5 Shilde, 11:24 728 0 Bilgenge marjan Dınara MYŃJASARQYZY

Shyńǵys Muqan: 10-15 jylda qoǵam múlde ózgeredi

– Jalpy, bizde ıdeologııa degen qandaı túsinikte qalyptasqan? Bul kóbinese tańylǵan túrli ıdeıalardy halyqtyń ishine egý. Sol arqyly halyqty basqarý degen sóz. Meniń oıymsha, ıdeologııanyń jalpy túbiri jalań sóz emes.  Biraq bizdiń basty ıdeıamyz adamzattyq qundylyqtarmen ushtasýy kerek. Sol ıdeıalardy, adamzattyq qundylyqtardy ishki jáne syrtqy saıasatta, tárbıede, bilimde, ujymdyq jáne qoǵamdyq qarym-qatynasta ustanýymyz kerek. Eń basty ıdeologııa osy bolýy qajet. Máselen, ádildik hám ádilettilik máselesi. Eger ádilettilik ıdeologııa bolatyn bolsa, onda halyq pen bılik, erli-zaıyptylar, jumysshy men bastyq arasyndaǵy ádilettilik adamı qarym-qatynas negizinde qurylýy kerek. Aıtalyq, jaqynda saı­laý naýqany ótti. Qanshalyqty ádiletti nemese ádiletsiz bolǵanyna baǵa bere almaımyn, biraq kelip túsken aqparattarǵa qaraǵanda ádiletsizdikter de oryn almaı qalǵan joq. Eger sol ádilettilik máselesi ıdeologııa deńgeıine jetse, basty ıdeıa bolsa, sol qundylyq halyqtyń júris-turysyna, ózin ustaýyna da áser eter edi. Buryn ájemiz qulaǵymyzǵa «Bireýdiń ala jibin attama» degendi quıatyn. Sol sııaqty osyndaı qundylyqtar ár balaǵa kishkentaıynan aıtylsa, eshqashan umytpaıdy, sanasynan óshirmeıdi. Bir ókinishtisi, bizde mundaı qundylyqtar ıdeologııa, saıasat deńgeıine jetken joq. Sebebi, biz «Moldanyń istegenin isteme, aıtqanyn iste» degenniń arasynda júrmiz.

– Ózińiz AQSh-ta bilim aldyńyz. Bizdiń elimiz ben ondaǵy qundylyqtardy baǵalaý jaıy týraly aıtsańyz.

