15 Tamyz 2019, 12:12 806 0 Kólik Dınara MYŃJASARQYZY

Uıat qaıda, ulttyq kompanııa?!

Áne-mine degenshe, jaz maýsymy da aıaqtalyp keledi. Bul mezgildiń keremettiligi sol, jurt kópten kútken demalysyna shyǵyp, bir serpilip qalýǵa tyrysady. Al bizdiń halyqtyń 80 paıyzy temirjol qatynasyn paıdalanatynyn eskersek, ýaqyttyń kóbi bılet izdeýge ketetini jasyryn emes.

Bul máseleni kótermegen tilshi kemde-kem. Biz de dúrkin-dúrkin jazdyq. Gazetimizde (23 mamyr, 2019 jyl, №20) ja­rııa­lanǵan «Bılettiń jyry bitpeı, jolaýshy­nyń muńy bitpes» atty maqalada da kóptiń kóńi­lin kúpti etken túıtkildi keńirek tarqat­tyq. Nátıje qaısy? «Osy másele jóninde jazǵan ekensizder. Buǵan tıisti quzyrly me­keme jaýap beredi» dep selt etýi tıis «Qa­zaq­stan temir joly» ókilderi de samarqaý kúıde. Budan soń temirjol salasyna qatysty daý-damaı men kúńkil áńgimeler qalaı túgesilsin?!

Sol baıaǵy bılet tapshylyǵy, baǵanyń sharyqtap ketkendigi ózektiligin joıǵan emes. Kerisinshe, másele sheshimin tabýdyń ornyna kúrdelenip barady. Tipti, shilde aıynyń sońynda Qazaqstan prezıdenti Q.Toqaev jaz maýsymynda poıyz bılet­te­riniń tapshylyǵyn qoldan jasaıtyndar týraly Twitter-degi paraqshasynda: «Úkimetke jaz mezgilinde poıyz bıletteriniń tap­shy­lyǵyn qoldan jasaýdy toqtatý týraly tapsyrma berdim. Bul jaǵdaı azamat­ta­ry­myzǵa qolaısyzdyq týǵyzyp, elimizdegi ishki týrızmniń damýyna kedergi keltirip otyr», – dep jazdy Memleket basshysy.

Byltyr jazda memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń (qazir bul eki bólek agenttik) qupııa satyp alýshylary nelikten bılet kassalarynda jol júrý qujattaryn satyp alý múmkin emes ekenin anyqtaý úshin temirjol bıletterin deldaldardan satyp alǵan bolatyn. Sonda qoldaǵy bıletter kóbinese 50 paıyzǵa qymbat bolatyny belgili boldy, ásirese adamdar jıi qatynaı­tyn baǵyttarda baǵa eki esege deıin ósken.

Ol ol ma, bul jaıt mamyr aıynda Qa­zaq­stan prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan temir joly» UK» AQ basqarma tóraǵasy Saýat Myńbaevty qabyldaǵan kezde de sóz bolǵan.

Alaıda, odan beri temirjol salasynan qanshama shý shyǵyp jatsa da, Saýat Myńbaev miz baǵar emes. Baǵasy ushaqtyń bıletimen para-par «Talgo» poıyzynda byltyr bolǵan áıel zorlaý oqıǵasy da qoǵamdy dúrliktirgeni málim. Osy qylmystyq is boıynsha jaqynda shyqqan sheshimine jábirlenýshi de, jurt ta narazy. Budan bylaı áıel qaýymy poıyzdyń jolserigin kórse, aıdaladan shoshıtyn halge jetpesine kim kepil?!

Soraqysy sol, kóktemde Nur-Sultan vokzalynda jolaýshylar poıyzymen esirtki tasymaldaǵan jolserik ustaldy. Qyzylorda oblysynyń 43 jastaǵy tur­ǵyny Qylmystyq kodekstiń 297 babynyń 2 bólimi boıynsha jaýapqa tartylyp, 4 jylǵa bas bostandyǵynan aıryldy. Má­sele onyń ustalǵanynda emes, buǵan deıin tıisti jerge esirtkini jetkizip, kásip kó­zine aınaldyrǵanynda. Bálkim, jol­se­riktiń ózi jumys kezinde esirtki tutynǵan shyǵar. Mundaı adam jolaýshylarǵa eki bastan qaýipti ekeni sózsiz. Sóıte tura, «Qazaqstan temir joly» mekemesi qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin nege sezinbeıdi?

 

Áıelderge arnaıy kýpe bola ma?

