damytýǵa arnalǵan baǵdarlamany jú­zege asyrý arqyly aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy bir jumysshynyń eńbek ónimdiligi 4,0 mln teńgege deıin 2,5 esege, qaıta óń­del­gen ónim eksporty 2,7 mlrd AQSh dollaryna deıin 2,5 ese, aýyl sharýa­shy­lyǵynyń jalpy ónim kólemi 2 esege deıin, salanyń negizgi kapıtalyna ınvestıııalar túsimi 3 ese, tartymdy nesıe qarjylarynyń kólemi 2021 jylǵa qaraı  2017 jyl deńgeıine qaraǵanda 9 ese ulǵaıady. Sonymen qa­tar, baǵdarlama nátıjesinde 600 myńnan astam jańa jumys orny ashylyp, aınalymǵa qosymsha 500 mln gektar jaıylym engizilýi tıis. Odan bólek sıyr jáne qoı óndirisin 600 myń tonnadan 1,6 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtyp, iri qara mal etin eksporttaý boıynsha 5 kóshbasshy elder qataryna kirýge múmkindik bermek.

 

Qazaq malynyń eti men súti molaıa ma?

Joǵaryda atalǵan sharýashy­lyq­tar arasynda mal sharýashy­ly­ǵynyń elimiz úshin alar orny erekshe. Sebebi mal sharýashylyǵy aýyl sharýa­shy­lyǵynyń tek jalpy ónim beretin salasy ǵana emes, halyqty mańyzdy azyq-tú­likpen qamtamasyz etetin salasy. Sońǵy jyldary mal sharýashylyǵy ónimderin óndirýde oń ósim baıqalady. Birinshi jar­ty­jyldyqtyń qorytyn­dysy boıynsha mal sharýashylyǵynyń jalpy ónimi ót­ken jyldyń osy kezeńi­men sa­lys­tyr­ǵanda 962,2 mlrd teńgeden 1063,5 mlrd teńgege deıin 10,5 paıyzǵa ulǵaıdy. Sıyr etin óndirý 477 myń tonnany qurady, bul ishki tutynýdyń 98 paıyzyn qamtamasyz etedi. Tıisinshe qoı eti 150 myń tonna, shoshqa eti 86 myń tonna boldy. 2018 jyldyń qory­ty­n­dysy boıynsha sıyr eti boıynsha eksport kólemi 19,9 myń tonnany, qoı eti 3 myń tonnany, shoshqa eti 400 tonnany qurady. Et eksportyn esepke alý Statıstıka komıte­ti­niń statıstıkalar derekteri negizinde, sondaı-aq eks­portqa berilgen veterı­nar­lyq sertıfıkattar negizinde júrgiziledi. Bu­lardyń kór­setkish­teriniń aıyrma­shy­lyǵy Statıstıka ádistemesinde etke qaıta eseptegende soıýǵa eksporttalǵan tiri mal sanatynyń bolmaýyna baılanysty.

«Agroónerkásiptik keshendi damytý­dyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» sheńberinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi mal sharýa­shy­lyǵy salalaryn damytýdyń uzaq merzimdi salalyq baǵdarlamalaryn qabyldap iske asyrýda. Árbir baǵ­dar­lamada fermerlik sharýashy­lyqtardy jáne óndiristik qýattardy qurý boıynsha óńirler bólinisinde ındıkatıvtik kórsetkishter bar jáne mal sharýashy­lyǵy ónimin ón­dirý josparly kórset­kish­teri kórsetilgen. Etti mal sharýa­shylyǵyn damytýdyń uzaq merzimdi baǵdarlamasy 10 jyl ishinde bordaqylaý alańdary jáne et kombınattarymen kooperaııalanyp jumys isteıtin etti mal sharýashylyǵy men qoı sha­rýa­shylyǵynda  80 myń otbasylyq fer­mer­lik sharýashylyqtardy qurýdy kóz­deıdi.  Baǵdarlama sıyr eti men qoı etiniń eksporttyq áleýetin arttyrýǵa baǵyt­tal­ǵan.  Sútti mal sharýa­shy­ly­ǵynyń uzaq mer­zimdi baǵdarlamasy sút ónim­de­riniń ımportyn almastyrýǵa baǵyt­­tal­ǵan. Jalpy alǵanda, óner­ká­siptik jáne ot­basylyq úlgidegi sút-taýar ferma­la­ry­nyń sanyn arttyrý esebinen qaıta óńdeý qýattylyǵyn tıeý úshin sút óndirý kóle­min 1 mln tonnaǵa ulǵaıtý josparlanýda.

