25 Shilde, 09:45 505 0 Rýhanııat "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

«Jýsan» operaııasy sııaqty joba álemde joqqa tán

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń bastamasymen qolǵa alynǵan, Sırııa elindegi qaq­tyǵys oshaǵynan qandastarymyzdy elge ákelýge baǵyt­tal­ǵan «Jýsan» operaııasy sátimen jalǵasýda. Bul Elbasymyzdyń álemdik saıası sahnadaǵy bıik bedeli men memleketimizdiń kelisimshil nıeti, turaqtylyq qaǵıdaty arqasynda iske asyryldy. Ult taǵdyryna, el erteńine baǵyt­talǵan osy shara jaıynda Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy tóraǵasynyń orynbasary, naıb-múftı, belgili dintanýshy Alaý Ádilbaevpen tildesken edik. Áńgime­miz­diń aýany bylaı órbidi...

– Qazaqstan tarapy Sırııa elindegi soǵysty doǵarý jáne ol memlekette tatýlyq pen kelisim ornatý barysyna aıryqsha atsa­lysqany esimizde. Bul sózimniń birden-bir aıǵaǵy retinde Sı­rııa­­daǵy jaǵdaıǵa oraı soń­ǵy eki jyl boıy ótkizilgen Astana proesiniń 11 raýndyn atap aıtý kerek. Bul kelissózder Sı­rııa­daǵy kóp aımaqta tynysh­tyq ornatýǵa, qantógistiń toq­taýy­na yqpal etkeni ras. Áń­gime­mizdi osy oqıǵalardyń jal­ǵasy ispettes «Jýsan» opera­ııa­synyń alǵashqysynan basta­saq...

– Durys aıtasyń. Alaıda, sóz ba­synda halyqaralyq terrorızm dertimen kúres isi elimizdiń BUU Qaýipsizdik Keńesi aıasyndaǵy abyroımen támamdalǵan qyzmetimizde de aıryqsha oryn alǵanyn da aıtýǵa tıispiz. Al operaııaǵa kelsek, bul tolyq gýmanıtarlyq sarynmen uıym­dastyrylǵan shara boldy. Mu­nyń sátimen ótýine elimizdiń birqa­tar quzyrly mekemeleri, ózge de shet el­der jáne álemdik deńgeıdegi uıym­dar atsalysqanyn da bilge­ni­miz jón.

«Jýsan» operaııasy birneshe aıǵa sozyldy. Ony júrgizýde arna­ıy mamandar kóptegen qıyn­dyq­tardy bastarynan ótkerdi. Osy rette «Elge oralǵan dindarlardan aınalasyna qaýip-qater joq pa?» degen suraqtyń týatyny da anyq.

Iá, alǵashqy «Jýsan» operaııasy aıasynda elge 6 er kisi, 11 áıel jáne 30 bala qaı­taryldy. Búginde olardyń ishinde 6 er adam men 1 áıeldiń ústinen qylmystyq is qozǵalyp, sotqa deıingi tergeý ju­mys­tary bastalyp ketken. Sonymen qatar el­ge jetkizilgen ózge azamattar eks­tre­mıs­tik is-qımyldar turǵysynan jan-jaq­ty tekserilý ústinde. Eger mundaı oqı­ǵa­lar dáleldenetin bolsa, álbette, qyl­mys­tyq jaýapkershilik sharalaryna tartyla­dy.

Sóz oraıynda aıta keteıin, osy ýa­qyt­qa deıin basqa eldegi dinı soǵys osha­ǵynan kelgen adamdardyń 40 paıyzǵa jýy­ǵynyń ǵana kináli ekendikteri anyq­talyp, jazaǵa tartylǵan. Dese de, osy jolǵy maqsat ta, múdde de ózgeshe. Sebebi, bizdi alańdatqany – balalar edi. Olar­dy atajurttaryna tolyq jetkizdik.

