7 Tamyz, 23:35 404 0 Ádebıet "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

      Qasym hannyń qasqa joly

Qasym han – qazaqtyń dana da dara hany, Qazaq handyǵynyń negizin qalaýshylardyń biri – Áz-Jánibek hannyń ortanshy balasy. Qasym han desek birden «Qasym hannyń qasqa joly» zańdar jınaǵy eske oralady. Onyń sebebi Qasym hannyń erekshe bilimdiligi men tektiliginde.

Ataqty Qasym han jaı ǵana Shyńǵys urpaǵy emes, Shyǵys Deshti Qypshaq aýmaǵynda úzdiksiz bılikte bolǵan tekti áýlettiń ókili bolyp sanalady. Ata-babasynan qalǵan dástúr, tektilik onyń boıynan da tabylady. Ol tek qana handyq áýlettiń jolyn jalǵastyrýshy emes, sonymen birge qalyptasqan jańa saıası jaǵdaılarǵa saı handyq bılikti, memlekettilikti damytýshy qaıratker retinde tarıhta óz ornyn alǵan tulǵa.

«Qasym hannyń qasqa joly» – qazaq halqynyń handyq dáýirindegi ádet-ǵuryptyq zań erejeleriniń jıyntyǵy. Negizi orta ǵasyrlarda  qoldanǵan jarǵy zańynan  alynǵan kórinedi. Qasym han óz zańynda Quran talaptaryna qaıshy kelmeıtin qazaqı ǵuryp erekshelikterin saqtaıdy. Mysaly, jeti ataǵa deıin úılenbeý, ámeńgerlik, qazylyq bılik, t.b. Ol halyqtyń kókeıinen shyqqan ári ejelden kele jatqan bılik dástúrdi, ádet-ǵuryptyq «jarǵyny» jańǵyrtyp, kúsheıtti.

Zańnyń qysqasha mazmuny:

- múlik zańy (jer daýy, mal-múlik daýy)

- qylmys zańy (kisi óltirý, talaý, shapqynshylyq jasaý, urlyq qylý)

- áskerı zań (alaman mindeti, qosyn jasaqtaý, qara qazan, erdiń quny, tulpar at) elshilik joralary (maıtalman sheshendik, halyqaralyq qarym-qatynastaǵy sypaıylyq, ádeptilik, ıbalylyq)

- jurtshylyq zańy (shúlen tartý, as, toı, mereke, dýman ústindegi erejeler, at jarys, báıge erejeleri, jasaýyl, bekeýil, tutqaýyl mindetteri).

1446-1518 jyldar arasynda ómir súrgen Qasym hannyń resmı túrde aq kıizge otyryp, han kóterilgen, taqqa otyrǵan kezi – 1511 jyl. XVI ǵasyrdyń birinshi shıreginde qazaq atyn jer júzine jetkizgen Qasym han esimi qazaq halqynyń tarıhı sanasynda máńgi saqtalmaq.

Albına Týmarova, Shákárim atyndaǵy Memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka mamandyǵynyń 3 kýrs stýdenti

Sońǵy jańalyqtar