5 Shilde, 12:20 682 0 Rýhanııat "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

ÁRÝAQTAR qazaqy uǵymy jáne ǵylymı sıpattamasy

Bilimpazdardyń aıtýynsha, kózge kórinetin toǵyz myń, kózge kórinbeıtin toǵyz myń, nebary on segiz myń ǵalam bar. Kózge kórinbeıtin ǵalamnyń biri – árýaqtar. Arab tilinde «árýaq» – «rýh» degen sózdiń kópshe formasy, kóptik maǵynany bildiredi. Halyq rýhtardyń týǵan-týysqandaryna, ata-babalaryna, deńgeıles dostaryna qosylyp, top-tobymen, keıde jeke-jeke ushyp júretinin baǵzy zamandarda-aq ańlaǵan. Bolmysta dara jáne kópshe túrde ushyraıtyndyqtan árqaısysyna jeke-jeke ataýlar bergen. Qazaq arab tilinen engen bul sózdi jekeshe maǵynada da, kóptik maǵynada da qoldanady. Jekeshe maǵynada jumsalatyndyǵyna kóptik jalǵaýyn qabyldaıtyndyǵy kepil: «árýaqtar» dep aıta beremiz. Al «Bir qudaı, eki árýaq jar bolsyn» degen frazeologızmde atalmysh sóz kóptik maǵynada tur. «Eki árýaq» dep ákesiniń jáne sheshesiniń (naǵashysynyń) ólgen ata-babalaryn aıtady.

Rýh – Alla Taǵalanyń qupııa qazynasy, adamdarǵa bergen amanaty. Onyń ǵajaıyp syrlary ınsan (adam, jyn, t.b.) ataýlyǵa belgisiz. Anyǵynda biz Jaratýshy hıkmetterin onyń ózi ashqan ǵylymy dárejesinde ǵana biletin qarapaıym pendemiz. Jer betine áýelden aqyrǵa deıin qısapsyz adam balasy keledi. Solardyń barlyǵynyń rýhy bir mezette jaratylyp, alǵashynda bir meken-jaıda saqtalǵan. Rýh bir turaqtan, ekinshisine aýysyp otyrady. Nebary jeti márte ornyn ózgertedi. Áýelgi turaǵynan (1) birtindep ananyń qursaǵyna keledi (2). Rýh engennen keıin balaǵa jan kirip qımyldaı bastaıdy. Bala ómirge kelgennen soń denede, ıaǵnı jerdiń ústinde bolady (3). Rýh deneden ajyraǵannan (ólgennen) keıin kórdi meken-jaı etedi. Kór azabynan qutylǵan soń Barzaq áleminde ýaqytsha turaqtaıdy (4). Qııamet-qaıymda adamdar tirilgende denege qaıta oralady (5). Mahshar kúni kúnási tekserilip, aq-qarasy aırylǵannan keıin ne jumaqqa kiredi, ne tozaqqa túsedi (6). Rýhtyń eń sońǵy turaǵy – Alla Taǵalanyń dıdaryn kóretin oryn (7). Mundaı baqytqa peıishke barǵandar ǵana ıe bolady. Jaratýshymen júzdeskennen keıin olar jumaqqa qaıta oralady. Tozaqqa barǵandar Alla Taǵalanyń dıdaryn kórmeıdi.

Adam rýhynyń jaryq dúnıege kelgennen keıin ǵana jetilip tolysatyn 99 (toqsan toǵyz) sapasy bolady. Bul sapalar deneniń toǵyz júz qasıetinen (ár qasıettiń qupııa, jarııa, jaqsy, jaman jaǵy bar), toǵyz júz qasıet on segiz myń ǵalamnan, on segiz myń ǵalam Alla Taǵalanyń nurynan qýat alady. Ár on qasıet ózinen joǵary turǵan bir sapaǵa qyzmet etedi. Adam rýhy jetilip shyn máninde shyrqaý bıikke kóterilgende júzinshi sapany ıelenip, perishtelermen teńesedi. Kerisinshe, azǵyndaǵanda jeksuryn sapaǵa jolyǵyp, qarǵys atqan shaıtanmen birdeı bolady. Adamnyń taǵy bir ereksheligi: perishteden asyp paıǵambar dárejesine jetýge  nemese shaıtannan da tómen quldyrap. tozaqtyń tereń túbine ketýge tolyq qabileti jetedi. Alla Taǵala ózi jaratqan pendelerin eshqashan alalamaıdy, qandaı kúıge tússe, árkim ózinen kórýge, ózimnen dep bilýge tıis. Átteń, ár adam sábı, balań kezderindegi, jas ýaqyttaryndaǵy ǵajap, tamasha sátterin bosqa jiberip alady.

Rýhynyń toqsan toǵyz sapasy jetilip, ulyq dárejege jetken adamdar musylman áleminde kóptep sanalady. Rýh kemeline kelgende deneni qańbaq qurly kórmeı, ushyp kete beredi. Osy jerde atap aıtýǵa týra keledi: rýh jyldamdyǵy jaryq jyldamdyǵynan áldeneshe ese jyldam. Qoja Ahmet Iasaýı babamyz tańǵy namazynyń paryzyn Mekke, Mádınada oqyp, súndetin Túrkistanda oqysa, ańyz emes, tap-taza shyndyq.