 

Ózimizden  artylǵany  shetelge

Sıyr eti men qoı etin óndirýde, son­daı-aq eksport kólemin keńeı­tý úshin iri qara mal men qoıdyń analyq basyn eselep ósirý qajet. Etti mal sharýashylyǵyn damytýdyń uzaq merzimdi baǵdarlamasy aıasynda ótken jyldan bas­tap jeńildikti sharttarmen etti mal sharýashylyǵynda otbasylyq fermerlik sharýashylyqtardy qurýǵa kredıt berýdiń arnaıy baǵdarlamalary iske qosyldy. 2019 jyly 683 otbasylyq ferma 66,7 myń basqa nesıe alyp, 42 myń analyq bas iri qara mal ákeldi. Mal basyn satyp alýdyń eń joǵary kórsetkishteri Aqtóbe jáne Almaty oblystarynda, eń tómen kórsetkishteri Qostanaı oblysynda. Sonymen qatar, 536 fermerlik sharýashylyq 210 myń analyq qoı satyp alýǵa qar­jy­landyryldy. Qoı basyn satyp alýda kósh bastap turǵandar Batys Qazaqstan, Almaty, Túrkistan jáne Jambyl oblystary. Tómen kórsetkishter bar bul Qostanaı jáne Shyǵys Qazaqstan oblystary.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarov etti mal sharýashylyǵyn damytý máselesi boıynsha: «Biz osy sektorda iske asyrylmaǵan úlken áleýetti kórip otyrmyz. Jyldam nátıjelerge qol jetkizý úshin ónerkásiptik sút-taýar fermala­ryn salý qarqynyn arttyrýdy qam­ta­masyz etý qajet. Ol úshin mınıstrlik jeke tujyrymdama ázirleýde. Óz óndiri­si­mizdiń kólemin arttyrýdy yntalandyrý úshin ótkizý naryqtaryn keńeıtý jáne eksportty ulǵaıtýdy yntalandyrý qajet. Mınıstrlik aýyl sharýashylyǵy shıkizatynyń eksporty boıynsha QR úshin negizgi elderine (EO, QHR, Iran, Parsy shyǵanaǵy elderi) aýyl sharýashylyǵy shıkizatynan qaıta óńdelgen (alǵashqy qaıta óńdeý) ónimge veterınarlyq-sanıtarlyq talaptardy sheshý jáne kelisý boıynsha belsendi jumys júrgizýde», – deıdi. Mınıstr atap ótken sharalardyń nátıjesinde elimizde sıyr eti eks­por­tynyń kólemin 37 paıyzǵa deıin, qoı etin 32 paıyzǵa, shoshqa etin 43 paıyzǵa deıin arttyrý josparlanyp otyr.

Bıyl Nur-Sultan qalasynda qýaty jylyna 5 myń tonna et óndiretin et-óńdeý kesheniniń qurylysy boıynsha «Ereımentaý aqbas» JShS paıdalanýǵa berý kózdelgen. Batys Qazaqstan oblysynda ýaqytsha toqtatylǵan Kroýn batys jobasyna jańa ınvestordy tartý boıynsha jumys júrgizildi. Aqorda kompanııasy osy kúzde iske qosý úshin osy jobany satyp alýda. Sondaı-aq, Grand Farm (QHR), Baýmann (Germanııa), Inalka/Kremonını (Italııa) sııaqty transulttyq kompanııalardy et óńdeý sektoryna tartý jumystary júrgizilýde. Sonymen qa­tar, amerıkalyq Transulttyq kompanııa­lar óz ınvestıııalary esebinen sıyr etin óndirýge arnalǵan zamanaýı et óńdeý keshenin salýdy josparlap otyr. «Qazirgi ýaqytta amerıkandyq ǵalymdar toby salanyń aǵymdaǵy jaı-kúıine sholý júrgizip, amerıkalyq kompanııalar úshin taldamalyq esep daıyndady. Sonymen qatar, Dúnıejúzilik bank pen Azııa damý bankimen birlesip et salasyn damytýdy qoldaý baǵdarlamasy ázirlenýde. Qazirgi ýaqytta tıisti jol kartasy ázirlenýde. Germanııa Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tarapynan granttar tartylyp, qurylyp jatqan sút-taýar fermalarǵa aǵymdaǵy jyldyń qazan aıynda konsýltaııa uıymdastyrý úshin baǵdarlama júzege asyrylady», – dep atap ótken edi Aýyl sharýashylyǵy mınıstri. Aıta keteıik, ústimizdegi jyldyń maýsym aıynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarov AQSh-qa issaparmen baryp, birqatar amerıkandyq kompanııalarmen kezdesý ótkizgen bolatyn. Sonda «John Deere», «AGCO», «Valmont», «Valley Irrig­a­tion», «Hy-Line International», «International Nut­ririon» syndy amerıkandyq kompanııa­lar agroónerkásiptik keshendi damytý sektoryna ınvestıııa salýǵa nıetti ekendikterin jetkizdi.

