18 Shilde, 11:04 426 0 Bilgenge marjan Ásel ÁNÝARBEK

Iran hám ýran: Shıelenis qalaı sheshilmek?

Eýroodaqqa múshe elder seısenbi kúni Brıýsselde bas qosty. Kún tártibindegi basty másele – Iranǵa qatysty daý. Odaqqa múshe 28 memleket Irannyń ıadrolyq kelisim boıynsha óz mindetin tolyq oryndaýyn surap otyr. Buǵan deıin Tegeran ýrandy kelisimde kórsetilgen mólsherden artyq baıytýdy bastaıtynyn málimdep, iske kirisken edi. Irannyń bul qadamy Aq úı basshysyna unaǵan joq. Sóıtip, AQSh ıadrolyq kelisimnen bas tartty. Al bul kelisimge 2015 jyly Iran men AQSh, Germanııa, Qytaı, Ulybrıtanııa, Reseı, Franııa elderi birlesken «altylyq» arasynda qol qoıylǵan bolatyn.

Iran men AQSh arasy ońalmaıtyn túri bar

Osydan tórt jyl buryn «altylyq» pen Iran arasynda Tegerannyń ıadrolyq baǵdarlamasy jónindegi ózara kelisim bekitilgen edi. Osy shart boıynsha AQSh pen Eýroodaq tarapynan Iranǵa engizilgen sankııalar toqtatyldy. Ol úshin Tegeran keli­sim­de kórsetilgen barlyq talaptardy oryndaýy shart. Al eger kelisim tolyǵymen oryn­dalmaıtyn bolsa, shekteýler qaıta kúshine enedi. «Altylyqqa» múshe elder men Iran dál osylaı dep ýaǵdalasqan. Sondyqtan, Tegerannyń kelisimdi buzýy jaǵdaıdy qaıta ýshyqtyrdy. Shilde aıynyń basynda Iran prezıdenti Hasan Roýhanı málimdeme jasady. Onda el basshysy halyqaralyq shekteýge qaramastan ózine qajet mólsherde ýran baıyta beretinin naqtylady. Tegeran basshysy ıadrolyq jobalardyń bir bóligin toqtatý jaıly AQSh-pen jasaǵan kelisimdi Vashıngton da moıyndaýy qajet ekenin de qosa aıtty.

Eger Tegeran men Vashıngton kelisimge kele alsa, Iran ýran baıytýǵa qatysty óz oıynan qaıtpaq. Tipti, osy kezde Iran basshysy AQSh qysym kórsetýin toqtatpasa, Arak qalasyndaǵy reaktordy qaıta iske qosamyz dep qoqan-loqqy jasady. Aıta keteıik, álgi kelisimge qol qoıylǵannan keıin bul reaktordyń jumysy toqtatylǵan edi. Osydan keıin ǵana Iran ýran baıytý boıynsha 3,6 paıyzdyq lımıtti saqtaýǵa kelisim bergen.

Biraq qazirgi ahýal ózgerdi. Iran kelisim talaptaryn saqtaýdan bas tartty da, AQSh Tegeranǵa qarsy sharalardy qolǵa aldy. Irannyń ıadrolyq máselesi jónindegi kelisimi AQSh-tyń odan birjaqty shyǵyp ketýinen soń shıelenisti. Bul jaǵdaı 2018 jyly oryn alǵan bolatyn. Budan keıin Vashıngton Tegeranǵa munaı eksporty salasynda shekteý qoıǵan edi. Al ótken aptada AQSh Tegeranǵa qarsy jańa sankııa salatynyn jarııalady. AQSh-tyń qatań sankııalary óz kezeginde Irannyń ekonomıkasyna da keri áser etýde. Alaıda Vashıngtonnyń mundaı ustanymyn Eýroodaqqa múshe elder qoldamaıdy. Degenmen, AQSh Iranǵa qarsy sankııalardy odan da ári kúsheıtpek. Bul jóninde Aq úı basshysy Donald Tramp áleýmettik jelidegi paraqshasynda jazdy. Tegerannyń qupııa túrde ýran óndirip, 150 mıllıon dollardy quraıtyn kelisimdi tolyqtaı buzyp kelgeni jaıly aıtqan Tramp biraz aǵynan jaryldy. Buǵan deıin Iran 60 kúnde talabyn oryndamaǵan Eýropa elderine ókpesin bildirip, mindettemelerdi oryndamaýdyń ekinshi kezeńine ótkenin habarlaǵan edi. Tegeran shektemede kórsetilgen 3,67 paıyzdyq ýrandy baıytýdy asyra oryndaýǵa kiriskenin aıtty. Degenmen, Irannyń bul qadamǵa barýyna Tramptyń túrtki bolǵany taǵy bar. 24 maýsym kúni AQSh prezıdenti Irannyń joǵary kóshbasshysy Álı Hameneıge qarsy sankııa engizdi. Al 7 shilde kúni Tegeran Vashıngtonǵa tıisinshe jaýap berip, ıadrolyq kelisimniń taǵy birneshe talaptaryn oryndaýdan bas tartty.

