5 Shilde, 12:37 503 0 Bilgenge marjan Ásel ÁNÝARBEK

Múddeler taıtalasy

Japonııa. Osaka qalasy. Ótken aptada dál osy shaharda álem elderiniń kóshbasshylary bas qosty. Basqosýdyń basty sebebi – ekonomıkalyq jáne saıası G-20  birlestiginiń kezekti sammıti. «Úlken jıyrmalyqtyń» jıynynda birqatar ekonomıkalyq, saýda jáne ınvestıııa taqyryptary qaraldy. Sondaı-aq, ekologııa men quqyqtyq teńdik máselesi de nazarǵa alyndy. Al geosaıası máseleler boıynsha Ýkraına, Iran jáne Sırııadaǵy ahýal talqylandy. Sonymen, Osakadaǵy G-20  sammıti qalaı ótti? «Úlken jıyrmalyq» qandaı qorytyndyǵa keldi?

 AQSh pen memleketter arasyndaǵy baılanys ońala ma?

Bul sammıttiń basty oqıǵasy – AQSh jáne Reseı prezıdentteri Donald Tramp pen Vladımır Pýtınniń kezdesýi. «Úlken jıyrmalyqtyń» jıynynda bas qosqan kóshbasshylardyń birazy ekijaqty kezdesýler ótkizgeni ras. Alaıda Tramp pen Pýtınniń ońasha júzdesýi álemdik aqparat quraldarynyń basty nazarynda boldy. Bir jarym saǵatqa sozylǵan kezdesý barysynda talqylanǵan taqyryptar az bolmady. Eń bastysy, memleket basshylary eki el arasyndaǵy baılanysty qalypqa keltirý qajet degen toqtamǵa keldi. Degenmen AQSh pen Reseı arasyndaǵy baılanystyń ońalatynyna úmit artatyndardan kúdiktene qaraıtyndardyń qarasy qalyń. Biraz jyldan beri eki el arasyndaǵy araqatynasqa syzat túsip, Tramp pen Pýtın bir-birine qyryn qarap júrgen edi. Tipti, «Úlken jıyrmalyqtyń» ótken jyly Býenos-Aıreste ótken sammıtinde Aq úı basshysy Reseıden kelgen áriptesimen kezdesýge nıetti emestigin anyq baıqatqan. Tramptyń mundaı sheshim qabyldaýyna Reseıdiń  Kerch buǵazyndaǵy arandatýshylyqtan keıin ustalǵan ýkraındyq teńizshilerdi qamaýǵa alýy sebep bolǵan.

Al bıyl Tramptyń oıy ózgerdi me, áıteýir, sammıtke deıin Reseı jáne Qytaı prezıdentterimen kezdesip, atalǵan eldermen aradaǵy baılanysty jaqsartýdy kózdeıtinin málimdedi. Ne bolsa da, kópti alańdatqan kezdesý ótti. Júzdesý barysynda qos el prezıdentteri qarýsyzdandyrýdy baqylaýdyń zamanaýı úlgisi boıynsha pikirtalasty jalǵastyrýǵa kelise otyryp, Iran, Ýkraına, Sırııa jáne Venesýelanyń jaǵdaıyn talqylady. Uzaqqa sozylǵan kezdesý barysynda Aq úı basshysy Kerchte qamaýǵa alynǵan ýkraındyqtar máselesin taǵy da kóterdi. Biraq Pýtınniń bul máselege qatysty pikir bildirýge nıeti bolmaǵan syńaıly. «Másele áli de qaralady» dep jyly jaýyp qoıdy. Al kezdesýden keıin sammıt qorytyndysy boıynsha jýrnalısterdiń suraqtaryna jaýap bergen Reseı prezıdenti qamaýdaǵy ýkraındyqtar týraly saýalǵa: «Bul máselege qatysty áli naqty sheshim joq – sot isteri júrip jatyr, kútý kerek. Muny keıin sheshetin bolamyz», – dep jaýap qatty. Aıta keteıik, Ýkraınanyń jaǵdaıy sammıtte talqyǵa túsken negizgi taqyryptardyń biri. Biraq bul jıynda Ýkraınanyń jańa saılanǵan prezıdenti Vladımır Zelenskıı boı kórsetpedi. Al ýkraınalyqtar Zelenskııdiń sammıtke barmaýynyń sebebin izdep, áleýmettik jelide qyzý talqyǵa saldy. Jurttyń basym kópshiligi «el taǵdyry talqylanyp jatqan jıynda Ýkraına prezıdentiniń bolmaýy orynsyz» degen toqtamǵa kelgen.