Bálkim, áıelderge arnalǵan arnaıy kýpe bolýy kerek pe? QR Inves­tı­ııalar jáne damý mınıstrligi kólik komıtetiniń tóraǵasy Áset Asaýbaevtyń aıtýynsha, bul norma zań jobasy aıasynda tasymaldaýshy kompanııalarmen aqyl­da­sa otyryp qaralyp jatyr.

«Bılet satý boıynsha jańa júıe aıa­synda biz áıelderge jeke kýpe tańdaý múmkindigin qarastyryp jatyrmyz. Ký­pe­de eshnárse ózgermeıdi, tek áıelder tań­daý quqyǵyna ıe bolady», – dedi ko­mıtet tóraǵasy. Munymen qatar, zań shyǵarýshylar bılet satyp alyp, keıin ony jekemenshik kassalarynda qymbat­ta­typ satatyn azamattarǵa qatysty ákim­shilik jaýapkershilik engizbek. Osy maq­sat­pen QTJ kompanııasy bılet satatyn kas­salar sanyn azaıtyp, ornyna avto­mat­tandyrylǵan júıe engizýdi qolǵa alǵan.

Shynynda da, baǵasy kez kelgen jo­laý­shynyń qaltasyn kótere bermeıtin «Talgo» poıyzynyń ózinde álgindeı qyl­mystyq áreketke jol berilip jatsa, dittegen jerine ońaılyqpen jete qoı­maıtyn jolaýshylar poıyzdaryn­daǵy jaǵdaıdy kóz aldyna elestetý qıyn. Ishi qapyryq, kir, dárethanasy anadaıdan sasyp turatyn vagonmen ári-beri qatynap júrgen jolaýshynyń shyqpaı júrgen jany ma? Osydan pálen jyl buryn qol­da­nysqa berilgen vagondardyń endigi tozyǵy jetken. Árbir vagonda vagonnyń shyqqan ýaqyty kórsetilgen. Biraq birde-bir adam, sanıtarlyq dárigerler nemese kólik baqylaý qyzmetkerleri vagondy eski bolýyna baılanysty, ıaǵnı, óz talap­ta­ryna sáıkes kelmeıtindikten quramnan aǵytyp alypty degendi estimegen shyǵar. Sonyń ózine bıletti áreń taýyp júrgen jolaýshy buǵan da kóz jumyp keledi. Alaıda, qyzmet sapasy da bılet baǵasyna saı bolýy tıis ekeni sózsiz.

Máselen, jaqynda Qyzylordadan Nur-Sultan qalasyna bılet izdedim. «Talgo» poıyzynyń bul baǵyttaǵy bı­leti 41500 teńge turady eken. Keı baǵyt­ta­ǵy bıletterdiń aldy 50 myń teńgege jete­di. Bul qarapaıym jurttyń qalta­syna salmaq salatyny ras. Sondyqtan da bul poıyzǵa kim kóringen bılet ala bermeıdi. Jolaýshylardy temirjol  bas­shy­lyǵy ózderi arqalap aparsa da, bulaı qymbattaıtyn jóni joq edi. Kompanııa ókilderiniń aıtýynsha, kommerııalyq temirjol baǵyttarynyń baǵasyn qalaı qoısa da ózderi biledi. Bılet qunyn ósire otyryp, óz shyǵyndaryn jaýyp, jyrty­ǵyn jamamaq oıda eken. Biraq bılet qym­battady eken dep, tolyq jańaryp ketken vagondy kórgen joqpyz. Jaz bolsa terezesi ashylmaıdy, qys bolsa jabyl­maı­dy. Qyryq qursaý vagondar áli qol­danysta júr.

Shyntýaıtynda, ýdaı aqshaǵa bılet alyp, jolserikten zorlyq-zombylyq kór­gen áıeldiń oqıǵasynan keıin bul poıyz­ǵa otyrýǵa júrek te daýalamaı qal­ǵan. Sonda bizde qaýipsiz qatynas quraly qaldy ma?

 

Bılet tapshylyǵy ne sebepti týyndaıdy?

Demalys maýsymynda temir jol bıletteriniń únemi jetispeýshiligi, kún saıyn áleýetti qurylymdar men ózge de memlekettik organdardyń poıyzdarda bir myń jarym oryndy brondap qoıýyna baılanysty týyndaıdy eken. Alaıda, tapsyrys berýshilerdiń qajettiligi osyn­shama bılettiń 80 paıyzyn da quramaıdy. Iaǵnı, elimizde kún saıyn erkin saty­lym­nan shamamen 1200-1500 temir jol bıleti shyǵarylyp alynady.

