5 Shilde, 11:18 534 0 Qoǵam Dınara MYŃJASARQYZY

Ortaq ıdeologııa bolmasa... adamı qundylyq baǵalanýy ekitalaı 

Memlekettiń damý bolashaǵy – onyń áý bastaǵy ıdeologııalyq ustanymynyń beriktigine  baılanysty. Ideologııa – kádimgi ekpe sııaqty. Adam boıyna áp-sátte taraǵan ekpe kez kelgen dertke qarsy tura alady. Tipti, muny ımmýnıtet desek te artyq emes. Immýnıteti joǵary adamnyń tula boıyn eshbir dert te, jat oı  da dendeı almaıdy. Iaǵnı, bul belgili bir baǵytqa qaraı bet alý jáne sol joldaǵy túrli bultarys-qaltarystardy eńserip, týra maqsatqa jetý.

Shyny kerek, keńestik kezeńde ómir súrgen jurttyń deni sol dáýirdegi ıdeologııanyń myqty bolǵanyn aýzynyń sýy quryp aıtady. Baqsaq, rasynda solaı eken. Sol dáýirdiń adamdary bir partııanyń múddesi úshin eńbek etip, bir urannyń astynda qyzmet atqarypty. Ol ol ma, ortaq ıdeologııaǵa bas urǵany sonshalyq, dám-tuzy taýsylǵan shaqta ózimen birge partııa bıletin de birge kómýin ósıet etip qaldyrǵandardyń da bolǵanyn estigen edik. Sonda bul qandaı qudyretti ıdeologııa?

 

Ideologııa qandaı qural?

 

Jalpy, ıdeologııa degenimiz ne? Ideologııa  qandaı qural? Ideologııa – memlekettiń ıdeıasy tóńiregine toptasqan áleýmettik qatynastardy retteıtin belgili bir qundylyq. «Ideologııa» uǵymyn ǵylymı aınalymǵa franýz fılosofy A.Destıýt de Trası óziniń «Ideologııa elementteri» atty eńbegi arqyly engizgen. Onyń pikirinshe, ıdeolog – taptyń nemese qoǵamdyq toptastyqtyń oıyn bildirýshi, ıdeıalyq múddesin qorǵaýshy degen túsinik. Biraq «ıdeologııa» degen sózdiń keń taraýyna sebepker bolǵan adam – Napoleon Bonopart. Ol qoǵamnyń kúndelikti ómirinen, aldynda turǵan kókeıtesti máselelerden jáne memlekettiń shynaıy saıasatyna alshaq ıdeıalardy qoshtap taratýshy adamdardy «ıdeologtar» dep atady.

Al qazirgi zamannyń ıdeologtary kimder? Elimiz táýelsizdik alǵannan beri ulttyq ıdeologııa jóninde kóp aıtylyp, jıi jazylyp júr. Biraq ulttyq ıdeologııa qandaı bolýy kerek? Ony qalaı júzege asyra alamyz? Osy turǵyda naqty júıelengen baǵdarlama bar ma?

Qoǵam da tiri organızm. Eger baıypty oılap qarasaq, qoǵamnyń qurylymy adamnyń dene qurylysyna uqsaıdy. Adamnyń organızmi tirshilik jasaýy úshin deneniń árbir múshesi bir-birimen tyǵyz baılanysta bolyp jáne árqaısysy óziniń jeke fýnkııasyn atqarsa, qoǵam da sol sııaqty, onyń árbir salasy bir-birimen tyǵyz baılanysta bolyp jáne árqaısysy óziniń tıisti mindetin atqarýy kerek.

Saıasat – qoǵamdaǵy bılikti basqarýdyń ádis-tásilderin iske asyrýdyń quraly bolsa, ımandylyq – sol qoǵamdaǵy ómir súretin adamdardyń rýhanı qasıetin tárbıeleýdiń durys joly, al ekonomıka qo­ǵamdaǵy áleýmettik ómir tirshiliginiń basty tiregi. Olaı bolsa, osy úsh sala ulttyq ıdeologııamyzdyń negizgi arqaýy bolýǵa tıis. Sondyqtan qoǵamymyz durys damýy úshin, onyń áýeli ıdeıasy, osy ıdeıanyń durys-burystyǵyn tekseretin onyń ǵylymı teorııasy, sonymen qatar, ony iske asyrýdyń tásilderin kórsetetin strategııasy men taktıkasy bolýǵa tıis. Osy aıtylǵandardyń bárin qosqanda ol bizdiń ulttyq ıdeologııamyz bolyp shyǵady. Alaıda, bizde qaısy ıdeologııa aldyǵa attandap ketti, qaısysy kesheýildep jatyr?

