5 Shilde, 12:13 708 0 Qaýipsizdik "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Jabyq qaýlydaǵy qupııa adam

Lenındik syılyqty jasyryn alǵan edi. Nege?

Onyń aty-jóni eshbir ǵylymı eńbekterde, baǵaly, mańyzy bar qujattarda atalmaı keldi. Tipti, bir kezde KSRO-nyń eń joǵarǵy nagradasy Lenındik syılyqtyń ózi oǵan jasyryn – qupııa tapsyryldy. Bul jónindegi qýanyshyn óziniń eń jaqyn degen adamyna da aıta alma­dy. Óziniń atyn shyǵarǵan ǵylymı eńbegi  ózge elde saltanat qurǵanda ǵana kókeıinde júrgen oıla­ryn aıtýǵa múmkindik aldy. Sonymen bizdiń suhbattasymyz Lenındik syı­lyqtyń laýreaty – Áýbákirov Halel Battaluly.

– Halel Battaluly, biz sizdi Lenındik syılyqtyń laýreaty retinde enıklopedııadan, túrli ǵylymı eńbekterden de izdep taba almadyq. Elimizde bolyp jatqan san maqsatty saıası-mádenı is-sharalardan da kórmeımiz. Tipti, sizdi zııaly qaýymnyń ózi de bilmeıtini ras. Osynshama týǵan halqyńyzdan bólektenip, jasyrynýyńyzǵa ne sebep boldy?

– Halyq qashanda uly. Odan jasyrynýǵa bolmaıdy. Biraq meni sol kezdegi saıası orta jasyryp ustaýǵa múddeli boldy. Ýran óndirisi qashanda strategııalyq mańyzy bar shıkizat retinde óte qupııaly saqtalǵany belgili. Mine, meniń 1953 jyldan bastalǵan bar sanaly ómirim osy salamen tyǵyz baılanysta keledi.

1953 jyly Máskeýdegi S.Ordjonıkıdze atyndaǵy Geologııa ınstıtýtyna oqýǵa túsip, onyń arnaýly kýrsyn 1959 jyly bitirip shyqtym. Arnaýly kýrs deıtinim, bul topta belgili tekseristen ótken sanaýly stýdentter ǵana oqydyq. Bul top Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń erekshe baqylaýynda boldy. Maǵan deıingini bilmedim, sol kezde qazaqtardan osy topty jalǵyz ózim bitirip shyqqanym aıan. Sodan bergi qyzmet jolym Volhov geologııa barlaý ekspedıııasymen baılanysty boldy.

– Lenındik syılyqty qaı jyly jáne qandaı eńbegińiz úshin aldyńyz?

– 1978 jyly KPSS Ortalyq Komıtetiniń jáne KSRO Mınıstrler Keńesiniń jabyq qaýlysymen maǵan «Geologııalyq jańa konepııany daıyndaǵanym úshin» Lenındik syılyq berildi. Syılyq jabyq kúıinde qupııa jaǵdaıda tapsyryldy. Óıt­keni, sol kúni bul syılyq menimen birge elimizde strategııalyq mańyzy bar áskerı keshender men elektrondy jáne atomdyq sý kemelerin oılap shyǵarǵan bir top konstrýktorlarǵa da tapsyrylǵan bolatyn. Marapattaý saltanaty teledıdarǵa túsirilmedi, buqaralyq aqparat quraldarynda nasıhattalmady. Tipti, bul syılyqty ne úshin alǵanymyz jóninde jáne óziniń osy syılyqtyń ıegeri ekendigi týrasynda aıtpaý kerektigi qatań eskertildi. Bul jóninde qolhat ta berdik. Jalpy bul joǵary ataq meniń Ońtústik Qazaqstan óńirinen ýran rýdasyn jańa tájirıbemen ıgerýdegi eńbegime berilgen-di.

– Halel aǵa, 1992 jylǵa deıin Qazaqstanda ýran óndirý máselesi óte qupııa saqtalyp keldi. Al sizdiń konepııańyz syılyq alsa da, jarııalaýǵa jatpaıdy. Búǵan ne sebep?

