18 Shilde, 13:16 654 0 Tulǵa "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Ómir órnekteri – Asqar Zakarın

Ǵylym qashan da júgi aýyr, sananyń eń qarqyndy jumysyn talap etetin erekshe eńbek túri ekeni aıqyn. Ǵylymǵa qashan da daryny daralanǵan ári batyl jandar aıaq basady. Ásirese matematıka ǵylymy úlken logıka men oı eńbegine qurylatyn kúrdeli sala. Bálkim dıplomatııa salasyna keı-kezderi árbir sózi men qadamyn eseptep basar, matematıkter qajet bolar? Osyndaı kúrdeli ǵylymnyń úddesinen shyǵyp, bilim men ǵylym salasyna keńinen úles qosqan Qazaq KSR-niń 1958-1961 jyldardaǵy syrtqy ister mınıstri bolǵan Zakarın Asqar Zakarulynyń salyp ketken joly barshaǵa ónege.

1908  jyly qazirgi Qostanaı oblysy Jangeldın aýdanynda dúnıege kelgen Asqar Zakaruly 1931 jyly Orynbordaǵy jumysshylar fakýltetin támamdaǵan, keıinnen 1937 jyly Máskeý memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Sol tustaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynda 1937-41 jyldary assıstent, oqytýshy bolyp júrip, 1941 jyly bastalǵan Uly Otan soǵysyna qatysady. Ómirdiń joly qashan da buralańǵa toly. Ǵylymǵa bilek sybana kirisip júrgen jas ǵalym maıdanǵa suranyp, 100-shi brıgada sapynda Máskeýden Brestke deıin ári qaraı Kenıgsbergke deıingi shaıqas jolyn kesip ótip, Manchjýrııadaǵy Kvantýn áskerin oısyratyp jeńiliske ushyratqan operaııalarǵa qatysady. «Qyzyl Juldyz» ordenimen, «Germanııany jeńgeni úshin», «Japonııany jeńgeni úshin» «Erligi úshin» medaldarimen marapattaldy.

Álbette soǵystan keıingi ýaqyt Qazaqstan ekonomıkasyna ońaıǵa soqpady, kez kelgen salada quldyraý bar edi. Sonyń ishinde bilim jáne ǵylymǵa erekshe kóńil bólý, ári qaraı damytyp áketý qajettiligi paıda boldy. Sol tusta 1950 jyly Asqar Zakarın Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń dırektory bolady, 1953 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń rektory atanady.

Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde Asqar Zakarın rektorlyq etken tusta Joǵary oqý ornynyń tasy órge domalady. Sol tustary álbette eldegi betke ustar oqý ornyna qaı turǵydan bolsyn alǵa ilgerleý qajet edi, ǵımarattardy jańartý, kafedralar, kitaphanalar, stýdentter bilim alatyn korpýstar jetispedi. Sol sátte A.Zakarınniń belsendilik tanytýymen ýnıversıtet qabyrǵasynda jańa kafedralar (gıdrobıologııa jáne ıhtıologııa, meteorologııa, joǵary matematıka, orys fılologııasy, qatty dene fızıkasy jáne t.b) ashylyp, joǵary oqý oryndary oqytýshylarynyń biliktiligin arttyrý fakýlteti, fılosofııa-ekonomıkalyq fakýltet, M.O.Áýezov atyndaǵy stýdentterdiń ádebı birlestigi, «Jeti mýza» atty qoǵamdastyq quryldy. Atalǵan ýaqytta qazaqstandyq ǵalymdar shetelge shyǵyp, bedeldi ǵylymı ortalyqtarmen áriptestik ornata bastady.

A.Zakarın shákitterine qashan da «Matematıka – ǵylymdar patshasy, shamalaý men dálsizdikke kónbeıdi, sondyqtan matematık ǵalym shyndyqtan attap ketpeýi úshin jınaqy jáne zeıindi bolýy tıis», – dep qadap aıtatyny ǵalym týraly estelikterde jıi jazylyp júr.

1955 jyly Asqar Zakarın Qazaqstannyń aǵartý mınıstri laýazymyna taǵaıyndalady. Al 1958 jyly respýblıkanyń Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary jáne syrtqy ister mınıstri bolady. 1963-1967 jyldary Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń Tóraǵasy atanady. Buǵan deıin joǵary geometrııa salasynda bilikti maman (1948 jyly joǵary geometrııa máseleleri boıynsha dıssertaııa qorǵap shyqqan), matematık ǵalym retinde tanylǵan Zakarın syrtqy ister salasynda da óte jemisti jumys atqardy.

Atap óterligi A.Zakarın Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń matematıka-mehanıka fakýltetin támamdap shyqqan alǵashqy qazaq.

Túrli qıly kezeńderdi bastan ótkerip, ómir synaqtaryna esh synbaı tótep bergen ǵalym joly osylaısha dıplomatııa, syrtqy ister salasymen jalǵasyn tapty. Bilim salasyna qosqan ólsheýsiz úlesi úshin «Eńbek Qyzyl tý» ordenimen, «Qazaq KSR bilim berý isiniń úzdigi» medalimen marapattalyp, Qazaq KSR joǵary mektebiniń eńbek sińirgen qyzmetkeri atandy.

Qazaqstannyń bilim jáne ǵylym salasyna ınnovaııa jasap, jańalyq engizip, sol tustarda-aq ýnıversıtet qabyrǵasyna shetelden delegaııany qonaq etip ıakı stýdentter men professor-oqytýshylar quramyn shetelge jiberip, jańalyqtarmen bólisip, deńgeı kóterýde osylaısha otandyq aǵartý salasynyń ushpaqqa shyǵyp, jastar arasynda qyzyǵýshylyqqa ıe bolyp, ári qaraı durys damý jolyna túsýde Asqar Zakarınniń qosqan úlesi orasan zor.

Ǵylym salasynyń qazirgi jahandanǵan HHI ǵasyrda da oıyp turyp alar orny bar. Búginde Qazaqstan ǵylymda álemniń ozyq elderimen ıyq teńestirýde kúsh salyp jatqany aıqyn. Osy turǵyda Asqar Zakarın syndy asyl azamattardyń júrip ótken ómir joly barsha ǵylymǵa umtylǵan jas býynǵa úlgi-ónege ekeni haq.

 

Oljas BERKINBAEV,

Jýrnalıst

 

Sońǵy jańalyqtar