Kelissózder bastalǵanǵa deıin jýrnalıster Trampqa saýal joldady. Bul suraqtyń Tramp pen Pýtın kezdesýinde nazardan tys qalýy múmkin de emes edi. Másele – AQSh-taǵy saılaýǵa qatysty. BAQ ókilderiniń «Reseıdiń AQSh saılaýyna aralaspaýyn talap etesiz be?» degen saýalyn estisimen Donald Tramp  áriptesine burylyp: «2020 jylǵy saılaýǵa aralaspaýyńdy ótinemin, Vladımır», – dedi. Al Pýtın Tramptyń ótinishine jaı ǵana jymıyp jaýap qatty. Sonymen, álem nazaryn tikken kezdesý ótti. Pýtın men Tramp sypaıy qol alysyp, eki el arasyndaǵy baılanysty qalypqa keltirýge tyrysatyndyqtaryn aıta otyryp qoshtasty.

Japonııada alǵash ret ótip otyrǵan sammıt alańynda pikirtalastar az bolmady. Al AQSh prezıdenti Donald Tramptyń sammıtke kelýdegi basty maqsaty – áriptesterimen araqatynasty retke keltirý bolǵandaı. Aq úı basshysy Túrkııa Respýblıkasynyń prezıdenti Redjep Taıyp Erdoǵanmen kezdesip, Ankara men Vashıngton arasyndaǵy qıyndap ketken jaǵdaıdy talqylady. Buǵan deıin Túrkııa S-400 reseılik zenıttik zymyran keshenin alǵan edi. Ol úshin Ankara 2,5 mlrd dollar jumsady. Al AQSh reseılik keshendi NATO qarýlarymen birge qoldanýǵa bolmaıtynyna senimdi. Sondyqtan Vashıngton osyǵan deıin de Ankarany talaı márte sankııamen qorqytqan bolatyn. Soǵan qaramastan ekijaqty kezdesý barysynda Tramp Túrkııany Soltústik-Atlantıkalyq alıanstaǵy birlesken jumysty damytýǵa shaqyrdy. «Bul – kúrdeli másele. Bizdiń kózqarasymyz ártúrli. Túrkııa – bizdiń dosymyz, biz saýda salasynda seriktespiz. Biz ári qaraı da baılanysymyzdy jalǵastyramyz dep úmittenemin», – dedi Aq úı basshysy. Erdoǵan da eki el arasyndaǵy seriktestik baılanystyń jalǵasatynyna senimdi. Degenmen, Ankaranyń zenıttik zymyran kesheninen bas tartpaıtynyn anyq ańǵartty.

G-20 sammıtimen kimder qoshtasady?

«Úlken jıyrmalyqtyń» ár sammıti – álem kóshbasshylary úshin erekshe kezdesý. Býenos-Aırestegi sońǵy sammıtten beri de talaı nárse ózgerdi. Keı basshylar men memleketter arasynda alaýyzdyq týyndasa, endi bireýleri baılanysty nyǵaıtty. Al bul jolǵy sammıt keıbir kóshbasshylar úshin sońǵy jıyn bolmaq. Máselen, Ulybrıtanııa premer-mınıstri Tereza Meı G-20 sammıtine sońǵy ret qatysty. Meıdiń bıylǵy jyldyń 7 maýsymynan beri Konservatıvtik partııanyń tóraǵalyǵynan ketkeni málim. Degenmen, Tereza Meı jańa kóshbasshy saılanǵansha premer-mınıstr qyzmetinde qalady. Al jańa basshynyń kim bolary ázirge beımálim. Qazirgi ýaqytta Borıs Djonsonnyń dál osy qyzmetke jaıǵasýǵa múmkindigi mol deıtinder kóp edi. Biraq onyń sońǵy ýaqytta keleńsiz jaıǵa tap bolýy Djonsonnyń reıtıngin quldyratyp jiberdi. Qalaı desek te, Osakadaǵy jıyn – Tereza Meıdiń álem kóshbasshylarymen birge ótkizer sońǵy kezdesýi boldy. Álemdik aqparat quraldarynda jarııalanǵan fotolarǵa nazar salsaq, Tereza Meıdiń qımastyǵy men kóńilindegi kirbińdi birden baıqaýǵa bolady.