Bul aıtylǵandardan adamnyń tabıǵatpen, Jaratýshy ıemen tyǵyz baılanysta turǵanyn uǵynamyz. Basqa sózben aıtqanda, ǵalam – adam denesine, adam denesi – sanaǵa (varıanttary: ishki jan dúnıesi, dil, ıman, t.b.) sana rýhqa qyzmet etedi. Rýh – dene men sanany basqaryp – Alla Taǵala arasyna (qalaýyna) oraı qulshylyq jasaıdy.

Qazaq halqynyń ıslam dini engenge deıingi, engennen keıingi rýh týraly uǵym-túsinigi eki basqa. Sebebi, bizdiń ata-babalarymyz da kóp qudaıshyldyqty attap kete almaǵan edi. Jyndarmen, shaıtan álemimen tyǵyz qarym-qatynasta boldy. (Bul týraly «Túrkistan» gazetiniń osy jylǵy 29 maýsymdaǵy 26-nómirinde jarııalanǵan «Shaıtannyń túrleri» atty maqalamyzdan tolyq maǵlumat alýyńyzǵa bolady. B.S.) Jyn da – kózge kórinbeıtin álemniń biri. Jyndar tirisinde musylman, kápir bolyp bólinse, ólgennen keıin izgileri – «qara árýaq», zulymdary – «zııan-zaqymet» dep atalady. Adamdarmen baılanysyn tirisinde de, ólgende de (rýhy denesinen bólingende de) úzbeıdi. Musylman, izgi jyndar adamdarǵa «kıeli, qasıetti» degen ataq alyp berip otyrǵan. Totemızm zamanynda ıesine abyroı ápergen jyndar kúni keshege deıin tuqym qýalady, urpaqtan urpaqqa kelip jetti. Ol óz dárejesine qaraı belgili bir formaǵa túsip, óz ıelerine kórinedi. Jambyldyń jolbarysy, Qanysh Sátbaevtyń túlkisi bar eken dese, ata-babadan kele jatqan sarqynshaq. Keıbireýlerdiń qabylany. bireýlerdiń búrkiti, endi bireýlerdiń úıregi bolady, taǵysyn taǵylar. Adamdarǵa tirisinde «kıeli, qasıetti» degen ataq alyp bergen jyndar olardyń urpaǵyna degen kómegin ólgennen keıin de toqtatpaıdy. Bul – jyndardyń tabıǵatyna berilgen erekshe qasıet. «Kıe» degen sózdiń ózi – «Alla Taǵalanyń raqymy túsken jyn» degen maǵyna beredi. Qazaqta «Ótirik (ańyz) túbi – shyn, árýaq túbi – jyn» degen maqaldyń saqtalýy teginnen tegin emes.

Islam dini ornaǵannan keıin jynnyń kómegin múlde kerek etpeıtin adamdar ómirge kele bastady. Maǵrıfat, aqıqatpen sýsyndaǵan oqymysty mashaıyqtar, keremetti áýlıeler shyqty. Olardyń qaı-qaısysy da Alla Taǵalanyń rızashylyǵyna bólengen. Bulardyń ólgennen keıingi pák rýhtaryn basqasha ataý qajet boldy. Olardy «qara árýaqtardan» erekshelep, «taza árýaqtar» dedi. Demek óli rýhtardyń barlyǵy birdeı «árýaq» bolyp sanala bermeıdi. Árýaqtar aspandaǵy, jer betindegi jaqsy-jaqsy meken-jaılarǵa barady. Úrim-butaǵyna kelip habar alyp ketedi. Tiriler óli rýhtardyń jaǵdaıyn bilmegenmen, óli rýhtar tirilerdiń hal-ahýalyn jaqsy biledi.

Túrki halyqtaryna keńinen tanys Alpamys batyrdy mysalǵa keltirelik. Ol áke-sheshesiniń áýlıeden áýlıe qoımaı júrip «óldim» degende kórgen jaryǵy emes pe?! Ras, árýaqtar deldal bolyp aralyq qyzmet atqarmaıdy. Tiri adamdar sııaqty tilektestik bildiredi, suraǵan jaqsylyǵy oryndalýyn qalaıdy, qudaı qabyl etse, shapaǵaty tıedi. Bir ǵana áýlıe emes, ózi zııarat etken barlyq áýlıeler tilektes bolǵandyqtan Baıbóri uldy bolady. Óıtkeni, san óz mólsherine jetkende sapaǵa aınalady. Qarapaıym adamdarǵa bir ǵana áýlıe (eń sońǵy barǵan áýlıe ǵana) jaqsylyq jasaǵan sııaqty kórinedi.