– Buǵan  eń  basty  sebep bizdegi teorııalyq qasań qaǵıdalary áser etti. Ras, KSRO kezinde bul konepııa Lenındik Syılyq alsa da, jarııalanýǵa jatpady. Ol tek Keńester Odaǵy ydyraǵannan keıin ǵana jarııalandy. Osydan keıin bul konepııaǵa qyzyǵýshylar tabyla bastady. Keıin bizdiń elimizge qytaılyq ýranshy-geologtar kelip konepııamen tanysty. Men olarǵa birneshe lekııa oqydym. Osydan keıin olar meni Pekınge shaqyryp, taǵy da lekııa oqýymdy surady. Alaıda olar meniń qaǵıdalaryma boı urmaı, burynǵy teorııa boıynsha júzdegen skvajına burǵylap, eshbir nátıjege qol jetkize almady. 2000 jyly qyrkúıek-qazan aılarynda men Qytaı elinde taǵy boldym. Olar bul joly meniń konepııam boıynsha úsh skvajına burǵylap, sonyń bireýinen ýran rýdasyn tapty. Al bıylǵy jyldyń mamyr-tamyz aılarynda sol jerlerde izdestirý jumystaryna jetekshilik jasap, úlken jetistikterge jet­tik. Qazir zerttelgen jerlerdiń júıelik nobaılary jasalyp, ol iske asyrylýda.

– Biz ádette teorııa men praktıka egiz dep jatamyz. Sizdiń tujyrymdamańyz bul eki aralyqty bir-birinen alshaq qarastyryp otyr. Jańa konepııanyń ózi úlken jetistikterge jetse de, resmı ǵylymnyń ózi eski qaǵıdamen jumys istep otyrǵan syńaıly. Buǵan ne der edińiz?

– Iá, bul tujyrymdama kezinde úlken daý týǵyzdy. Meniń ústimnen árqıly hattarda jazyldy. Biraq men óz qaǵıdalarymdy dáleldeýden tynbadym. Aqyry teorııa men praktıkanyń qabyspaıtynyn naqty tájirıbemen kórsetip berdim. 1972-1976 jyldardaǵy bizdiń mazasyz izdenýimizdiń sońy birneshe ýran rýdalarynyń naqty aımaǵyn ashýymyzǵa ákelip soqty. Árıne, bul Máskeý, Lenıngrad ǵylymı ortalyqtarynyń  qarsylyqtaryna qaramastan jasalǵan tájirıbeler edi.  Mine osy kezden bastap, eski tujyrymdamamen jumys isteýge bolmaıtynyn aıtyp  kelemin. Jalpy, ýran rýdasy jaralýynyń ekzogendik teo­rııasy    negizderiniń qate ekendigi dálel­denip otyr. «Ýran rýdasynyń  gıdrotermaldyq proestermen jaralǵany jáne platformalyq shógindilerdegi gıdrogendi  ken oryndarynyń jaralý mehanızmi týraly» eń alǵash tujyrymdama jasaǵanymdy maqtanysh etemin. Al eski qaǵıdamen jumys isteý, ol áli kúnge deıin saqtalǵan. Biraq olar tabıǵat pen qoǵamnyń ózgerip otyratyny sııaqty, ǵylymnyń da jańaryp tolyqtyrylyp otyratynyna senbeıtin ispetti. Onyń budan basqa da kóptegen áleýmettik sebepteri bar.

–  Halel aǵa, biz sizdi joǵarydaǵy tujyrymdamańyzdan keıin «Ýran óndirisinde Revolıýııa jasaǵan tulǵa» dep tanyǵanymyz durys bolar. Sebebi, bul eńbegińizdi qazir búkil álem bilip, óz qyzyǵýshylyqtaryn tanytyp otyr emes pe?

– Iá, bizdiń tujyrymdamamyz álem­niń kóptegen elderin qyzyqtyryp otyr. 2000 jyly Brazılııada ótken geologııalyq kongresste bul jańalyqqa qyzyǵýshylar kóp boldy. Qazirdiń ózinde AQSh, Túrkııa, Brazılııa elderi bul konepııaǵa ózderiniń ońdy kózqarastaryn tanytýda. Alaıda óz elimizde bul bastamaǵa qyzyǵýshylyqtyń joqtyǵy meni qatty oılandyrady.

– Siz «Kazatompromǵa» qoldaǵy bar ýran oryndaryna túpkilikti zertteý júrgizýdi usynǵan ekensiz. Alaıda, usynysyńyz únemi qarsylyqtarǵa tap bolady eken. Bul nelikten dep oılaısyz?