«Úlken jıyrmalyqpen» qoshtasatyn jalǵyz Tereza Meı ǵana emes. Sammıtke endi kelmeıtin basshylardyń qataryna Kanada premer-mınıstri Djastın Trıýdo da bar. 2019 jyldyń qazan aıynda Kanadada federaldy saılaý ótedi. Saılaý nátıjesi boıynsha Djastın Trıýdo basqaryp otyrǵan Lıberaldy partııa jeńiske jetpese, ol premer-mınıstr laýazymynan aıyrylýy múmkin.

2019 jyldyń qazan aıy Argentına úshin de ózgerister merzimi bolýy yqtımal. El prezıdenti Maýrııo Makrı ekinshi ret saılaýǵa túsýge nıetti. Aıta keteıik, Makrı 2015 jylǵy saılaýda jeńiske jetken edi. Biraq qazir onyń kezekti saılaýda jeńiske jetý yqtımaldyǵy asa joǵary emes. Óıtkeni memleket qazir ekonomıkalyq daǵdarysqa ushyraǵan.

«Úlken jıyrmalyqpen» qoshtasatyn kóshbasshylardyń biri – Eýrokomıssııa basshysy Jan-Klod Iýnker men Eýropalyq odaqtyń tóraǵasy Donald Týsk. Olar da 2019 jyldyń qazan jáne qarasha aılarynda ózderiniń jaıly oryndaryn bosatady.

Kóshbasshylar kelisimge keldi

Sammıtte sóz bolǵan geosaıası máselelerdiń kósh basynda Ýkraınadaǵy jaǵdaı turǵany málim. Germanııa kanleri Angela Merkel Reseı prezıdentimen kezdesý barysynda «Normand formatyn» saqtaýǵa kelisti. Al Franııa prezıdenti Emmanýel Makron kelispeýshilikterdi «Mınsk kelisimi» boıynsha sheshýge shaqyrdy. Al Reseı men Brıtanııa baılanysynyń bolashaǵy bulyńǵyr. Eger Reseı álemdik qaýipsizdikke keri áser etetin jaýapsyz saıasatyn toqtatsa ǵana atalǵan eki memlekettiń seriktestigine senim artýǵa bolady. Ulybrıtanııa premer-mınıstri Tereza Meı sammıt qorytyndysy boıynsha dál osyndaı málimdeme jasady. Sammıt barysynda saıasatker: «Reseı bıligi basqa joldy – ózge eldermen tatýlyq pen yntymaqtastyqta jumys isteýdi tańdaýy tıis», – dedi.

Al búkil álemniń nazaryn aýdaryp otyrǵan Qytaı men AQSh arasyndaǵy saýda soǵysynda úzilis jarııalandy. Biraq bul ýaqytsha ǵana. 2018 jyldyń kókteminen beri qyrǵı-qabaq bolyp júrgen eki el basshylarynyń kezdesýinde eki tarap kelisimge kelgendeı boldy. Iaǵnı, AQSh pen Qytaı saýda kelisimine otyrýǵa kelisti. Al Donald Tramp Qytaı eksportyna qatysty jańa tarıfterdi engizbeýge ýáde berdi.

«Úlken jıyrmalyqtyń» kóshbasshylary saıasattaǵy kelispeýshilikterge qatty mán bermeýge sheshim qabyldady. Esesine erkin saýda aınalymy men ǵalamdyq ekonomıkany damytý úshin birigýdiń qajettigin tilge tıek etti. Qoryta kelgende, G-20 elderi osy joly ortaq kelisimge kelip, til tabysa alǵandaı áser qaldyrdy. Bul «Úlken jıyrmalyqtyń» tarıhyndaǵy 14-shi, al Japonııada ótken alǵashqy sammıt.

Sońǵy jańalyqtar