18 Shilde, 12:52 484 0 Tulǵa "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Alash rýhanııatynyń tamyrshysy

Qaı halyqta bolmasyn, daýyldy shaqta keýdesin oqqa tósep, janyn otqa qaqtap, ultynyń oı-sanasyn oıatyp, múlgigen namysyn naızaǵaıdaı oınatatyn, taǵdyr tosqan alasapyrannan aman alyp shyǵatyn, atanjilik azamattar týmaı qoımaıdy. «Ataly jurtymyzdyń, aýdandy ultymyzdyń» ardaqty aty – «Alashty» ornyqtyrý jolynda tozaq otynan da taısalmaı, «besqarýyn» asynyp shyqqan ult ustazy – A.Baıtursynovtyń ustanymy dushpanynyń tisin shyqyrlatyp, qandastarynyń mereıin ústem etip, ata-babamyzdyń erlik jolyna, Alash qolynan shyqqan rýhanı qundylyqtarǵa sana mıkrochıpimen úńildirgeni aqıqat.

Alash arystary aqtalyp, olardyń ushan-teńiz rýhanı baılyǵyn KSRO arhıvterinen tirnektep jınap, tiriltýdiń amaly jandana bastady. «Alash murasyn» zertteýde sol baıaǵy kreatıvtik kredosynan aınymaı, jan-jaqty bilimdarlyǵymen, parasattylyq, saıası kúrestiń tásilderi men qalyptasqan jaǵdaıdy qapysyz baǵalaǵan alashtanýshylar dep biregeı ǵalymdar Ú.Subhanberdına, K.Nurpeıisov, Q.Atabaev, M.Qoıgeldi, T.Jurtbaı, E.Sydyqov, D.Qamzabekuly, T.Omarbek, Q.Saq, Ó.Ábdımanuly, Ǵ.Ánes, M.Táj-Murat, A.Ismaqova, Á.Qara, A.Mahaeva, D.Amanjolova, D.Súleımenova, K.Ilııasovalardyń esimderin erekshe qurmetpen atar edik. Bular eńbegi bólek, jóni bólek, ǵumyrlaryn halqynyń táýelsizdigin alyp berýge sadaqa etken áýlıepıǵyl kúreskerlerge qatysty derekter izdep, sheksiz Keńes ımperııasynyń kitaphana, muraǵattaryn qaldyrmaı sharlap, Alash ardagerleriniń rýhyn halqymen emirendire qaýyshtyrdy. Sondyqtan biz olardyń eńbegi qandaı aýyr, azapty, jaýapty, qasterli ári azamattyq turlaýlyqty, ultjandylyqty, qyraǵylyq pen anyq qasıetterdi tal boıyna tundyrǵan kisilikti kisi ekenine kóz jetkizý úshin solardyń biriniń ǵana tulǵalyq tylsymyna barlaý jasaýdy jón kórdik.

Bizdiń tańdaýymyz Alashtanýǵa bozbalalyqtyń bozala tańynan bastap aralasyp, aqyl-oıynyń sergektigi, qııalynyń júıriktigi, ustanym turlaýlylyǵymen erekshelenetin fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Saq Qaırat Ómirbaıuly bolýy jaıdan-jaı emes. Ol talanty men bilimin, jan baılyǵy men ar baılyǵyn, búkil kóp qyrly qabiletin bir ǵana úlken maqsatqa – Alash qaıratkerlerinen qalǵan eshbir ólshemmen ólsheýge kelmeıtin rýhanı baılyqty qylshyǵyna qylaý túsirmeı halqynyń ıgiligine jaratyp, ólmes ómir syılaǵan erlikke para-par tabandy izdenisterimen jurtynyń alǵysyna bólengen ǵalym.