Kelisimniń kúshi joıyla ma?

Sonymen, Irannyń bul áreketi ıadrolyq keli­simniń jumysyn toqtatýyna yqpal etetin túri bar. Kelisim talaptaryn oryndamaǵan Iran «altylyqtyń» jumysyna rıza emes. AQSh-tyń ıadrolyq kelisimnen bas tartqanyna bir jyl tolǵanda Iran qalǵan bes memleketke naqty talap qoıyp, 60 kún ishinde ózin Amerıkanyń sankııalarynan qorǵaý maqsatynda shara qoldanýdy mindettedi. Biraq Tegerannyń bul talaby oryndala qoıǵan joq. Sondyqtan, Iran artyq mólsherde ýran baıytýdy jalǵastyra beretinin kezekti ret málimdedi. Muny estigen Tramp toqtap qalsyn ba? Ol da sankııalardy kúsheıtetinin aıtyp, ses kórsetti. Tegerannyń da ońaılyqpen moıynsynatyn túri joq. Dese de, olar máseleni dıplomatııalyq jolmen sheshýge daıyn. Tek ol úshin Vashıngton Iranǵa qarsy sankııalardyń kúshin joıýy tıis. Tramptyń sońǵy málimdemesine qaraǵanda jaǵdaı jaqyn arada turaqtalmaıtyn syńaıly.

Qazir Iran Eýropanyń ózine qol ushyn sozǵanyn kútip otyr. Tegerannyń suranysyna birden birneshe Eýropa eliniń syrtqy ister mınıstrleri jaýap qatyp, Eýroodaqtyń Iran tóńiregindegi ahýaldy turaqtandyrýǵa tyrysatyndyqtaryn jetkizdi. Shyndap kelgende Eýroodaq Iran ekonomıkasyna aıtarlyqtaı kómek kórsete almaıdy. Eýropa ıadrolyq kelisimdi saqtap qalýǵa múddeli, biraq dál qazir Tegeran men Vashıngton arasynda tańdaý jasaýǵa májbúr. Osylaısha, Amerıkanyń kelisimnen shyǵýy dıplomatııalyq katastrofaǵa bastap otyr. Soǵan qaramastan Eýropa Iranmen jasalǵan ıadrolyq kelisimniń buzylý ýaqytyn barynsha sozyp keledi. 6 shilde kúngi Franııa prezıdenti Emmanýel Makron men Iran basshysy Hasan Roýhanıdiń telefon arqyly sóılesýi de ýaqyt sozýdyń bir amaly edi. Atalǵan kelisimge qol qoıǵan eýropalyq elder kelisimdi sońyna deıin saqtaýǵa nıetti. Alaıda Iran talaptardy buzýyn jalǵastyra beretin bolsa, ıadrolyq kelisimniń ǵumyrly bolmaıtyny anyq.

Halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń habarlaýynsha, AQSh-tyń jańa sankııalardy engizýi saldarynan Irandaǵy munaı óndirisi ótken aıda táýligine 2,28 mln barrelge deıin tómendepti. Bul – sońǵy 30 jyldaǵy eń tómen kórsetkish. Ekonomıkasy tómendegen Iran Islam Respýblıkasy qazir aýyr jaǵdaıdy bastan ótkerip jatqany anyq. 13 shilde kúni halyq aldynda málimdeme jasaǵan Iran prezıdenti Hasan Rýhanı «AQSh basshysy Donald Tramptyń ırandyqtarǵa qysym kórsetýge baǵyttalǵan bar áreketi dalaǵa ketti» dedi. Al eger AQSh Irannyń 2018 jyldyń mamyr aıyna deıingi mólsherde munaı esporttaýyna múmkindik berse, Tegeran kelisim ústeline otyrýǵa ázir. Araǵa bir kún salyp Iran Islam Respýblıkasy áskeriniń qolbasshysy general Abdýlrahım Mýsavı áskerı sherý kezinde ırandyq qarýly kúshterdiń tolyqtaı áskerı daıyndyqta ekenin málimdedi.

Brıtandyq kemege kedergi bolǵan kim?