– Iá, AQSh-ta biraz jyl boldym. Munda erkindik, sóz bostandyǵy, adamnyń quqyǵy degen qundylyqtar ıdeologııa deńgeıine jetken. Olarda balaǵa kishkentaı kezinen «Seniń quqyǵyń bar», «Sen óz aldyna jeke azamatsyń», «Seniń quqyǵyńdy taptaýǵa muǵalim de, qoǵam da, tipti, ata-anańnyń da qaqysy joq» dep tárbıeleıdi. Qundylyqtardyń sany da kóp emes. Sóz bostandyǵyn alaıyq. Ol bizdegideı bilgenin áleýmettik jelide ǵana aıtý emes. AQSh-ta aqparat quraldary – úlken kúsh. Jasyryn qalǵan taqyryp qalmaıdy, talqylanbaıtyn másele joq. Qoǵamdaǵy kez kelgen dúnıe ashyq talqyǵa salynady. Menińshe, jurt aýzynyń sýy quryp aıtatyn AQSh-taǵy qundylyqtarǵa ońaı-aq kelýge bolady. Ol úshin aldymen saıası júıege jańa kózqarastaǵy adamdar kelý kerek. Atap aıtqanda, memleketti basqarýdyń óz erejesi bar. Qaıtkende eldiń damıtynyn, qaıtpegende damymaıtynyn álem kórip otyr. Sonyń ishinde eń basty dúnıe – adamnyń erkindigi, sóz bostandyǵy sııaqty qarapaıym dúnıeler. Saıası plıýralızm bolmaǵan jaǵdaıda kóp dúnıege qol jetpeıdi. Solar ashyq moıyndalyp, jańa saıası tolqyn kelýi kerek dep oılaımyn. Menińshe, aldaǵy 10-15 jyl ishinde saıası alań, qoǵam múlde ózgeredi. Jańa adamdar keledi, jańa kózqaras qalyptasady. Kóp nársege adamdardyń kózi jetedi. Amerıkada, Eýropada sóz bostandyǵy týraly áńgime aıtsań, túsinbeıdi. Qabyldaı almaıdy. Al biz úırenip qalǵanbyz. Ol úshin adamnyń saıası sanasy ózgerýi kerek. Aqparattyq tehnologııanyń damyǵany, adamdardyń aqparat almasýynyń jeńildegeni bárin jyldamdatyp jiberdi. Órkenıet elderi buǵan az ýaqytta kelip úlgerdi. Adam rýhanı ómir súrý úshin qolynda aqparat kóp boýly tıis. Sonda ǵana ol kemeldene túsedi. Aqparatty ekshep, tańdaýǵa da energııa ketedi. Biraq sol arqyly aqparattyq baǵyttar, saıası kózqarastar tuǵyry qalyptasady. Bul damyǵan elderdiń negizgi trendi.     Menińshe, ıdeologııa máselesine ákim orynbasarlary, ishki saıasat mamandary ǵana jaýap bermeýi kerek. Árkim ózinen bastaýy qajet. Qazaqstannyń ishki saıasatyna jaýap beretin azamattar durys adamzattyq, demokratııalyq qundylyqtardy ıdeo­logııa deńgeıine shyǵarsa deımin. Sóz ben is ushtassa, sonda ǵana halyq ılanyp, bir baǵytqa, adam balasyna ortaq qundylyqtar tóńiregine toptasady.

– Siz ákim orynbasary qyzmetinde otyrǵanda osyndaı qundylyqtardy ıdeologııa deńgeıine jetkize aldyńyz ba? Álde qandaı da bir kedergiler boldy ma?

–  Elimizde ıdeologııa bir ǵoı. Bul – belgili bir saıası tulǵalardyń tóńiregine toptasady. Al áleýmettik naqty jobalarǵa keletin bolsaq, árıne istelgen  jumystar da, jeke jobalar da kóp boldy. Bilim, densaýlyq salasynda da talaı jumys atqaryldy. Biraq kez kelgen jumysty ekige bólip qaraýǵa bolady. Birinshisi – syrty, ekin­shisi – ishi. Syrtqy kelbeti men ishki mazmuny astasyp jatyr ma? Jyldan jylǵa bilim oshaqtary, densaýlyq saqtaý mekemeleri kóptep salynýda. Bul – syrtqy kelbeti. Al ishki mazmuny – bólek áńgime. Ádette syrtqy kelbetin jasaý ońaı da, ishki mazmuny qıyndaý. Keıde keıbir másele boıynsha urpaq aýysýǵa týra keletin shyǵar.

– Ideologııanyń basty quraly ne?

– Adamdardyń jeke basyn qurmetteý, olardyń sóz bostandyǵyna nuqsan keltirmeý, azamattardyń beıbit sherýge shyǵyp, pikirin aıtýǵa múmkindik berý kerek. Zań boıynsha ruqsat suraý kerektigi túsinikti, alaıda zań da adamdardyń oılap tapqan erejesi ǵoı. Basty ıdeologııa adamnyń jeke basyna degen qurmet bolýy qajet. Onyń oı erkindigine degen qurmet jasalýy tıis. Qoǵamda ádilettilik ústem qurýy abzal. Sol baǵytta jumys istesek bárine jetý ońaı.    Tipti, mem­leketti basqarý da, memleketti damytý da jeńil bolar  ma edi?!

Sońǵy jańalyqtar