Ulttyq ıdeologııa aıaq astynan kezdeısoq paıda bolmaıdy. Ol qoǵamnyń suranysy men qajettiligine qaraı quralady jáne jeke adamdardyń abstraktili oılaý qabileti arqyly sanaly túrde paıda bolady. Búgingi kúni bizdiń qoǵamǵa osyndaı ulttyq ıdeologııa qajettiligi týyp otyr. Ideologııa qoǵamnyń damý barysyn zerttep, ondaǵy sýbektilerdiń múddesi men maqsatyn anyqtap, onyń ishinde paıda bolǵan qaıshylyqtardy der kezinde beıbit jolmen sheship otyrýǵa kómektesedi. Sondyqtan ıdeologııanyń teorııasy adamdarǵa túsinikti bolyp, olardyń júregine áser ete bilýi tıis jáne logıkalyq jaǵynan dáleldi bolǵany abzal.

Bizdiń qazirgi jastardyń kópshiliginde óz Otanyna, ultyna degen patrıottyq sezimniń jetispeýiniń sebebi – biz olardyń boıyna bala kezinen bastap, ulttyq qundylyqtardy sińirý úshin durys ulttyq tárbıe bere almadyq. Olardyń ósken ortasy, kúndelikti ómir salty batystyń nemese orystyń mádenıetine jaqyn boldy, sondyqtan olardyń psıhologııasy men mentalıteti solarǵa beıim bolyp ósti. Sol sebepti olar týǵan halqynyń tiline, rýhanı mádenıetine, tarıhyna nemquraıly qaraıdy. Sebebi olardyń ishki jan dúnıesine, sanasyna ulttyq qundylyqtar eshqandaı áser ete almaıdy. Oǵan, árıne, birinshi kezekte qazirgi qoǵam men ósken ortasy jáne ata-anasy kináli.

Ideologııa degenimiz – oı. Ol ózdiginen eshteńe isteı almaıdy. Onyń kúshi – adamdardyń sanasyna áser etý arqyly alǵa qoıǵan maqsatyna qol jetkizý úshin, olardy soǵan uıymdastyra bilýinde. Eger ıdeologııa adamdardyń sana-sezimi men kóńil-kúıine áser etip, olardy aınalasynda bolyp jatqan oqıǵalarǵa beıjaı qarap, nemquraıdylyq tanytýǵa jol bermese, ol adamda rýh sezimine áser etetin kúshti ıdeologııa bolǵany.

Bizge ulttyq ıdeologııa ne úshin qajet deıtin bolsaq, biz qazir ótpeli kezeńdi basymyzdan ótkerip jatyrmyz. Qazaq halqynyń aldynda bolashaqta ulttyq táýelsizdigimizdi, bolmysymyzdy, múddemizdi, qundylyqtarymyzdy, tilimizdi qalaı saqtap qalamyz degen saýal tur. Ulttyq ıdeologııa osy suraqtarǵa teorııa júzinde negizdelgen, ǵylymı dáleldengen obektıvti jaýap berýi kerek. Eger de qoǵamdyq-saıası jaǵynan alyp qaraıtyn bolsaq, qazaq halqy birneshe ǵasyr boıy Reseıdiń bodany bolyp, bastarynda bıligi bolmady, sondyqtan da bul jaǵdaı ulttyq sananyń qalyptasýyna kedergi keltirdi. Sonyń kesirinen osy kezge deıin «ulttyq bolmys», «ulttyq múdde», «ulttyq qundylyqtar» degen uǵymdar qazirgi qazaqtardyń sanasyna jetpeı jatyr. Sol sebepti búginge deıin ulttyq ıdeologııamyzdy bir júıege keltirip, aldymyzǵa ortaq ulttyq maqsat qoıa almaı kelemiz. Árıne, eger biz tek qana qaryn toıdyrýdyń qamynda júrgen tobyr ǵana bolsaq, ulttyq ıdeologııasyz da kún keshe berýimiz múmkin. Al eger ózimizdiń ulttyq ereksheligimizdi saqtaýǵa degen qushtarlyǵymyz arqyly álemdik órkenıet kóshine enýge yntaly halyq bolsaq, onda rýhanı qujat birinshi kezekte bizdiń sanamyz úshin qajet. Sana silkinbeıinshe, sanadaǵy eskini óshirip tastamaıynsha bári bos áńgime.

 

«Rýhanı jańǵyrý» – ıdeologııa ustyny boldy ma?

 

Osydan 2 jyl buryn elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy jarııalandy. Bul maqala elimizdiń rýhanııat salasyna jańa serpilis ákelip, tyń jobalardyń týyndaýyna jol ashqany belgili.

