11 Shilde, 10:55 311 0 Tulǵa "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Aıbyndy uly alashtyń

Tegi qazaq bolǵanymen, túgel túrkiniń qamyn jep, tutas túrki dúnıesine ortaq tulǵaǵa aınalǵan azamattar az emes. Solardyń qataryna Horezm Respýblıkasyn basqarǵan, qaraqalpaq memlekettigin qalpyna keltirýge, Qazaqstan sharýashylyǵyn damytýǵa qomaqty úles qosqan, 41 jasynda ult qaıratkerlerin qynadaı qyrǵan qyzyl terrordyń qurbany bolǵan, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Kalender Adınaevty jatqyzýǵa bolady.

Ol Keńes ókimetin qurǵan V.I. Lenın qaıtys bolǵanda, 1924 jylǵy 21 qańtarda RK(b)P XIII konferenııasynyń delegaty, qazaq perzenti Kalender Adınaev Kún kósemniń Qurmetti qaraýylynda turǵandardyń biri bolǵan eken. Sol joly Respýblıkalyq revolıýııalyq áskerı keńestiń №135 buıryǵymen KSRO-nyń eń joǵarǵy memlekettik nagradasy «Qyzyl Tý» ordenimen jáne sheber qolbasshylyq qabiletimen tanylǵan adamdarǵa ǵana beriletin revolıýııalyq Qurmetti qarýmen nagradtalypty. Konferenııaǵa Horezm Keńestik Soıalıstik Respýblıkasy Kommýnıstik partııasynyń jaýapty hatshysy (qazirgi tilmen aıtqanda – birinshi hatshysy) retinde qatysqan eken.

Bolar bala bes jasynan belgili demekshi, 1897 jyly Sheıh-Shabbaz bolysynyń Bıbazar aýylynda (qa­zirgi Qaraqalpaqstan Respýblıkasynyń Bırýnı aýdany) dúnıege kelgen Kalender Adınaevty tirshilik taýqymeti buǵanasy qatpastan qara jumysqa jegedi. Ol týyp-ósken Shorahan ýezi negizinen eginshilikpen aınalysatyn. Qara halyq jyl on eki aı bir tynym tabýdy bilmeıtin. Jyldan-jylǵa, urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kele jatqan, mehnaty mol, mashaqaty kóp jumystan moıyn bosaǵan bir sátte Kalenderdi bul jaǵdaıdy qalaı jaqsartýǵa bolady degen suraq mazalaıtyn. Onyń ústine zerdeli jasty otarlyq ezgiden janshylyp, quqyǵynyń kemdiginen qysym kórgen eliniń ahýaly da alańdatatyn. Osynyń bári onyń boıynda bodan elimdi bostan etsem degen zor qulshynys oıatty. Bul qulshynys ásirese, 1916 jyldyń jazynda II  Nı­­­­kolaıdyń buratana halyqtardy tyl jumysyna alý jónindegi jarlyǵyna qarsy shyqqan jergilikti jurt kóterilisi aıaýsyz basylǵan soń odan saıyn kúsheıe tústi.

1917 jyly Reseıde patsha bıligi qulap, qos ókimet ornaǵan kezde bodandyq buǵaýynan qutylýǵa zor múmkindik týǵandaı boldy. Sońǵy jyldary ult janashyrlarynyń sózderin estip, ózimen pikirles, nıettes jandarǵa úıir bolyp júrgen Kalender uly maqsat jetegine ergen basqa zamandastarymen qatar búkil eldi kernegen dúbirli oqıǵalar legine ilesedi. 1918 jyly Kommýnıstik (bolshevıkter) partııasyna kirip, Qyzyl Armııa sapynda aq gvardııashylardy talqandaýǵa qatysady. 1919 jyly Tashkenttegi partııa-keńes mektebin bitirip kelip, Shymbaı qalalyq Atqarý komıtetiniń saıası komıssary retinde jergilikti jerde jańa qoǵam qurý isine aralasady.

Sol jyly Reseıdiń birqatar aımaǵynda astyq shyqpaı qalyp, bolshevıkter ashyqqan halyqty qutqarý úshin azyq-túlik salyǵyn engizedi. Jy­­lyna birneshe ret jınalatyn bul salyq Qazaqstannyń basym bóliginde malmen tólenip, munyń arty kúnkóris kózinen aıyrylǵan adamdardy ashtyqqa ushyratady. Bas amandyǵyn oılap bosqan jurttyń bir bóligi Besqalaǵa bet túzeıdi. Osy kezde K. Adınaev Tórtkúl qalalyq Atqarý Komıteti janyndaǵy Ashtyqqa ushyraǵan adamdardy azyq-túlikpen qamtamasyz etý komıssııasynyń múshesi retinde, aýyp kelgen halyqty aman saqtap qalý jumysynyń bel ortasynda júredi. Ol bul jumysty Ámýdarııa oblystyq Atqarý komıtetiniń áleýmet­tik qamsyzdandyrý bólimin basqarǵan kezde de jalǵastyrady. Jer­gi­likti jerdiń jaǵdaıyn jaqsy biletin, istiń kózin dál taýyp, durys sheshim qabyldaı alatyn qabiletimen kózge túsken jas maman 1921 jyldyń qarashasynda oblystyq partııa komıteti­niń jaýap­ty hatshysy qyzmetine saılanady.

Túrkistan Respýblıkasynyń basqa óńirlerindeı emes, ortalyqpen temirjol arqyly baılanyspaǵan, ónerkásibi damymaǵan oblystyń Birinshi dúnıejúzilik soǵys pen bolshevıktik áskerı kommýnızm saıasaty saldarynan turalap qalǵan konomıkasy, oǵan qosa el ishin búldirgen basmashylar búligi jas hatshynyń kúndiz bel sheshpeı, túnde kóz ilmeı, qajyrly qareket etýin talap etti. Ol bul mindettiń údesinen shyqty da.

Qabiletti basshynyń qarymyn baıqaǵan RK(b)P Orta Azııa bıýrosy ony kelesi jyly qazanda Horezm Halyq Keńes Respýblıkasyna (HHKR) Komsomol jastar odaǵy Ortalyq komıtetiniń ókili etip jiberedi. Qurylǵanyna eki jyldan endi asqan Respýblıkada komsomol uıymynyń qyzmeti áli durys jolǵa túspegen edi. Halyq­ara­lyq Kommýnıstik jastar ınternaıonalyna kiretin bul uıymnyń basqalardan bir ereksheligi – onyń quramynda jumysshy jastar bolmady. Munyń ústine oǵan jasóspirimdermen birge jasy 30-40-tan asqan eresek kisiler de múshe boldy. Adınaevtyń aldynda osynyń bárin retke keltirip, komsomol qataryn kóbeıtý, ony qoǵamnyń belsendi kúshine aınaldyrý mindeti turdy.

Marat SADYQOV

tarıhshy, zańger

 

(Jalǵasy kelesi sanda)

Sońǵy jańalyqtar