Quran Kárimniń «Fatıha» súresiniń 7-aıatynda ıslam dininen aýytqyǵandar – adasqandar, kóp qudaıshyldar, dinsizder. Alla Taǵalaǵa tikeleı qarsy kelgender — qaharǵa (ashýǵa) ushyraǵandar, musylmandar – nyǵmetke (alǵysqa, izgilikke) bólengender dep atalady. Qazaq osylardyń ishinde nyǵmetke bólengenderdi ǵana «árýaq» dep tanıdy. Qaıtalap aıtamyz, óli rýhtardyń (onyń ishinde kápirlerdiń rýhtary) barlyǵy árýaq bolyp eseptelmeıdi.

Bul jerde erekshe eskertetin jaıt: rýh bir basqa adam denesiniń jany bir basqa. «Jan» degen sózge «rýh» degen sózdiń de maǵynasy sińisip ketkendikten, jurt rýhty Jan dep, jandy Rýh dep túsinedi, shatasady. Adamnyń jany maldyń, haıýanattyń, qustyń, t.b. jany sııaqty sheksiz bóline alady. Uryq arqyly bir organızmnen ekinshi organızmge aýysa beredi. Rýh denege syrttan keledi jáne bólinbeıdi. Adam ata men Haýanyń jany bóline-bóline qazirgi búkil adamzat balasynyń denesinde ómir sýrýde, sodan beri tirshilik toqtaǵan emes. Rýh bir organızmnen ekin­shi organızmge aýysa almaıdy. Ólgennen keıin deneden bosanyp, Alla Taǵala rahymymen óz betinshe ómir súredi. Býddıster adamnyń rýhy bir deneden ekinshi denege qonady degeni túbirinen qate, shaıtanı uǵym. Adam denesindegi jannyń haı­ýanattardyń, qustardyń, janynan ózgesheligi óz betinshe tirshilik ete almaıdy. Rýhpen qosylǵanda ǵana áreketke kóshedi. Deneniń jany rýh shyǵyp ketkennen keıin birazdan soń shyǵady. Anyǵyraq aıtqanda, rýh – Allanyń amanaty, jan – deneniń tirshilik etý qabileti. Rýh deneni tastaǵanda, jannyń áreket etý qasıeti joıylady.

Qazaq «Malym janymnyń sadaqasy, janym arymnyń sadaqasy», – deıdi. Osyndaǵy ar dep otyrǵany rýhtyń toqsan toǵyz sapasynyń bireýi ǵana. Budan rýhtyń jannan qanshalyqty bıik turǵandyǵyn ańǵaramyz.

Jan jandy, jansyz zattardyń barlyǵynda bar. Ol ál-Farabı eńbekterinde «sýbstanııa» dep atalady. Orys tilindegi fılosofııalyq eńbekterde «sýnost» delinedi. Birde Salıh paıǵambar óz halqyna barlyq zatta jan bar ekendigin, jan bolǵandyqtan Alla Taǵala ólini tiri, tirini óli ete alatyndyǵyn, jan arqyly on segiz myń ǵalammen tildesetindikterin túsindirip otyrady. Mysalǵa óli tabıǵattyń jemisi jumyrtqadan qustar, jándikter, taǵy basqalar paıda bolatyndyǵyn, aǵash, ósimdikterdiń ósý qabileti de tabıǵı tirshiliktiń belgisi ekendigin keltiredi. Sonda bir kápir turyp: «Myqty bolsań myna qara tastan arý-ana shyǵaryp bershi», – deıdi. Alla Taǵala shart qoıyp, kápirlerdiń tilegin oryndaıdy. Ulyq muǵjıza kórsetse de, moıyn usynbaǵany úshin ol taıpa aqyrynda apat bolyp ketedi. Osy oqıǵany Isa paıǵambar pikirlesterine túsindirip otyrady. Arasynan bir senbeýshi bir ýys saz balshyqty alady da: «Sen de Jaratýshynyń paıǵambarymyn dep júrsiń. Myna balshyqqa jan bitirip, bizdiń kózimizge kórsetińizshi», – deıdi. Isa aleıhı s-salam álgi balshyqtan qustyń keıpin jasaıdy da, quıryǵynan úrleıdi. Balshyq kepterge aınalady da ushyp ala jóneledi. Ol qus qazirde bar. Beıbitshilik qustarynyń biri. Biletinder Alla Taǵala jaratqan burynǵy kepterler men Isa paıǵambar dúnıege keltirgen balshyq kepterdi ajyratyp bere alady.

Qara árýaqtary barlar ǵana sıqyrshylar qataryna qosylmaıdy. Kóp qudaıshyldyq zamanynda ata-babalarymyzdyń birqatary kıeli árýaqtardyń arqasynda áýlıe atandy. Mysaly  Qorqyt atamyz búkil túrki halyqtaryna belgili boldy. Kúni keshe Qyzylorda oblysy, Qarmaqshy aýdanynda ómir súrgen Maral ıshan (1780-1841) qyryq myń qosyn qara árýaqqa ıe bolyp, dańqy úsh júzge jaıyldy. Qara árýaq pen taza árýaq týraly aıtylatyn áńgime kóp. Belgili bir dáre-jede maǵlumat alý úshin joǵarydaǵy baıandaýlar jetkilikti dep esepteımiz.

Berikbaı SAǴYNDYQULY

professor

«Túrkistan» №46,  17 qarasha 2001 jyl

Sońǵy jańalyqtar