– Jer betindegi ekstremıstik jı­had­shyl uıymdardy Irak pen Sı­rııa­ǵa sha­qyryp, halıfat qurýǵa nıet­ten­­gen «Islam memleketi» atty ter­rorlyq aǵym jeńilis tapty. Birikken koalıııa kúshteri men Irak pen Sırııanyń armııalary olar­dy basyp alǵanyn jahanǵa jarııa etti. Dese de, munymen soǵys bite qoıǵan joq. Áli de túıini tarqatylmaǵan ǵa­lam­dyq problemalar jeterlik. Sondyqtan da ke­she ǵana halyqtyń kópshilik daýsymen jeńiske jetken Prezıdent Qa­sym-Jo­mart Toqaevtyń nusqaýymen El­basynyń «Jý­san» operaııasy jal­ǵa­syn tapty. 7-9 mamyr aralyǵynda taǵy da bir top qandasymyz qaqtyǵys aımaǵynan elge qaıtaryldy. Osy oqıǵa jóninde ne aıtasyz? Ekinshi operaııanyń el múddesi úshin qandaı mańyzy bar?

– Sırııa topyraǵynan bul operaııa ba­rysynda 230-dan asa qazaqstandyq azamat, onyń ishinde 156 bala Otanyna jetkizildi. Sońǵysynyń 18-i jetim jetkinshek eken. Sonymen qatar 59 áıel bar. Bul egemen ári jas memleket úshin halyq­aralyq  qaýymdastyq aldyndaǵy sal­maq­ty is boldy. Osylaısha elimiz óz adam­darynyń taǵdyryna nemketti qara­maıtyndyǵyn taǵy bir dáleldedi. Biz álem elderine tatýlyǵymyz pen birligimiz ar­qyly tanylǵanbyz. Al, Eýropa men álemniń keı elderi Sırııaǵa attanǵan azamattaryn qaıtarý nemese bas tartý týraly naqty sharalar qabyldaǵan joq áli. Son­dyqtan «Jýsan» operaııasy Qazaq­stan­nyń jaýapkershiligi men bedelin tereńdete tústi. Osy oraıda, mundaǵy bas­ty múdde din de, lańkestik te emes, adamdarymyzdyń taǵdyry men amandyǵy ekenin aıtý kerek.

Taǵy bir nársege basa nazar aýdarǵan jón: biz «Jýsan» arqyly óz qandas­ta­ry­myzǵa jańa ómirdi basynan bastaýǵa múm­kindik berdik. Halyqaralyq radıkalızaııany zertteý ortalyǵynyń byltyrǵy málimetinshe, sodyrlardyń qataryn álem elderinen 41 490 adam tolyqtyrǵan. Munyń 13 paıyzyn áıelder qurasa, 4600-deıi jetkinshekter men jas qyzdar. Al munyń kóbisi Eýropa memleketterinen. Mine, Eýropa elderiniń bıligi osy azamattarynan bas tartýda.

– Kózqarastary búlinip, sanalary ýlanǵan sol azamattardyń endigi taǵ­dy­ry qalaı bolady eken? Olar zaıyr­ly qoǵamnyń múshesi retinde ómir súre ala ma?

– Árıne, olardyń qoǵamnyń tolyq­qan­dy azamaty bolýyna barynsha múm­kindik beriledi. Aıtalyq, arnaıy ońaltý ortalyqtarynda kásibı psıhologtar men teologtar tarapynan qalyptasý úshin járdem beriledi. Bizde destrýktızm men radıkalızmniń qurylymdaryn tanıtyn, jat aǵymdyqtarmen jumys isteı alatyn, ıslam aqıdasyn dástúrli arnaǵa tarta alatyn kadrlar barshylyq. Tek bul sharalardy júrgizýge ýaqyt kerek.

Al raıynan qaıtpaıtyn nemese qyl­mysy bar azamattardy elimizdiń quqyq qor­ǵaý organdary naqty faktorlar boıynsha nazarlaryna alyp, tıisti sharalar qoldanylady. Qandaı adamnyń bolsa da adamzat aldynda jasaǵan kinási jaýapsyz qalmaýy tıis dep bilemin.

«Jýsan-2» operaııasymen elge kel­gen­der týraly aıtsaq, olar búginde Aqtaý qalasyndaǵy ońaltý ortalyǵyna orna­las­tyrylǵan. Qandastarymyzben saýatty, bilikti mamandar men teologtar úzilis­siz jumys júrgizedi. Jat pıǵyldy uıym­dar­dyń jeteginde ketkenderge, sanasy ýlanyp, aldanyp qalǵandarǵa birinshi psı­hologtyń kómegi kerek. Qazirdiń ózin­de bul baǵyttaǵy sharalardyń oń nátıje berip jatqandyǵyn bilgenimiz jón. Bıyl­ǵy qańtarda elimizge qaıtarylǵan áıel­der­diń deni radıkaldy kózqarastarynan aıyǵyp, azapty ómirlerinen bas tartty. Tipti jumysqa ornalasyp, týystarynyń ortasyna qosyldy. Balalary mektep tabaldyryǵyn attap, balabaqshaǵa baryp júr.