Tabıǵatyndaǵy tákapparlyq, tegindegi bekzadalyq, minezindegi órshildik, eń qajettini jiti sezinerlik ıntýıııasynyń qýattylyǵy Qaırattyń qaıratyn erte qaırap ne nárseni de eshkimge arqa súıemeı, shıelengen túıindi ózi sheshýge, alynbasty alqyna jeńip shyǵýǵa, adal kúshimen órge súıreýge daǵdylandyrdy. Máselen, akademık, tarıh ǵylymdarynyń doktory Búrkit Aıaǵan Qaırat Saqtyń da, ózderiniń de joǵary oqý ornynyń sońǵy kýrstarynda oqyp júrgen shaqtarynda Alash qaıratkerleriniń murasyn zertteýde «Aqıqat» atty beıformaldy qoǵam quryp, arhıvte kúni-túni tynbaı eńbektenip, judyryqtaı júrekteri ult múddesi dep soǵyp, biraz jumys atqarǵandaryn súısine aıtady.

Eńbek joly shetelderdegi qazaqtarmen mádenı baılanys jasaıtyn «Otan» qoǵamynyń «Bizdiń Otan» gazetinde tilshi qyzmetinen bastaldy. Arab jazýyn jetik biletindikten belgili bıblıograf-ǵalym Ú.Subhanberdınamen birge «Dala ýalaıatynyń gazeti» enıklopedııalyq jınaǵynyń IV-V tomdaryn qurastyrýǵa atsalysty. 1993-1996 jyldary ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń aspırantýrasynda bilimin jetildirip, bir mezgilde kezinde saıası qýǵyn-súrgin saldarynan jabylyp qalǵan «Qazaq» gazetin qaıta tiriltip, 266-nómiri bolyp jalǵasyn tapqan aptalyq bas redaktorynyń orynbasary qyzmetin atqardy.

Ásirese ony Alash qozǵalysynyń kósemderi Álıhan, Ahmet, Mirjaqyptardyń kemeńgerligi, márttik bolmystary, ulttyq mámile, ulttyq konsensýs tóńiregindegi oılarynyń, sheshimderiniń transformaııasy «asyl bilimdi izdeseń, solardy oqy, erinbe» degen berik baılam jasaýǵa taban tiretti. Sonyń yqpaly bolar, ýnıversıtetti bitirer shaqta dıplom jumysyna úlken ǵalym, ustazy Taýman Amandosovtyń qoldaýymen «Mirjaqyp Dýlatovtyń jýrnalıstik jáne pýblııstik qyzmeti» degen taqyrypty tańdap, búgingi bolmyspen Mirjaqyp ǵumyr keshken naızaǵaıy oınaǵan daýyldy shaqty salystyra saralaı otyryp, ǵulamanyń pýblııstıkasyna saıası, áleýmettik, fılosofııalyq qorytyndy jasaýǵa talpynys jasaıdy.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetin 1990 jyly úzdik dıplommen aıaqtaǵan soń ol eńbek jolyn «Shalqar» gazetinde tilshi qyzmetimen jalǵastyrady. 1993-1996 jyldary ózi joǵary bilim alǵan oqý ornynyń aspırantýrasynda oqyp, ataqty ǵalym, kórnekti qalamger ári qoǵam qaıratkeri Temirbek Qojekeev pen Qazaqstan Jýrnalıstıka akademııasynyń Prezıdenti, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Saǵymbaı Qozybaevtyń ǵylymı jetekshiligimen 1998 jyly «Qazaq» gazetindegi ulttyq-saıası máselelerdiń jazylýy» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertaııasyn sátti qorǵap shyǵady. «Tarıh armen sýarylyp, adaldyqpen ǵana jazylatyn názik ǵylym» (Álimǵazy Dáýlethan) ekenin Qaırat Saq «Qazaq» gazetiniń tarıhyn «jiligin shaǵyp, maıyn jegizýmen» dáleldeı aldy.