Elbasy maqalasynyń álqıssasynda «Rýhanı jańǵyrý tek búgin bastalatyn jumys emes» ekenin aıtty. Degenmen, «áýeli ekonomıka, sodan keıin saıasat» baǵytyn ustanǵan elimiz úshin rýhanııat úshinshi-tórtinshi orynnyń deńgeıine túsip ketpese de, ekonomıka men saıasattan keıin qalǵany málim edi. Sondyqtan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy ásirese, «Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı» degen tusy rýhanııatqa sýsap júrgen, balakóńil halyqtyń kókiregindegi ulttyq sherin qozǵap, janyna jylý syılady. Sonymen, baǵdarlama nege múmkindik berdi?

Birinshiden, Elbasy munda qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý jumystaryn bastaýǵa pármen berdi. 2025 jylǵa deıin tolyq aýysyp bolýdy kózdegen joba 2017 jyly 27 qazan kúni Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen bekitildi. Qazaq tiliniń latyn álipbıi naqtylandy.

Ekinshiden, qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar boıynsha «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy qolǵa alyndy. Búginge deıin bul joba boıynsha 30-ǵa jýyq kitap aýdaryldy. Alǵashqy jyldyń ózinde-aq alǵashqy 18 kitap aýdarylyp, respýblıkanyń barlyq oqý oryndaryna taratyldy.

«Úshinshiden, ár qazaq «Týǵan jerge týyńdy tik» degen sózdiń mánin uǵyna tústi. «Týǵan jer» baǵdarlamasy arqyly ár azamat óziniń kindik qany tamǵan jerine oralyp, óz aýylyna jan-jaqty kómektesýdi úrdiske aınaldyra bastady.

Tórtinshiden, halyqtyń sanasyna qasıetti oryndar uǵymy sińirildi. Oǵan «Qazaqstanyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy kómekke keldi. Elimizdiń negizgi rýhanı qundylyqtaryn erekshe túletken, halyqtyń tarıhı jadyn dúr silkindirgen joba osy – «Qasıetti Qazaqstan kartasy» baǵdarlamasy boldy. Atalǵan joba boıynsha jalpyulttyq deńgeıdegi 100 nysan tolyq jasalyp shyqty. Bul jekeleı alǵanda 185 obektini quraıdy. Olardy 3D nusqamen kartaǵa engizgende, árqaısysy jeke-jeke jasaldy. Sol sııaqty «100 jańa esim» ıeleri tanylyp, kópke úlgi bola bildi.

Bir aıta keterligi, eki jyl boıy ákimdikter, joǵary oqý orny, tipti mektepter de «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn jeleý etip, shara ótkizýden qoly tımedi. Árıne, munyń keıingi urpaq tárbıesine tıgizer yqpaly bolsa, bek qýanar edik. Biraq keıde asyra siltep, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń logotıpin jabystyryp, mán-mazmuny joq basqosýlar ótkizgendi de kóz kórdi. «Bul bólingen aqshany ıgerý me, álde qalaı?» degen saýal da kókeıde turǵany ras.  Osyǵan oraı qazirgi Prezıdentimiz, sol kezdegi QR Parlament Senatynyń tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń ózi «rýhanı jańǵyrýdy» naýqanshyldyqqa aınaldyryp, kez kelgen jerge telı berýdiń artyq ekenin aıtqan bolatyn.

 

Bizdegi ıdeolog: Ákim orynbasary ma, álde...

 

Aımaqtarda memlekettik qyzmette bul salaǵa kóbinese ákim orynbasary men Ishki saıasat basshysy jaýapty. Mádenıet, rýhanııat, bilim jáne densaýlyq salasy, qysqasy áleýmettik máselelerdiń tetigin ýysynda ustaıdy.  Bir óki­nishtisi, bizde ákim ornyqty bolǵanmen, onyń orynbasarlary jıi aýysady. Bylaısha aıtqanda, jumys isteýge múmkindik bermeıdi nemese bastaǵan isin sońyna jetkizbeıdi. Árıne, budan keıin qolǵa alǵan joba óz nátıjesin bermeıdi.

Ákim orynbasary degende, búginde Almaty qalasynyń ákiminiń orynbasary Arman Qyryqbaı, Atyraý oblysy ákimi­niń orynbasary bolǵan Shyńǵys Muqan, Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasary qyzmetin atqarǵan Maqsat Sqaqovtar oıǵa oralady. Máselen, kezinde Qaraǵandy oblysy ákiminiń orynbasary qyzmetinde bolǵan Arman Qyryqbaı aqyn Qasym Amanjolovtyń 100 jyldyq mereıtoıyn ótkizgennen keıin kópshiliktiń alǵysyna bólengen edi. Ákimdik eń aldymen alty Alashtyń ardaǵy, aty ańyzǵa aınalǵan aqıyq aqynnyń eńseli eskertkishin qoıýdy qolǵa aldy. Sebebi, «Ýa, darıǵa – altyn besik, týǵan jer» dep Otanǵa, týǵan jerge degen zor súıispenshiligin, ystyq sezimin óleńmen órnektep ketken asyl perzentiniń týǵan jerinde eskertkishiniń bolmaýy kópshilikti kópten oılantyp júrgen jaǵdaı bolatyn. Budan bólek «Qasym» ádebı-mádenı jýrnaly jaryq kórip, Qasymǵa baılanysty birneshe kitap basylyp shyqty. «Jyr jazamyn júregimnen» atty aqyn óleńderine jazylǵan ánderdiń SD dıskisi shyǵaryldy. Osyndaı ıgi jańalyqtardyń qatarynda aqyn týraly derekti fılm men beınefılmniń túsirilýin, aqyn shyǵarmashylyǵyna arnalǵan arnaıy ǵylymı-tanymdyq saıt tusaýyn kesti. Osynyń bári bolashaqta jastardy otansúıgishtikke, ónerdi súıýge, arystarymyzdy baǵalaýǵa tárbıeleıtin rýhanı qural bolary sózsiz. Muny ıdeologııa demeı kórińiz!