– «Jýsannyń» alǵashqy eki operaııasy týraly jan-jaqty áńgime­le­gen sııaqtymyz. Endi 28-31 mamyr kúnderi oryndalǵan «Jýsan-3» týraly bilsek. Osy operaııamen Sırııa­daǵy qandastarymyzdy elge qaıtarý sharalary aıaqtalǵan bolar?

– Iá, jat topyraqtaǵy qaqtyǵys aıma­ǵynda eshqandaı qazaqstandyq qal­ǵan joq. Sońǵy shara barysynda 67 áıel, 171 bala Otanyna qaıtaryldy. Ókinishke qaraı, ol balalardyń 9-y jetim qalypty. Iaǵnı, áke-shesheleri soǵys dalasynda opat bolǵan. «Jýsan-3» Sırııa jerindegi Qazaq­stan azamattaryn elimizge ákelý boıynsha júrgizilgen keshendi gýmanıtarlyq ope­ra­ııanyń qorytyndysy boldy. «Jýsan» sheńberinde týǵan jerine jalpy sany 516 adam jetkizildi. Onyń 357-si – balalar men jasóspirimder.

Byltyrǵy shildede aqparat qural­da­rynda jarııalanǵan derekterge súıensek, Sı­rııa men Irak elderinde qaqtyǵys oryn alǵaly 800-ge tarta otandasymyz Taıaý Shyǵysty betke alǵan. Sol kezde quzyrly organdar sol eki memlekettegi halyqaralyq terrorızm uıymdarynda Qazaqstannan barǵan 120 er adam, 250-den asa áıel jáne 500 shaqty bala bar ekenin málimdegeni esimizde.

– Jer betindegi bizden basqa mem­leketterdiń tájirıbesinde «Jýsan» sııaqty keshendi sharalar júzege asyryla ma?

– Árıne, keıbir elderdegi azamattary­na janashyrlyq jumystardy joqqa shy­ǵarýǵa bolmaıdy. Dese de, týra «Jýsan» jobasy syndy eliniń azamattaryn jan­ashyr­lyqpen Otanyna jetkizetin operaııa joqqa tán. DAISh aǵymy Sırııa aýma­ǵyn­daǵy qaqtyǵystardan yǵysqanymen, kúıreı jeńilgenimen, ondaǵy tótenshe oqıǵalar men memlekettiń resmı bıligine qarsy geosaıası sharalar ahýaldyń áli de kúrdeli ekendigin ańǵartady. Al osyndaı sátte Sırııanyń jetekshi toby men Reseı Federaııasy tarapynan kórsetilgen qoldaý jumystary bizdiń operaııamyz­dy sátti júzege asyrýǵa yqpal etti. Ózge memleketterdiń turǵyndary bosqyn mártebesimen álemdik uıymdardyń kómegi aıasynda Eýropa, Túrkııa terrıto­rııa­la­ryndaǵy bosqyndardy qabyldaıtyn ortalyqtarǵa jetkizilgenimen, kóp adam de­mılıtarızaııalanǵan aımaqtarda qa­lyp qoıǵan.

Al memleketimiz terrorızm men ekstremızm oqıǵalarymen kúres júrgizýden, sonymen qatar qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan azamattarǵa járdem berýden bas tartpaıdy. Demek, gýmanıtarlyq akııa aıasyn­daǵy jalǵasa beretin bolady. Biz óz aza­mat­tarymyzdyń taǵdyryna eshqashan beıjaı qaramaımyz.

– Áńgimemiz tushymdy bolsyn, jat aǵymdardyń jetegine erip, otbasyn oırandaǵan azamattar týraly naqty mysaldardy aıtyp bere alasyz ba? Álde, mundaı faktiler qupııa saqtala ma?

