27 Maýsym 2019, 12:19 1071 0 Bilgenge marjan "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Qyrym kimdiki osy?

Qyrym máselesi sońǵy ýaqytta jurtty qatty eleńdetip turǵany belgili. Osyǵan oraı biz sońǵy sandarymyzda  «Qyrym úshin qyrǵı – qabaq» №13 «Taqsiretke toly taǵdyr» №16 atty materıaldar jarııalaǵan edik. Jumyr jerdiń osy bir otty oshaǵyna qatysty oıymyzdy búgin jáne jalǵastyryp otyrmyz.

Kúni keshege deıin ekeýi de Keńes odaǵyna kirgen irgeli eki el – Reseı men Ýkraına  – búginde Qyrym úshin qyrǵıqabaq bolyp otyr.

Reseı resmı oryndary ózderiniń málimdemelerinde Ýkraınaǵa qoıar eshqandaı da terrıtorııalyq talaptary joq ekenin ústin-ústin qaıtalaǵanmen,  Dýmanyń depýtattary  Qyrymǵa qaıta-qaıta barǵyshtap qana qoımaı, keıde jaǵdaıdy ýshyqtyrar málimdemeler jasaýmen aınalysýy – mundaǵy ahýaldyń, turaqsyz-danýyna sebepker bolýda.

Munyń ústine, Reseıdin resmı adamdarynyń sózi – ánsheıin bir...  jurtty aldarqatqan sóz ǵana sekildi estiledi de, al endi orystyń ataqty adamdarynyń, aýzynan shykqan áńgimege qarasańyz, Qyrym – ejelden Reseıdiń jeri sııaqty. Máselen, A. Soljenıynnyń «Izvestııada» jarııalanǵan ıntervıýine úńilseńiz, ol: «1919 jyly Ýkraınanyń tóbesinen bir uryp eseńgiretip alǵan soń, artynan sol úshin keshirim suraǵandaı bolyp, Lenın buryn-sońdy eshqashan Ýkraınanyń quramyna enbegen birneshe orys oblystaryn oǵan berip jiberdi... 1954 jyly Hrýev... buǵan qosa Qyrymdy da Ýkraınaǵa berdi...» – dep jazady.

Al Ýkraına basshylarynyń sózine qulaq túrseńiz, «Qyrym – Ýkraınanyń bólinbes bir bólshegi».

Sonda, Qyrym – kimdiki ózi?!.

Eger «jaýlap alǵan jerim – meniki» degen turǵyda aıtylsa, onda Qyrym – 1768-1774 j.j. orys-túrik soǵysy aıaqtalǵan soń, Kúshik-Qaınarly bitimi boıynsha Reseı protektoratyna táýelsiz el bolyp engen, al keıin aram saıasattyń saldarynan 1783 jyly Reseı ımperııasyna tolyq qaraǵan jurt.

Biraq, bir zamandarda kim-kimdi jaýlap almaǵan? Kim-kimniń qol astynda kiriptar bolmaǵan? Buǵan 1521 jyly Qyrym áskeriniń Máskeýdi kalaı qorshap alǵanyn;  XVII ǵasyrdyń birinshi jartysynda eki júz myńnan astam orys áskeri Qyrym handyǵynda tutqynda júrgenin aıtsaq ta jetkilikti bolatyn shyǵar.

Gáp onda emes. Másele – talaı taýqymetti basynan ótkergen qyrym tatarlary Keńes ókimetiniń tusynda avtonomııaǵa qol jetizip, 1921 jyly Qyrym ASSR-y qurylǵanyn eske salýda bolyp otyr. Sóıtken, Qyrymly jurty keıin taǵy tý-talaqaıǵa ushyraıdy, óz ata-mekenine ózi jat bolady degen  kimniń  oıynda  bar?

Já, bul áńgimege taǵy bir oralarmyz.

