9 Tamyz, 14:56 288 0 Ishki saıasat Ásel ÁNÝARBEK

Beıbitshilik ornatýǵa bastaıtyn qadam

Qazaqstan astanasy – Nur-Sultan qalasynda Sırııadaǵy ahýalǵa arnalǵan kelissózderdiń on úshinshi kezeńi ótti. Kezekti kezeńniń buǵan deıingi kelissózderden ereksheligi – qarýly qaqtyǵysty toqtatýǵa yqpal etýshi memleketter qatarynyń artýynda. «Astana proesiniń» bul kezeńinde Irak pen Lıvan da Sırııadaǵy túıtkildiń túıinin tarqatýǵa óz úlesterin qosýǵa bel sheshti. Al aldyńǵy kezeńde Iordanııa men BUU proeske baqylaýshy retinde qatysqan edi.

 Sırııa kelissóziniń 13-shi kezeńine múddeli taraptar tolyq jınaldy. Máselen, Reseı delegaııasyn RF Prezıdentiniń Sırııa jónindegi arnaıy ókili Aleksandr Lavrentev, Túrkııa delegaııasyn Túrkııa Respýblıkasy syrtqy saıası vedomstvo basshysynyń orynbasary Sedat Onal bastap keldi. Iran delegaııasyna Syrtqy ister mınıstriniń saıası ister jónindegi joǵary kómekshisi Alı Asgar Hadjı basshylyq etti. Sonymen birge, atalǵan kezdesýge Sırııadaǵy eki qaqtyǵysýshy tarap – Sırııanyń BUU-daǵy Turaqty ókili Bashar ál-Djaafarı bastaǵan SAR úkimettik delegaııasy jáne Ahmad al-Toýma bastaǵan qarýly oppozıııa qatysty. Ókinishke qaraı, BUU Bas hatshysynyń Sırııa jónindegi arnaıy ókili Geır Pedersen densaýlyǵyna baılanysty aldaǵy kelissózderge qatysa almaıtyn boldy. BUU delegaııasyn onyń orynbasary basqardy.

Eki kúnge jalǵasqan sharada «Astana proesiniń» qatysýshylary Sham jerindegi jaǵdaıǵa qatysty ortaq sheshimge kelýge tyrysty. Jıynnyń alǵashqy kúni taraptar jabyq esik formatynda ekijaqty kezdesýler ótkizip, ekinshi kúni plenarlyq májiliste qorytyndysy shyǵaryldy. Al 2 kúnde kóterilgen máseleler men aıtylǵan usynystar kepil memleketterdiń birlesken málimdemesine engizildi. Birlesken málimdeme 13 tarmaqtan turady. Olardyń arasynda qarýly qaqtyǵystan zardap shekken turǵyndarǵa gýmanıtarlyq kómekti kóbeıtý, bosqyndardy Sham jerine qaıtarý sııaqty qadamdar da bar. Budan bólek, qujatqa astanalyq format negizinde jumys isteıtin arnaıy toptyń tutqyndardy bosatý operaııasy da endi.

Basqosýda talqylanǵan basty taqyryptardyń biri – Idlıb provınııasyndaǵy jaǵdaı. Qazirgi ýaqytta bul aımaqta túrli qarýly toptar áreket etý ústinde. Kelissóz qorytyndysy boıynsha, Idlıbtegi qarýly qaqtyǵystar toqtatylatyn boldy. Lańkestik uıymdarmen kúres jalaǵasa bermek. Sırııanyń Konstıtýııalyq komıtetin qurý boıynsha jumystar tııanaqtalyp, onyń alǵashqy otyrysy qyrkúıekte ótip qalýy múmkin ekendigi aıtyldy. Resmı Damask «usynylǵan ıdeıalar naqty iske ulasýy kerek» dep otyr. Al kelissóz ústeline otyrǵan ókilder jaýlasqan taraptar arasynda senim ornatýǵa tyrysty. «Bir kúnde soǵysty toqtatý múmkin emes, biraq osy baǵytta jumysty bastap ketý mańyzdy. Konstıtýııalyq komıssııany qurý jáne onyń jumys tetikterin qalyptastyrý beıbitshilik ornatýǵa jasalǵan alǵashqy qadam bolmaq. Qazaqstanda bul másele boıynsha kelisimder jasalýy múmkin», – deıdi halyqaralyq quqyq doktory Abbas Kýchnejad.

«Astana proesine» Sırııa úkimetiniń delegaııasyn bastap kelgen Bashar Djafarı jıynda aıtylǵan usynystardyń naqty iske asyrylýy qajettigin aıta kele, ásirese, bul máselege Túrkııa tarapynyń basa nazar aýdarýyn surady. «Buǵan deıingi Astana formatyndaǵy kelissózderdi jáne Sochıde ótken Reseı men Túrkııa prezıdentteri qabyldaǵan rezolıýııany Túrkııanyń ózi oryndamaı otyr. Qazirdiń ózinde Sırııa aýmaǵynda Túrkııanyń 10 myńnan astam áskerı qyzmetkeri júr. 166 tank pen oq ótpeıtin tehnıka, 18 zymyran, 123 pýlemet pen 41 zymyranǵa arnalǵan baza bar. Osylaısha olar bizdiń egemendigimizge qol suǵyp otyr. Sırııanyń 3 qalasyna óz adamdaryn basshy retinde taǵaıyndap, halyqqa azamattyq berip jatyr. Mektepterdi túrik tilinde oqytýǵa kóshirip jatyr», – dep atap ótti Bashar Djafarı.

