11 Shilde, 10:32 610 0 Bilgenge marjan "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Ulttyń jan jarasy

Men sol jyldary Memlekettik qaýipsizdik komıtetindegi Intellıgenııa, jastar, densaýlyq saqtaý bóliminiń bastyǵy edim. 17 jeltoqsan kúni bólimniń birneshe qyzmetkerleri Almatynyń Brej­nev atyndaǵy alańda bolyp, jastardyń arasynda júrip, túsindirý jumystarymen aınalystyq. Ishki ister bólimi qyzmetkerleriniń soraqy áreketterin de kózben kórdik.

Sol kúni túnde Máskeýden SSSR Memlekettik qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary, general Fılıpp Denısovıch Babkov bastaǵan 44 adam keldi. Keler kúni tańerteńnen bastap bizdiń jumys oryndarymyzǵa jaıǵasyp, bar bılikti óz qoldaryna aldy. Olar: «Sender ne sebepten osy jaıdy aldyn-ala bilmedińder? Sender muny ádeıi jasyrdyńdar» — dep kiná artyp, ásirese jergilikti ult ókilderi mamandaryna senimsizdikpen qarady.

Respýblıka Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Vıktor Mıhaılovıch Mıroshnık kúndiz-túni Gennadıı Kolbınge ınformaııa jınaýmen ǵana aınalysty 17 jeltoqsan kúni túnde Jekov degen tergeýshi ekeýmiz Tashkent kóshesiniń boıyndaǵy Lenın aýdandyq ishki ister bólimine bardyq. Izolıator bólmesi ustalǵan jastarǵa tolypty. Bir kezde mılıııa star­shınasy ústinde sporttyq úlgidegi kıi­mi bar bir uzyn boıly jigitti alyp ke­lip, uzynsha oryndyqqa otyrǵyzdy. Jigittiń basyn qan jýyp ketken. Otyrǵyzǵan boıda es-tússiz uzynynan su­lady. Qasyna baryp júzine eńkeıip úńilsem, araq ishpegen eken. Biraq qatty soqqy alǵan.

Artynsha jap-jas balany alyp keldi. Onynshy klasta oqıtyn bolyp shyqty. Men álgi starshınaǵa:

— Áı, áká, seniń balań bar ma? Áke-shesheń bar ma? Myna shynashaqtaı balany munda nesine ákeldiń, jiberseıshi, — dedim.

Ol edireıe qarap:

— Sender bizdiń iske aralaspańdar. Biz tártip ornatyp jatyrmyz. Sondyqtan bizge bóget jasamańdar. Bul ultshyl, — dedi balany suq saýsaǵymen kórsetip.

— Áı, áká bul bala ultshyl degenniń ne ekenin túsinbeıdi ǵoı. Seniń ózińniń esiń durys pa? — dedim kúıinip.

Anaý kóne qoımady. Sálden soń eki ókpesin qolyna alyp, balanyń ákesi keldi. Álgi starshına syrtqa shyǵyp ketken eken orys mılııonerge:

— Myna balanyń ákesi kelip tur. Bosatyńdar, — dedim.

Ol aty-jónin, meken-jaıyn jazyp alyp, temir tordan shyǵardy da ákesine qosyp jiberdi.

Sodan erteńine túnde Odaqtyq jáne respýblıkalyq ishki ister mınıstrlikteri qarýly kúsh áskerlerin paıdalanyp, alańdaǵy jastarǵa «Metel» operaııasyn júrgizdi. Solaı jastardyń narazylyqtaryn aıaýsyz basty. Máskeýden Almaty qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp kelgen Romanov jumysshylardan quralǵan jasaqshylardy armatýra kesindilerimen jáne kabeldik symdarmen qarýlandyryp, jastarǵa qarsy aıdap saldy. Sol kezde bizdiń aramyzda bul áreketke qarsy shyqqandar da boldy. Ókinishke oraı, bizdiń mansapqorlar olardy qoldady.