– Men bul jerde Betpaq dalanyń ortasyndaǵy ýran rýdnıkterin aıtyp turmyn. Bul jerde jaqsy jabdyqtalǵan jumysshy qalashyǵy bar. Infrastrýktýrasy jaqsy damyǵan bul rýdnıkter osydan 30 jyl buryn eski teorııamen zerttelgen bolatyn. Zertteý jumystary qalashyqtyń turalaýyna da jol bermeıdi. Ekinshiden, jańa konepııa bul jerdegi ýrannyń mol qorynyń bar ekendigin dáleldep shyǵatynyna senemin.  Al «Kaz­­at­om­promnyń» qarsylyǵyna kel­sek, ol mynaǵan saıady. Olar («Kazatomprom») Qazaqstandaǵy ýran óndirisi 100 jylǵa aldyn-ala zerttelgen deıdi. Menińshe, bul jerde patrıottyq kózqaras jetpeıtin sııaqty. Búgingi tańda árbir adam óz eliniń patrıoty bolýy tıis. Alaıda osy istiń basynda otyrǵan «Kazatompromnyń» vıe-prezıdenti V.Iazıkovtan men joǵarydaǵydaı kózqarasty kóre almaı otyrmyn. Osyǵan qaramastan olar jańa ken oryndaryn izdestirip, ıgermek syńaıly. Oǵan qanshama qarjy ketpek. Munda kimniń múddesi tur, osy jaǵyn qarastyrý kerek sııaqty.

– Halel  Battaluly,  ózińiz bas bolyp negizin qalaǵan tujyrymdama jemissiz de emes ispetti. Jaqynda Sizge Qytaı   Halyq  Respýblıkasynyń sheteldik mamandarǵa beriletin eń joǵarǵy ordeni tapsyrylǵan eken. Sol ordenińizben gazet oqyrmandary atynan quttyqtaımyn.

– Rahmet! Qytaıda byltyrǵy júrgizgen geologııalyq zertteýlerde qol jetken tabystarym úshin Búkilqytaılyq ıadrolyq ónerkásip korporaııasy meni osy joǵarǵy  nagradaǵa usynǵan kórinedi. Bıylǵy 1 qazanda – Qytaı Halyq Respýblıkasynyń ulttyq merekesi kúni maǵan Pekın qalasynda osy joǵarǵy Dostyq ordeni qazaq mýzykasynyń shyrqaýymen saltanatty túrde tabys etildi. Jalpy bul   ordenmen álemniń 17 elinen 50-aq adam marapattalǵan eken.

– Jańa konepııa óz qupııalyǵyn ashqan soń, oǵan jarııalylyq ta qajet bolar. Onyń ózi Qazaq eline jáne qazaq ǵylymyna zor qurmet alyp kelmeı me?

– Mine, másele osy turǵyda qaralýy tıis. Ázirge nasıhat joq, eger qajet bolsa oǵan ózim kirisýim shart bolyp tur. Ótken jyly Brazılııada ótken halyq­ara­lyq geologııalyq kongress osy taqyrypty qamtıtyn jınaq shyǵarýdy qolǵa aldy. Oǵan kirý úshin 300 AQSh dollary kóleminde jarna   tóleý   qajet   bol­dy. Osyǵan oraı «Kazatompromnan» kómek surap, yqpal etýin ótingen bolatynmyn. Alaıda olar bul ótinishime qulaq aspady.  Eger túsingen adamǵa bul Qazaqstannyń iri, qýatty elder qatarynda ekenin baıqatý joldary edi. Aqyry balalarymdy jumyldyra otyryp, qajetti jarnany tólep, halyqaralyq eńbekke endim.

– Halel aǵa,  endi gazet oqyrmandaryna ózińiz týraly aıta ketseńiz?

– Men 1935 jyly Omby oblysynda dúnıege keldim. Pavlodar oblysy, Sharbaqty aýdanyndaǵy orys mektebin kúmis medalmen bitirip, 1953 jyly Máskeýdegi S.Ordjonıkıdze atyndaǵy Geologııa ınstıýtyna oqýǵa tústim. Odan keıingi barlyq ómirimdi joǵaryda baıandadym.

– Ýaqytyńyzdy  bólip suhbat ber­genińizge rahmet!

Suhbattasqan Ermek ZÁŃGIROV

«Túrkistan» №46,  17 qarasha 2001 jyl

Sońǵy jańalyqtar