Sırııa kelissózderi boıynsha qazaq eliniń astanasyndaǵy jıyn aıaqtalǵannan keıin Túrkııa prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵan málimdeme jasap, túrik áskerleri Sırııadaǵy Evfrat ózeniniń shyǵysynda arnaıy operaııa ótkizýge nıetti ekendigin jetkizdi. Ázirshe operaııanyń qaı kezde júzege asatyny beımálim. Túrkııa basshysynyń aıtýynsha, Ankara Sırııa tarapynan keletin shabýyldarǵa kóz jumyp, sharshaǵan. Búginde Evfrattyń shyǵysy kúrd jasaqtarynyń baqylaýynda. Buǵan deıin Túrkııanyń qarýly kúshteri Sırııanyń Afrın qalasynda «Záıtún japyraǵy» atty áskerı operaııasyn júrgizgen bolatyn. Ol kezde Túrkııanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy shekarasyna jaqyn aýmaqtardy kúrd jasaqtarynan tazalaǵan bolatyn. «Endi biz Evfrattyń shyǵysyna baramyz. Bul sheshimdi Reseıge de, AQSh-qa daı aıttyq. Shekaramen shektesken aýdandarda qarýly shabýyldar bolyp jatqanda qur qarap otyra almaımyz. Bizdiń eldi nysan qylyp alǵan, «Irak jáne Levant lańkestik uıymy», Kúrdistan jumysshy partııasy sııaqty terrorlyq uıymdarmen kúresti jalǵastyratyn bolamyz», – dedi Túrkııa prezıdenti.

Al Sırııadaǵy qarýly oppozıııa ókilderi Túrkııany aıyptaýdan aýlaq. Olar Ankarany «beıbit halyqtyń qamqorshysy» dep baǵalaıdy. Oppozıııa tarapynyń aıtýynsha, 4 mıllıon sırııalyq Túrkııany panalap otyr eken. Kelissózder aıasynda oppozıııa tarapy óz talaptaryn jetkizdi. Sırııanyń qarýly oppozıııa delegaııasyn bastap kelgen Ahmad ál-Toýma atys-shabysty toqtatý basty maqsattary ekenin jetkizdi. Oppozııonerlerdiń talabyna qarasaq, Idlıb halqy azap shekpeýi kerek, áleýmettik nysandarǵa zaqym kelmeýi tıis, al tutqyndaǵy azamattar bosatylýy qajet. «Saıası rejım 26 bazardy, 24 meshit pen aýrýhanany qıratty. Beıbit halyqty qyrýyn doǵarar emes. Birikken ulttar uıymy tezdetip Sırııanyń konstıtýııalyq komıtetin qurýy qajet. Máseleler sonda sheshiletinine senemiz. Biz osy alańdy paıdalana otyryp, Sırııada azamattyq-demokratııalyq memleket qurǵymyz keletinin jarııalaımyz», – dedi Ahmad ál-Toýma. Oraıy kelgende aıta keteıik, Sırııa oppozıııasynyń bul kelissózge qatysý-qatyspaýy sońǵy ýaqytqa deıin belgisiz bolǵan edi. Óıtkeni olar kelissózderge qatysýǵa birden kelisim bere qoıǵan joq. Halyqaralyq sarapshylardyń aıtýynsha, oppozıııa delegaııasynyń «Astana proesine» qatysýy – qazaq eliniń jetistigi. Oppozıııanyń aıtýly proeske qatysýy beıbit alań retinde Qazaqstannyń tańdalýy durys sheshim bolǵanyn dáleldeıdi. «Túrli deńgeıde kezdesýler ótti. Olardy tıimdi dep aıtýǵa bolady. Oǵan Qazaqstan astanasynda taraptar qol jetkizgen kelisimder dálel. Astanalyq formattyń eń tıimdi mehanızm ekenin senimmen aıtamyn. Múddeli taraptar bul joly qurǵaq sózge ıek artpaı, naqty kelisimder jasasty. Bul eń aldymen Konstıtýııalyq komıtet qurýda resmı Damask pen  BUU-na qatysty», – dedi RF prezıdentiniń Sırııa jónindegi arnaıy ókili Aleksandr Lavrentev.

2017 jyldan beri Qazaqstan Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qoldaýymen júzege asyrylyp jatqan bul proess Sırııada beıbitshilikti ornatý jolynda orasan zor jetistikke jetkeni sózsiz. Bul proess – kóptegen ekijaqty jáne kópjaqty taraptardyń Sırııa boıynsha atqarǵan kúshiniń nátıjesi. Al Nur-Sultandaǵy kezekti jıyn – «Astana proesine» kepil elderdiń Sırııa máselesin beıbit jolmen sheshýge umtylysy boldy. 13-shi halyqaralyq otyrys buǵan deıingi jıyndarmen salystyrǵanda tıimdi ótti ári Shamdaǵy soǵysty toqtatý isinde aıtarlyqtaı ilgeri jyljý baıqaldy dep baǵalady sarapshylar. Degenmen, bul Sırııa máselelerin talqylaıtyn sońǵy kezdesý emes. «Astana proesiniń» kelesi kezeńi qazan aıynda ótpek. Al Reseı, Túrkııa jáne Iran prezıdentteri qyrkúıek aıynda Ankara qalasynda bas qosýy tıis. 

Sońǵy jańalyqtar