– Joq, qupııalaıtyn túgi de joq. Qaı­ta ózgelerge úlgi bolsyn degen nıetpen bir-ekeýin áńgimelep bereıin. Óıtkeni, muny osyndaı oqıǵalardyń keıip­ker­leriniń ózderi de ózgege sabaq bolsyn dep bastarynan ótkergen qaıǵy-qasiretterin jıi aıtyp jatady. Máselen, Qaraǵandy oblysyna qarasty Sátbaev qalasy tury­ǵynynyń uly osydan eki jarym jyl buryn Sırııa topyraǵynda opat bolǵan. Búginde Sham aımaǵynda kelini men úsh nemeresi turyp jatqan kórinedi.

Qansha degenmen, bul áıeldiń ózi sekildi analarmen baılanysy bar ǵoı. Elimizde 120 shaqty aq jaýlyqty ana ózderiniń soǵys aımaǵyndaǵy balalarynyń jolyn tosyp otyr eken. Onǵa jýyq ananyń uldary búginde Sırııa aımaǵynan oralypty. «Meniń kelinim men nemerelerim áli de sol jaqta. Kóptegen qandastarymyz qazir qorshaýda qalyp qoıǵan syńaıly. Biz olardyń sol qorshaýdan aman shyq­qa­nyn estigenimizben, jetýi tıis orynǵa jetken-jetpegenin bilmeı otyrmyz. Sebebi, qaqtyǵys aımaǵynyń barlyq jerinde jarylǵysh zattar qoıylypty», – dep kóz jasyn kóldetedi álgi ana. Almatyda saýda jasaımyn dep jolǵa shyǵyp, Sı­rııa­­dan bir-aq shyqqan balasynyń dinı saýattylyǵy shamaly bolǵanyn da aıtady ol áıel. Sondyqtan da uly jalǵan «sheıh­tardyń» arbaýyna túsip qalyp otyr.

Bul oqıǵadan árbir otbasynyń bala tárbıesine muqııat bolý kerektigin kó­remiz. Ár ata-ana ul-qyzdarynyń tálimin ji­ti qadaǵalap, dástúrli taǵylymyn berip otyrsa, barynsha kóńil bólip, tártibin qa­d­aǵalasa, joǵarydaǵydaı qaıǵyly oqıǵalar bolmas edi. Ulymen kózi tirisinde áleýmettik jeli arqyly sóılesken áıeldiń:» Balam menen qaıta-qaıta keshi­rim surady. Soǵan qaraǵanda ózi de ahýal­dyń bylaı ýshyǵatynyn bilmese kerek. Ulym esime túsken saıyn kózime jas, kóńi­lime muń uıalaıdy. Týǵandarynyń jo­lyn tosyp otyrǵandarmen birge men de balamdy kúter edim... Biraq ol joq qoı. Eń bolmasa, kelinim men nemerelerim kelse eken», – dep jylaıdy qamkóńil ana.

Al alǵashqy «Jýsan» operaııasymen elge kelgen áıelderdiń biri ózimizdegi beıbitshilik pen berekeli tirshiliktiń qadirin kezinde baǵalamaǵandyǵyn, el bıliginiń ózge memlekettegi qaqtyǵys aýmaǵynda júrgen azamattardy qutqarǵanyna rı­za­lyǵyn jetkizdi.

Biz bir dúnıeni anyq bilýimiz kerek, jańaǵy aıtylǵan aımaqtarda musyl­man­dar men musylmandar bir-birine qarsy oq jaýdyrýda. Demek, árqıly uıymdar ózara so­ǵysýda. Onda bir iz salǵan soń, qaıtadan keri jol tabý esh múmkin emes. Sebebi, mundaı pıǵyl baıqalsa boldy, dar aǵashy kútip tur dep bilińiz. Qazaqstan azamat­tarynyń qaıtpaq bolǵany úshin ólim qushqany jaıly derekter barshylyq. Osy oraıda, sońǵy eki jyl shamasynda elimizdiń shekarasynan Sırııaǵa bet alǵan birde-bir azamat týraly derek joq. Iaǵnı, halyqtyń dinı saýaty artyp keledi dep oılaımyn. Quzyrly mekemelerdiń tynymsyz eńbekteriniń, saýyqtyrý sharalarynyń arqasynda jat pıǵyldy aǵymdardyń arbaýyna túsýshilerdiń sany aıtarlyqtaı kemidi dep bilemin.

– Áńgimeńizge rahmet!

 

Suhbattasqan  Ashat RAIQUL

Sońǵy jańalyqtar