 

Aqtóbedegi aýqymdy joba

Elimizde 2018 jyldyń ekinshi jartysynan bastap mal sharýa­shy­lyǵyn damytý baǵdarlamasy bastalǵanyn aıttyq. Qolǵa alynǵan jumystardyń nátıjesinde 2018 jyly statıstıka boıynsha barlyq et eksporty 18,7 myń tonnany qurady, onyń ishinde 4,7 myń ton­na sıyr eti, bul 2017 jyldyń deń­geıinen 3 ese kóp. Mal sharýashylyǵyndaǵy oń nátıjelerdiń negizi – shaǵyn jáne orta kásiporyndar. Osyndaı kásip­oryn­dardyń biri Aqtóbe oblysyndaǵy «AkTep» JShS 20 tonna muzdatylǵan súıeksiz sıyr etin vakýmdyq qaptamada Qytaı Halyq Respýblıkasyna jóneltti. «AkTep» JShS – joǵary sapaly sıyr etin ón­dirýge mamandanǵan eksporttyq-baǵyt­talǵan et kombınaty. Kásiporyn – et klasteri óndirisiniń tolyq ıklyndaǵy sońǵy aıaqtaýshy nysan. Kombınat et óńdeý salasyna tolyq qyzmet kórsetedi. Kompanııany Agrarlyq nesıe korporaııasy qarjylandyrdy. «AkTep» JShS úsh jyl boıy Agrarlyq nesıe korpora­ııa­synyń kómegimen oń nátıjege qol jetkizip keledi. Osy ýaqyt ishinde korporaııa 13 myńnan astam asyl tuqymdy – tóldeıtin mal basyn satyp alýǵa qol ushyn sozdy. Tek aǵymdaǵy jyldyń ózinde-aq Avstralııadan, AQSh pen Reseıden 5 myńnan astam asyl tuqymdy iri qara mal basy satyp alyndy. Agrarlyq nesıe korporaııasy qarjylandyratyn joba Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan oblystarynda tóldeıtin iri qara mal basyn ulǵaıtýdy kózdeıdi.  Satyp alynǵan mal iri qara mal baǵýda tájirıbesi bar aýyldyq kooperatıvterge jalǵa beriletin bolady. Orta eseppen bes sharýa qoja­ly­ǵynan turatyn bir kooperatıvke 1000 bas iri qara mal beriledi.   Búgingi kúni «Alashankoý fýksın treıd», «Sıtık», «Shenchjen Veı Djıa ınterneıshenel Treıd» kompanııalarmen et jetkizý boıynsha memorandýmdarǵa qol qoıylǵan. Boljamdy jetkizý kólemi jyldyń sońyna deıin 4000 tonna sıyr etin quraıdy.

Ásel ÁNÝARBEK

 

                      Qazaqstandaǵy et óndirisiniń kórsetkishi

Jyl Sıyr eti Qoı eti
2014 405,4 tonna 141,2 tonna
2015 416,8 tonna 146,1 tonna
2016 430,5 tonna 148,7 tonna
2017 450,3 tonna 151,4 tonna
2018 477,3 tonna 150,8 tonna

(QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń deregi boıynsha)

Sońǵy jańalyqtar