Álbette, polıııa qyzmetkerleri, ás­kerı qyzmettegiler, prokýrorlar, aza­mat­tyq memorgan qyzmetkerleri de kún saıyn belgili bir bılet sanyn qajet etetin shyǵar. Alaıda, naqty iste brondaý birneshe esege joǵary ekenin kórsetken.

Poıyz jóneltilýge eki saǵat ýaqyt qalǵanda da IIM, Qorǵanys mınıstrligi, UQK, prokýratýra, tipti azamattyq mem­or­gandar brondary rezervtegi bılet­terdiń barlyǵynan 18-20 paıyzynan bas­qasy alynyp tastalynbaıdy. Baı­qa­ǵanymyzdaı, 80 paıyz jáne odan kóp brondalǵan oryn eshkimge kerek bolmaı qalady. Tipti, poıyzdyń ketýine eki saǵat ýaqyt qalǵannyń ózinde úıinde otyrǵan aqyl-esi durys adam bılet satyp almaı­ty­ny túsinikti. Naqty aıtsaq, kvotadaǵy bıletterdiń 80 paıyzynan astamy satyp alynbaıdy, al poıyzdarda bos oryn­dar­dyń bolýyn kassada bılettiń joqty­ǵy­men túsindiriledi. Keńestik kezeńnen kele jatqan bron – bul kóleńkeli naryqty tolyqtyryp otyrýdyń bir tásili. Alaıda, polıııa da, prokýratýra da, qarjy polıııasy da bul tolyqtyrýdy joıý bastamasyn kótergen emes. Alypsatarlar aldyn ala balalar bıletin elý paıyzdyq baǵa qunymen satyp alady. Sodan keıin olardy qaıtaryp, deldal arqyly kassaǵa kelgen naqty bir satyp alýshyǵa bıletti qaıta rásimdeıdi. Mundaı qıturqy áreketti memlekettik kassalarda jasaý múmkin emes, óıtkeni bıletten bas tartqan jaǵdaıda ol avtomatty túrde ASÝ «Ekspress» elektrondy bılet satý júıesine enip, ony ınternette kútip otyrǵan kez kelgen adam satyp ala alady. Sonda kinárat qaıda jatyr?

Zańnyń jetildirilmegeni shyǵar, qazir alypsatarlyq quqyqbuzýshylyq retinde qabyldanbaıdy. Jelilik polıııa qyz­met­kerleriniń murny astynda óz bıznesterin qannen qapersiz júrgizip jatqan olardy keıde kezekti reıd kezinde ustap alyp, aıyppul salady. Mundaı jaǵdaıda aıyppul 5 AEK-ti quraıdy.  Basqalaı jaza qarastyrylmaǵan.

Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komıtetiniń deregi boıynsha, temirjol kóligimen jylyna 18 mıllıon shamasynda adam tasymaldanady eken. Biraq, 7-den 9 mıllıonǵa deıingi jolaý­shy­lar poıyzdarda jazǵy úsh aıda tasy­mal­danady. Árıne, árdaıym bos oryn­dary bar vagondarymen qosa qajetinshe poıyzdar shyǵarý arqyly alypsatarlar tamyryna birjola balta shabýǵa bolar edi. Onda bıletter qanshalyqty qymbatqa túser edi? Alyp qaraıtyn bolsaq, jıyrmajyldyq jolaýshy vagony 42-45 mıllıon teńge turady. Jańasy – 300 mıllıonnan bastalady. Al bizde kóptegen temirjol baǵdarlary tıisti deńgeıde sýbsıdııalanbaıdy.

P.S. Qolda bar derek boıynsha, elimizdiń aýmaǵynda 52 áleýmettik, 16 kommerııalyq baǵyttaǵy poıyz bar. Úkimet ózi qarjylandyratyn osy 52 poıyzdaǵy jolaqyny ǵana retteı alady. Al, kommerııalyq 16 baǵyttaǵy poıyzdardyń qojaıyndary jeke paıdasyna qaraı bılet qunyn qalasa túsiredi, qalamasa qymbattata salady.

«Qazanshynyń óz erki, qaıdan qulaq shyǵarsa» degendi qazaq aıshylyq alys jerlerden jyldam habar alǵyzǵan ınterneti joq, Qyzylordadan elordaǵa bir táýlikte jetkizer júrdek «Talgosy» joq zamanda aıtqan. Biraq áli kúnge ózektiligi joıylmaǵan sııaqty. Tek 5 myń teńgeniń bıletin 10 ese ósirip jiberetin búginginiń «qazanshysyna» ondaı quzyretti kim berdi eken? 

Dınara Myńjasarqyzy

«Túrkistan»

Sońǵy jańalyqtar