Eýropa elderinen kómek kútip otyrǵan Iran endi Ulybrıtanııamen túsinise almaı júr. Eki el arasyndaǵy túsinispeýshilik Gıbraltar buǵazyndaǵy ırandyq kemeniń joldan qaldyrylýynan bastaldy. Iran munaı tankerin Brıtanııanyń teńiz áskerı kúshteri tutqyndaǵan soń, ahýal aýyrlaı tústi. Resmı málimdeme boıynsha, Iran munaı tankeri 2011 jyly Eýroodaqtyń Sırııaǵa qarsy engizgen sankııalaryn buzǵan kórinedi. Iaǵnı, keme ekıpajy óńdelmegen 2 mıllıon barrel munaıdy Sırııaǵa jetkizbek bolǵan. Biraq Tegeran bul aıyptaýmen múldem kelispeıdi. Irannyń syrtqy ister mınıstri Muhammed Javad Zarıf Brıtanııa teńiz kúshteriniń bul áreketin «teńiz qaraqshylyǵy» dep baǵalady. Onyń aıtýynsha, munaı toltyrylǵan tanker halyqaralyq sý joldarynyń erejesine saı ári durys baǵytta ketip bara jatqan. Brıtanııanyń dál mundaı qadamyn ırandyq aqparat quraldary da aıyptaýda. Jergilikti aqparat quraldarynyń jazýynsha, London bıligi teńiz qaraqshylyq áreketin qoldaý arqyly Eýropanyń AQSh aldyndaǵy dármensizdigin jáne olardyń táýelsiz sheshim qabyldaı almaıtynyn ańǵartyp otyr.

Al Gıbraltar buǵazyndaǵy jaǵdaıdan keıin Ulybrıtanııa saqtyqty kúsheıtýge kóshti. Óıtkeni resmı Tegeran Brıtanııanyń bul áreketin jaýapsyz qaldyrmaıtynyn ashyq aıtqan edi. Sóıtip, 11 shilde kúni Ormýz buǵazynda oryn alǵan jaǵdaıǵa Ulybrıtanııa birden Irandy aıyptady. Brıtan úkimetiniń málimetinshe, ırandyq birneshe kater brıtandyq tankerdiń jolyna bóget bolǵan. Alaıda tankermen birge júzgen fregat ekıpajy eskertý jasaǵannan keıin olar kemeni jaıyna qaldyrypty. Óz kezeginde Iran syrtqy ister mınıstri Djavad Zarıf kemeni toqtatý áreketin joqqa shyǵardy. Dál osyndaı málimdemeni Islam revolıýııasynyń saqshylar korpýsy da jasady. Ulybrıtanııa tarapy Irannyń mundaı málimdemesine kúdikpen qaraıdy. Buǵan sebep – Iran prezıdentiniń «Gıbraltar buǵazyndaǵy oqıǵa boıynsha Ulybrıtanııaǵa ese jibermeımiz» degen málimdemesi. «Sizder, brıtandyqtar, óńirdegi qaýipsizdikti qaterge tiktińizder. Endi sonyń zardabyn tartasyzdar. Qazirdiń ózinde tankerlerińiz jolǵa shyqqanda fregat kemeniń birin ertip shyǵýǵa májbúr boldy. Óıtkeni myna isten keıin ózderińiz qorqyp qaldyńyzdar», – dedi Iran prezıdenti Hasan Roýhanı. Osylaısha qazir Ormýzdaǵy ahýal ýshyǵyp tur. Osynyń saldarynan munaı baǵasynyń da ósimi baıqalýda.

Al buǵazdaǵy jaǵdaıdyń kúrdelenýine AQSh-tyń yqpaly bolmady dep aıta almaspyz. Óıtkeni Venada ótken Atom qýaty boıynsha halyqaralyq agenttiktiń keleli keńesinde AQSh delegaııasy Iranǵa qarsy qysymdy kúsheıtýdi talap etken bolatyn. Biraq MAGATE músheleri AQSh-tyń bul talabyn quptaǵan joq. Árıne, Irannyń ýran baıytý isin qaıtadan qolǵa alýy MAGATE-ni de alańdatady. Alaıda sarapshylar budan keler qaýiptiń joq ekenin alǵa tartyp otyr. «Irannyń ıadrolyq kelisimdi saqtamaı, ýran baıytý isin jalǵastyrǵany qaýip tóndirmeıdi. Óıtkeni ıadrolyq bombany jasap shyǵarý úshin ýran baıytýdy kem degende 90 proentke ósirý kerek. Al Iran tek tórt proentten bes proentke deıin kóterdi. Sondyqtan buǵan qatysty alańdaýdyń qajeti joq», – deıdi halyqaralyq ekonomıka sarapshysy Mahdı Godsı.

Dál qazirgi ýaqytta AQSh synyqqa syltaý izdep júrgen sııaqty. Óıtkeni Irannyń ár shalys basqan qadamyn ańdyp, jańa sankııa engizýge ázir otyr. Osynyń saldarynan Parsy shyǵanaǵyndaǵy ahýal da kúrdelenip barady. Eýroodaq ta ázirge bul máselege qatysty naqty sheshim qabyldamaǵan tárizdi. Sondyqtan Iran tóńiregindegi máseleniń qalaı sheshileri áli de belgisiz bolyp qalmaq.

Ásel ÁNÝARBEK

«Túrkistan»

Sońǵy jańalyqtar