Qaıta qurý zamanynyń altyn kúrek jeli eskende týǵan jerlerine karaı tus-tustan qaıtadan qus bop ushqan qyrym tatarlary taǵy da el bolamyz    ba  dep    úmit    etip, jer betinde Qyrym Respýblıkasy degen el bar ekenin jarııalaýǵa atsalysqan kezde, endi kelip Ýkraınanyń kıligip otyrǵany mynaý. Prezıdent L. Kravchýk 19 mamyrdaǵy baspasóz konferenııasynda: «Ýkraınanyń  terrıtorııalyq tutastyǵyn qorǵaý jolynda batyl qımyldaıtynyn»  málimdep te qoıdy. Durysynda, Qyrymnyń respýblıka bolýy – Ýkraınanyń   terrıtorııalyq tutastyǵyna nuqsan keltiretin nárse me?! Kerek deseńiz... belgili bir dárejede Ýkraına tarıh aldynda qyrym tatarlaryna qaryzdar el emes pe edi!?

...Uzaq jyldar boıy polıaktardyń ezgisinde bolyp kelgen ýkraın halqynyń azattyq  jolyndaǵy kúresin bastaǵan  Bogdan Hmelnıkııge qol ushyn bergen kim edi? – Qyrym  tatarlary bolatyn. Qudaı-aý, 1654 jyldyń 8 qańtarynda Pereıaslav radasyna (keńesine) qatysqan orys elshisi V.V. Býtýrlınniń Alekseı Mıhaılovıch patshaǵa jazǵan málimdemesi áli joǵalǵan joq qoı. Bar ǵoı! Sonda jınalǵan kúlli halyqtyń aldynda getman jar salmap pa edi: «Panove polkovnıkı, ıasaýly, sotnıkı ı vse Voısko Zaporojskoe ı vsı pravoslavnıı hrıstııane!..  nam nelzıa jıtı bole bez arıa. Dlıa togo nyne sobralı esmıa radý, ıavnýıý vsemý narodý, chtoby este sebe s namı obralı gosýdarıa ız chetyreh, kotorogo vy hoete. Pervyı ar est týrskıı, kotoryı  mnogıjdy cherez poslov svoıh prızyval nas pod svoıý oblast; vtoryı – han krymskıı; tretıı – korol polskıı...; chetvertyı est pravoslavnyı Velıkııa Rossıı gosýdar ar... Týt, kotorogo hotıte ızbıraıte», – dep.  (Qarańyz: «Istoriıa Ýkrainı v dokýmentah i materialah», – tom 3, 251-252 better. Nemese: «Chtob vovek edıny bylı», ıstorııa otechestva, XVII vek, 468-469-better). Osy tórt patshalyqtyń ishinde Qyrym hanyn da tanystyra  kelip, ony «basýrman» deı tura, ózderiniń basyna is túskende, «dostyq qolyńdy ber» dep ózderi shaqyrǵanyn halyqtyń esine salmaýshy ma edi!?

Ras, slavıandyq týystyǵyn, dinderiniń birligin (hrıstıan ekendikterin) tilge tıek etken orys patshasynyń qol astyna Ýkraına óz erkimen ótti. Biraq, osy jaǵdaıdyń, ózin múmkin etken, qandy shaıqastarda  qol ustasyp jaýǵa birge shapqan orys patshasynyń áskeri emes, qyrym hanynyń atty áskeri ekeni ámbege aıan edi ǵoı. Qyrym túbegi – yqylym zamandardan beri solardyń, qyrym tatarlarynyń atamekeni, týǵan uıasy emes pe edi? Basqa – basqa, ýkraındar sony umytýǵa tıis emes edi ǵoı.

Iá, Qyrymda qyryq ulttyń ókili júrse de, ol orystyń da, ýkraınnyń da jeri emes, bári-bir qyrym tatarlarynyń, máńgilik mekeni bolyp qala bermek.

Qajyǵalı MUHANBETQALIEV

«Túrkistan» №17, 31 mamyr

1994 jyl

Sońǵy jańalyqtar