Almaty qalasy ákimdigi jyl saıyn ótetin «Uly dala – kóshpendiler álemi» ha­lyqaralyq etnofestıvaliniń uıymdastyrylýyna muryndyq bolýda. Osyndaı ulttyq salt-dástúr, ulttyq ádet-ǵuryp nasıhattalatyn sharalardan  ákim de, ákim orynbasary da tys qalmaıdy. Uly dalamyzdyń kóshpendiler mádenıetin halyqpen birge tamashalaıdy, halyqpen birge qol soǵady.

Al 27 jasynda Atyraý oblysy áki­miniń orynbasary bolǵan Shyńǵys Muqannyń negizgi mamandyǵy – jýrnalıst. «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly Amerıkadaǵy Garvard ýnıversıteti Kennedı basqarý mektebin támamdaǵan ol óńirdiń ıdeologııasyna qatysty dúnıelerdiń iske asýyna shama-sharqynsha úles qosty. Ásirese, aımaqtaǵy keıbir otbasy músheleriniń jat aǵymnyń jeteginde ketpeýine barynsha kúsh salǵan ákimdik talaı sharýa tyndyrdy. Shyńǵys Muqan baspasózge bergen bir suhbatynda: «Dinniń máselesimen tek dindarlar ǵana emes, qoǵamnyń barlyq ókilderi aınalysýy tıis. Mahambet teatry «Haq joly» spektaklin qoıdy. Bul taqyryp teatr tarıhynda tuńǵysh ret kóterildi. Úkilep baptap ósirgen ulyn Arab eline oqýǵa jibergen otbasy jóninde. Durys emes, burys ilimdi oqyp kelgen jigit ortany buzady, áke-sheshesine qarsy shyǵady, eń sońynda ja­rylys jasap, temir torǵa qamalady. Túrmede jatqanda qaıǵydan qan jutqan anasy baqılyq bolady. Jas jigitke ómirdiń mánin túsiný úshin barynan aıyrylý qajet pe edi?.. «Ómirzaıa» kórkem fılmi de dástúrli din jolyndaǵy jáne destrýktıvtik aǵym jeteginde júrgen eki jigitti beıneleıdi. Barlyq oblystyq telearnalardan kórsetildi. Bul taqyryp ta ulttyq kınematografııa tarıhynda alǵash ret kóterildi…» degen edi. Osy maqsatta bir jylda 182 myńnan astam turǵynnyń qatysýymen 1300-ge jýyq is-shara uıymdastyrylyp, teris aǵymdar adamı qasıetterden aıyrǵan osyndaı jastardyń sanasyn oıatý úshin 80 myń dana aqparattyq materıal taratylǵan. Bul da ulttyq ıdeologııany saqtap qalýǵa jumyldyrylǵan kúsh. Búginde Shyńǵys Muqan «Mazmundama» qoǵamdyq qorynyń jetekshisi.

Sondaı-aq, Mańǵystaý oblysy ákimi­niń orynbasary qyzmetin atqarǵan Maqsat Sqaqov ta «Bolashaqtyń» túlegi. Osy baǵdarlamanyń  mereıtoıynda kósile sóılegen Sqaqovqa Elbasy N.Nazarbaev ta súısine qol soqqany esimizde. 41 jastaǵy laýazymdy tulǵa eńbek jolyn 2000 jyly QR Ishki ister organynan bastap, QR Prezıdentiniń kúzet qyzmetinde, Ulttyq Qaýipsizdik Komıtetinde, QR Mádenıet, Bilim jáne ǵylym mınıstrlikterinde, QR Premer-mınıstriniń keńesshisi, QR Mádenıet jáne aqparat  mınıstrliginiń til komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan. 2017-2019 jyldar aralyǵynda Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasary bolǵan ol úndemeı júrip talaı is bitirýge bolatynyn aıtady.

Sońǵy jańalyqtar