Qaırat Ómirbaıuly 1996 jyly QazUÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetine oqytýshylyq qyzmetke tartyldy. Qazaq biliminiń qara shańyraǵynda oqytýshylyqpen qosa «Qazaq ýnıversıteti» gazetiniń bas redaktory (1998-1999), «Qazaq ýnıversıteti» baspasynyń dırektory (1999-2000), «Baspa isi jáne redakııalaý» kafedrasynyń meńgerýshisi (2000-2008) qyzmetterin jemisti atqardy.

2008 jyly Astanadaǵy L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti rektorynyń shaqyrýymen «Jýrnalıstıka» kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetine taǵaıyndaldy. 2010 jyly jańadan ashylǵan «Baspasóz jáne baspa isi» kafedrasynyń tuńǵysh meńgerýshisi qyzmetin atqara júrip, jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetiniń ashylýyna uıytqy boldy. Ustanymyna berik, jańalyq týyn joǵary ustaǵan, sannan sapaǵa jany qumar, kásibı sheberlikti birinishi orynǵa qoıýda prınıpinen sheginýge joq Qaırat rektordyń aldyna zamanǵa laıyq jýrnalıst kadrlaryn ázirleıtin «Jýrnalıstıka jáne saıasattaný» fakýltetin ashý jaıly usynys jasaıdy. Fakýltettiń qurylymdyq júıesi, mazmuny, pasporty, kafedralardyń atqaratyn qyzmeti jaıly qujattary joǵary sapada ázirlengendikten, memlekettik máni aıyryqsha óti­nish qoldaý tabady. Kózi qaraqty mamandardyń jazǵanyna qaraǵanda, mundaı fakýltet bizde jáne Polsha memleketindegi Varshava ýnıversıtetinde ǵana tirkelipti. Rektor sony fakýltetti aıaǵynan tik turǵyzyp, ózi usynǵan jańalyqty qapysyz júzege asyrý maqsatyn kózdeıtin fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, doent Qaırat Saqty bir jyldan keıin, ıaǵnı, 2011 jyly fakýltet dekany etip taǵaıyndaıdy. Araǵa biraz jyldar salyp baryp, Qaırat Saq basqaratyn fakýltet jańadan ashylǵanyna qaramastan táýelsiz reıtıng agenttiginiń saraptaýy boıynsha respýblıkamyzda birinshi orynǵa jaıǵasýy – sol aqıqatty aıǵaqtaıtyn jáıit. Osy fakýltetti aıaǵynan turǵyzý barysynda kúrmeýi qıyn sharýalardyń tigisin jatqyzý tóńiregindegi bar qıyndyqtardyń jýan ortasynda júrgen saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, professor Náýbat Qalıev jıynda: «Siz Qaırat Saq degen aty-jónińizge tolyq laıyqtysyz, Qaırat dese qaıratty, Saq dese saq ekenińiz aqıqat. Iaǵnı kólgirsý, qyzba minez, ótirik aıtý tabıǵatyńyzǵa jat nárse», – deýin Qaırat Ómirbaıulymen bir qazanda qaınap júrgen áriptesiniń onyń juldyzy janýyn jaqynnan baqylap bergen ádiletti baǵasy sanaǵan lázim. Osy mereıtoıǵa qatysyp, Qaırat Saqty ýnıversıtet atynan quttyqtap, sóz sóılegen ýnıversıtet rektory, QR UǴA akademıgi Erlan Sydyqov: «...Qaırekeńniń mereıtoıy – ǵalymdardyń, zııalylardyń, L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń toıy. Olaı deıtinim, osy ýnıversıtettiń otymen kirip, kúlimen shyǵyp, jyrtysyn jyrtyp júrgen belgili de, bilikti azamat Qaırat Ómirbaıuly osyndaı úlken abyroıǵa óziniń taza eńbegimen, mańdaı terimen, qolyndaǵy qalamynyń kúshimen keldi. Belgili jýrnalıst, qarymdy qalamger boldy. Qaırekeń az ǵana ýaqyttyń ishinde Jýrnalıstıka fakýltetiniń qalyptasyp, damyp, irgesiniń myǵym bolýyna kúsh saldy. Fakýltet shaǵyn ǵana ýaqytta bedel jınap, ataq-abyroıy alystarǵa jetti, shákirtteri shartarapta qyzmet etip júr», – dep kemel basshy qaraýyndaǵy qyzmetkeriniń óreli is, kelisti qyzmetin, kóterilgen bıigi, azamattyq kelbetin az sózben aptap bergen.

