11 Shilde 2019, 10:46 801 0 Aldaspan "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Dara dıplomat – Qaıyrǵalı Baıǵalıev

 

Qazaqstannyń syrtqy saıasat vedomstvosynyń tizginin túrli salada talant-darynymen tanylǵan, erekshe qabiletterimen aıqyndalǵan jandardyń ustaǵanyn biri bilse, biri bile qoımas. Solardyń biri Qazaqstannyń alǵashqy mádenıet mınıstri bolǵan Qaıyrǵalı Baıǵalıev.

Estelikterde qashan da bilgirligimen kózge túsken, jan-jaqty qabiletti dep jazylǵan Qaıyrǵalı Baıǵalıev 1916 jyly qazirgi Batys Qazaqstan oblysy, Shyńǵyrlaý aýdany, Tiksaı aýylynda dúnıege kelgen. Q.Baıǵalıev ata-anasynan erte aıyrylyp, jetim ósedi. Degenmen  talaptanǵan jas talant bilim izdep, Oral pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitiredi. Oqı júrip, 1936 jyly Qazaqstan jazýshylarynyń I sezine qatysady. Osy jerde bolashaq mádenıet jáne syrtqy ister mınıstriniń óner men jazýǵa qushtarlyǵyn baıqaýǵa bolady. Óıtkeni, araǵa jyldar salyp, Máskeýde bilim alyp júrgen qazaqtyń qarymdy dramatýrgy Qaltaı Muhamedjanovty  izdep taýyp, elge kelýine yqpal jasaıdy. Bul týraly Qaltaı Muhamedjanuly bylaı dep oı tolǵaıdy:

«Ózi bir baıqaǵanym, kisi joq-juqanalaý, «qaltasy semińkirep» júrgen shaqtarynda eńbekqor bola ma deımin. Almatydan alysta júrsem de, elde bolyp jatqan teatr proesterin qalt jibermeýge tyrysyp baǵatynmyn. Aylyǵy shymbaıǵa batarlyqtaı, birdi-ekili problemalyq maqalalarym jaryq kórip jatatyn. Elýinshi jyldardyń ústinde oqyrman qolyna tıgen N.I. Lvovtyń «Qazaqtyń akademııalyq drama teatry» degen kitabyna jata jarmasyp, ótkir syn aıtqan maqalam respýblıkalyq merzimdi baspasózge shyǵysymen esimimdi iltıpatpen aıta bastaǵan aǵalarym tabyla bastady. Solardyń biri – sol tustaǵy Qazaqstannyń mádenıet mınıstri Qaıyrǵalı Baıǵalıev edi. Ol Máskeýge kelgen bir saparynda erinbeı-jalyqpaı meni izdestirip, jataqhanadan taýyp alyp, elge qaıtýǵa úgittedi, qyzmetke ornalasýyma kómek beretinin bildirdi. «Aǵa aıtsa, ini tyńdaıtyn» jaqsy saltymyz bar, sonyń da saldary bolar, Almatyǵa oraldym. Sóıtip, mádenıet mınıstrliginiń ortalyq apparatynda jap-jas Qaltaı bas redaktorlyq qyzmetine kirisip-aq ketken edi».

1944-1946 jyly Máskeýdegi joǵary partııa mektebinde bilim alǵan Q.Baıǵalıev 1946-1950 jyldary Kókshetaý oblysy partııa komıtetin basqarady. Al 1950 jyldan bastap Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi janyndaǵy mádenı-aǵartý mekemeleri jónindegi komıtet tóraǵasy,1951 jyly Qazaq Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń kórkem ádebıet jáne óner bóliminiń meńgerýshisi atanady.

Zamannyń alǵa jyljýymen 1952 jyly jańa qurylǵan respýblıkanyń Mádenıet mınıstrliginiń basshysy laýazymyna taǵaıyndalady. Negizi sol tustan bastap 1954 jylǵa deıin Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstri qyzmetin qosa atqarǵan.

Q.Baıǵalıevtiń jaqyn dosy, aqyn H.Erǵalıev óz estelikterinde bylaı dep jazady: «1938 jyly Jambyl shyǵarmashylyǵynyń 75 jyldyǵyna qatysqaly Atyraýdan Almatyǵa keldim. Sol jıynǵa kelgen oraldyq dosym Qaıyrǵalı Baıǵalıev ekeýmiz astanadaǵy bir keshti fılarmonııa qorasyndaǵy toqal tamda turatyn ataqty kúıshi Ýahap Qabıǵojınniń úıinde ótkizdik».

Q.Baıǵalıev Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń depýtaty bolyp birneshe ret taǵaıyndalǵan, Qazaqstannyń Kommýnstik partııasy Ortalyq komıtetiniń múshesi bolyp saılanǵan. Keńes bıligi Q.Baıǵalıevtiń eńbegin joǵary baǵalap, «Qurmet belgisi» ordeni jáne medaldarmen marapattaǵan.

Qaıyrǵalı Baıǵalıev ómiriniń sońǵy jyldary mádenıet salasynan alshaqtap ketpeı, «Qazaqfılm» kınostýdııasyna basshylyq jasady. 1962 jyly Almatyda ómirden ozdy.

Erekshe daryndylyǵymen, joǵary biliktiligimen syrtqy saıasatta da, mádenıet salasynda da este qalǵan Qaıyrǵalı Baıǵalıevke 1997 jyly Almatyda ózi turǵan úıiniń (Dostyq dańǵyly men Qabanbaı batyr kóshesiniń qıylysy) qabyrǵasyna eskertkish-taqta ornatyldy.

Qaıyrǵalı Baıǵalıev qazaq dıplomatııasynda biregeı beder qaldyrǵan bilikti ári bekzat bolmysty dıplomat. Belgili aqyn, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Hamıt Erǵalıev dosy týraly oı tolǵaǵanda onyń aqyndyq ónerdi ózinen kem meńgermegenin moıyndap, onǵa jýyq mýzykalyq aspapta oınaǵandyǵyn da jazady. Muraǵat derekterindegi materıaldarǵa súıensek, Qaıyrǵalı Baıǵalıuly Oral óńirinde jaýapty qyzmetter atqarǵanda, mýzykalyq orkestr quryp, dırıjerlik te eńbek atqarǵan. Bul – ómirin ózgege arnaǵan tulǵa bolmysynyń bir parasy ǵana. Qaıyrǵalı Baıǵalıev oı-órisi keń jáne erekshe qabiletterge ıe, qaıyrymdy tulǵa bolǵan edi. Osy qasıetterine oraı ol dos-jarandardyń arasynda úlken qurmetine jáne súıispenshilikke ıe boldy dep jazady zamandastary. 

Oljas BERKINBAEV, jýrnalıst,

«Daryn» Memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty

Sońǵy jańalyqtar