Almaty qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy general Leopold Aleksandrovıch Terentev qazaqtardy jaqsy kóretin jáne árdaıym bolysyp otyratyn. Ózimizdiń qazaq áriptesterimiz jastar narazylyǵyn «ultshyldar» dep aıyptap jatqanda Leopold Aleksandrovıch:

— Munda eshqandaı ultshyldyqtyń belgileri joq. Jastar Ortalyq Komıtettiń sheshimine rıza  emes. Bar bolǵany sol ǵana. Bul jerge saıasatty kiristirýdiń qajeti joq, — degen edi. Keıin osy sózi úshin ornynan alynyp, zeınetkerlikke erte jiberildi. Máskeýden osynda, qyzmetke aýysyp kelgen general Ivan Fomıch Perevenosov degen boldy. Mıroshnıktiń orynbasary edi. Osynda jumys istep jatqanyna azǵantaı ýaqyt bolsa da ózgelermen tez til tabysyp ketti. Ol anaý Máskeýden kelgenderdiń is-áreketterin qoldamady. Olarǵa:

— Isti shıeleniske aparmaý kerek. Bul – kóp ultty memleket. Eger búgin jaǵdaı shıelenisten ýshyǵyp ketse, erteń qaıta qalybyna keltirý qıyn. Ultaralyq narazylyqtar týyndap ketýi múmkin. Onyń saldary aýyr bolady. Biz olardy renjitpeýge tyrysýymyz kerek, — dep qaqpaılap otyrdy. Ol da osy sózderi úshin Mıroshnıkke  jaqpady. Sóıtip, oǵan jumys istetpeı qoıdy. Al Mıroshnıktiń ózi ondaıǵa joq. Jáne eshteńege jaýap bermeıdi.

Jeltoqsan oqıǵasynan keıin bizde jınalys jıi-jıi boldy. Basqarma bastyǵy, polkovnık Toqtarhan Nurahmetov kezekti bir kollegııa jıynynda:

Podpolkovnık Muhametqalıevtiń de kinási jetkilikti. Ol osy komıtette tórt jyldan beri isteıdi. Al men kelgeli tórt-aq aı. Bárine jaýap beretinderdiń bireýi sol, — demesi bar ma.

Toqtarhan Nurahmetovıch, eger 37- jyl qaıta týsa, siz myna túrińizben bar qazaqtyń jartysyn qyrar edińiz. Bizdiń ultty sizdeılerden Qudaı saqtaǵan eken. — dedim ashyna sóılep.

Almaty oblysy, ulttyq qaýipsizdik komıteti basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Tursyn Aıjolov sol kollegııadan soń meni ońasha alyp shyǵyp;    — Qarabı, kollegııada álgindeı qyzbalyq jasaǵanyń oǵashtaý boldy. Toqańdikin de jón deı almaımyn, — dedi.

Men oıǵa shomdym. Iá, syrt kózden ekeýmizdiń bir-birimizge shabalanyp jatqanymyz yńǵaısyzdaý boldy. Qashan basymyz birigip, irgeli el bolamyz. Altybaqan alaýyz eldi kim bolsa sol jemtik qylady ǵoı.

Respýblıka Ishki ister mınıstriniń orynbasary Saılaý Serikov jaqsy jan edi. Onyń ultjandy ekenin sol yzǵarly Jeltoqsan oqıǵasynda kórdim. Óz aramyzdan shyqqan mansapqorlar qaramaǵyndaǵylardy jastarǵa qaraı aıtaqtap jatqanda, ol qolynan kelgeninshe mılıııa qyzmetkerlerin sabyr saqtaýǵa, zorlyq-zombylyq jasamaýǵa úgittep baqty. Tipten jón-josyqsyz ustalǵandardy bosattyryp ta jiberdi. Biraq  jalǵyzdyń úni, jaıaýdyń shańy shyqqan ba. Jaǵdaı shıelenisip, onyń shamasy kelmeı qaldy. Sol úshin oǵan general ataǵy berilmedi. Sol úshin ony Qarabaqtaǵy shıelenisti retteýge jumsady. Shet jaqta qaza tapty.

Jeltoqsan oqıǵasynan keıin jazalaý naýqany bastaldy. Ony jurt «kishi 37- jyl» dep júr ǵoı.  Bunymen kelisýge bolady. Óıtkeni solaı bolǵany ras.

Jeltoqsan oqıǵasy áli aqıqatyna jetip, tarıhı ádil baǵasyn alǵan joq. Bul qashan ádildigine jetkenshe, aıtyla beretin ulttyń jan jarasy.

Qarabı MUHAMETQALIEV,

Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń burynǵy qyzmetkeri,

zapastaǵy podpolkovnık

«Túrkistan» №50 16 jeltoqsan.

2004 jyl

Sońǵy jańalyqtar