Qaırat Saq – jan-jaqty qabilet ıesi: ustaz, ǵalym, jýrnalıst, aýdarmashy, qazaq tiliniń joqshysy, qoǵam qaıratkeri. Bular tvorchestvolyq kemeldilik pen kisilik irilikti, zııalylyqty, erkindikti qajetsinetini aıan. D.S. Mehachev: «Zııaly adam úshin erkindik – adamı kategorııa, onyń jan-dúnıesi ar-uıattan quralǵan, eń bastysy, onyń bolmysyna tanym bostandyǵy, túısik táýelsizdigi tán», – dep durys paıymdapty. «Ustazy jaqsynyń – ustanymy jaqsy». Qaırat Saq – keshegi M.Áýezov, Q.Jumalıev, B.Kenjebaev tárizdi korıfeılerdiń aldyn kórgen Z.Qabdolov, T.Amandosov, T.Qojakeev, Á.Ydyrysov, Sh.Eleýkenov, S.Qozybaev, N.Omashev, A.Marhabaev, Ú.Ýaıdın mektebinen ótken zeıindi shákirti. Ol mekteptiń gýmanıstik ustanymy: «Maman tárbıeleýden buryn – Adam tárbıeleý».

Jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetin respýblıka jastarymen birge sheteldik jastar da tańdap kelip, oqyp jatqanyna erekshe mańyz bergen Qaırat Saq bilim berýdiń sapasyn burynǵydan da jetildire túsýdi kózdep, jýrnalıstıkanyń fýnkııasyn, jaýapkershiligin, janrlaryn, tili men stılin, olardyń erekshelikterin tereń biletin jýrnalıst-ǵalymdardy sabaq berýge tartýda.

Asyly, Qaırat Saq fakýltetke dekan bolǵaly merzimdik tájirıbe almasý maqsatynda shetelge jiberý úrdisi ujymda berik qalyptasty deýge negiz bar.

Qazir radıo jýrnalıstıka, tele jýrnalıstıkanyń asa qajetti stýdııalyq sabaqtaryn stýdentter zamanaýı tehnıkamen jaraqtalǵan, eli­mizde ǵana emes, TMD-da teńdessiz sanalatyn Elor­dadaǵy Qazmedıa ortalyǵynda ótý múm­kin­digine ıe bolyp, shákirtteriniń kásibı tájirıbe jınaqtaýlaryna barynsha jaǵdaı jasalǵan. Telehabarlar jasalýynyń jobasyn talqylaýdy, rejısserlik pýltti basqarýdy, beınekameralarmen qalaı túsirýdiń tásilin meńgerip, montaj jasaýdy úırený bilimgerlerge az olja emes. Osynshama qııýy qıysa bermeıtin, kilti aspandaǵy sharýalardyń oń sheshimin tabýynyń basy-qasynda júrgen toptastyrýshy dińgek – keńesip pishken ton kelte bolmaıtynyna jurtty uıyta biletin suńǵyla dekan Qaırat Saq myrza.

2007 jyly QR Bilim jáne ǵylym mınıstr­li­giniń «Qazaqstan joǵary oqý ornynyń úzdik oqytýshysy» grantyn ıelendi. Bilimdi de bilikti maman daıarlaýdaǵy eren eńbegi joǵary baǵalanyp, oǵan 2013 jyly Reseıdiń Halyqaralyq Eýrazııa tele-radıo akademııasy Prezıdýmynyń sheshimimen akademık ataǵy berildi. 2014 jyly Qazaqstan jýrnalıster akademııasyna qabyldandy. Al 2018 jyly Qazaqstan Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń akademıgi atandy.

Otandyq jáne shetel ǵalymdary joǵary baǵalaǵan «Qazaq» gazeti jarııalanymdarynyń akademııalyq jınaǵyn qurastyrýǵa qatysty. Jınaq «Qazaq enıklopedııasy Bas redakııasy» baspasynan 1998 jyly jaryq kórdi. Dál osy jyly «Qazaq» gazetindegi ulttyq saıası-áleýmettik máselelerdiń jazylýy» degen taqyrypta fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin alý úshin daıyndaǵan dıssertaııasyn sátti qorǵady. 2002 jyly QR Ǵylym jáne bilim mınıstrligi JAQ tóralqasynyń sheshimimen «Ádebıettaný» mamandyǵy boıynsha doent ǵylymı ataǵyn aldy. 2007-2017 jyldar aralyǵynda QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń konkýrstyq negizde qarjylandyrylǵan birneshe ǵylymı jobaǵa jetekshilik etti.

«Ulttyq sana uıytqysy» (2001), «Qazaq jýrnalıstıkasy» (2008), «Alash murasy» (20014) oqý quraldarynyń, «Alash kósemsózi» (2014) kóp tomdyǵynyń, 150-den asa ǵylymı maqalanyń avtory. QR Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń «Áleýmettik mańyzdy ádebıet túrleri» baǵdarlamasy aıasynda Qytaı Halyq Respýblıkasynyń kórnekti jazýshysy Ba-zınniń «Yzǵarly tún» romanyn qazaq tiline aýdardy. «Aýdarma» baspasynan eki ret basylyp shyqqan kitapty joǵary oqý oryndary stýdentteri hrestomatııalyq oqýlyq retinde paıdalanýda.

Qaırat Ómirbaıuly QR Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń (2015) jáne QR Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Alǵys hatymen (2019), QR Tuńǵysh Prezıdentiniń jarlyǵymen «Astana 20 jyl» merekelik medalimen (2018), Qazaqstan Jýrnalıster Odaǵynyń syılyǵymen (2002), QR Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń Mádenıet qaıratkeri tósbelgisimen (2010), «Til janashyry» qoǵamdyq birlestiginiń sheshimi negizinde «Til janashyry» qurmet belgisimen (2013), QR Aqparat jáne kommýnıkaııa mınıstrliginiń sheshimimen «Qazaq televızııasyna - 60 jyl» merekelik tós belgisimen (2018), QR Ulttyq ulan Bas qolbasshysynyń buıryǵymen «QR quqyq qorǵaý áskerine - 25 jyl» tós belgisimen (2018), Ońtústik Qazaqstan oblysy ákiminiń ókimimen «Oblysqa sińirgen eńbegi úshin» medalimen (2014), Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń 80 jyldyq (2014) jáne L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń 20 jyldyq mereıtoılyq medaldarymen marapattaldy.

Ol – stýdent shaǵynda, áıgili Jeltoqsan qyrǵyn-súrgininiń jýan ortasynda júrip, keńestik genoıdtiń adam balasyn qınaýdan lázzat alatyn sadısteri haıýandyqqa shimirikpeı barǵanyna qarsy áreket etken qandy kóılek dostarynyń aman qalǵandaryn tergeý barysynda syr ashpaı, qorǵap qalǵan bolat súıek grýppa starostasy. Bul jóninde kýrstasynyń «Sózi men isiniń arasynda ıneniń jasýyndaı jalǵandyq bolmaıdy» dep baǵalaýy bizdi shyn qýantty (Jumabaı Qulıev). Ádiline júginsek, ondaı azamattardyń qatary qalyńdyǵy eldiń yrysy ǵoı. Zııalysy mol, birligi myqty eldiń árqashan da tuǵyry bıik, alar qamaly kóp.

 

Tursyn SYDYQOV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory,

professor, QR Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń akademıgi.

Sońǵy jańalyqtar