25 Maýsym, 17:02 571 0 Bilgenge marjan "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

QUIRYQ MAIDYŃ EMDIK QASIETTERI

Quıryq maı – quıryq túbinde dóńgelenip jınalǵan maı. Mundaı maı jekelegen qylshyq jáne uıań júndi qoı tuqymdarynda bolady (Edilbaı qoıy, Saradjyn qoıy, degeres qoıy, qazaqtyń uıań júńdi qoıy, alaı qoıy, gıssar qoıy). Qoı qysqy tebinde jaıylǵanda jetispeıtin qoregin quıryqtan birtindep alyp toltyrady. Quıryq  maı  Orta Azııa men Qazaqstan halyqtarynyń ulttyq taǵamdaryn daıyndaǵanda paıdalanylady.

Synaptyń jarty bıdaıǵa teń keletin tamshysyn eki úlken qasyq quıryq maıda aralastyryp, ábden eritedi. Muny qazaqtar "óltirý" deıdi. Bul dári arqyly temiretki, eshki qotyr, kúıdirgi, kúbirtki jáne taǵy basqa qotyrlardyń túrin emdeý úshin paıdalanǵan.

Quıryq maı – balanyń jumsaq balǵyn terisin jumsartyp, qan aınalymyn retteıdi. Náreste qol-aıaǵyn kerip sozǵanda, sábıdiń býyndary jazylyp, denesi symbatty bolyp ósedi. Bul maıdyń biz biletin jáne bilmeıtin emdik qasıetteri kóp. Atap aıtsaq, quıryq maımen bóbektiń denesin sylaǵanda, bul olardyń deni saý, qýatty bolyp ósýine yqpal etken. Sondaı-aq, emgen balaǵa tumaý tımeıdi. Sondyqtan buryndary náresteniń aýzyna quıryq maı salǵan.

Balanyń tamaǵy aýyrǵanda dári iship, jóteli basylmaǵankezde quıryq maıdy eritip bergen jón. Bul maıdy eritýdiń eki joly bar. Birinshiden, quıryq maıdy eritkennen keıin ony birden paıdalanýǵa bolady. Ekinshi joly da bar. Eritkennen soń, onyń ústine sý quıyp, biraz qaınatý kerek. Sonda"pisken" quıryq maı bolady. Oǵan sarymsaq qosyp, biraz sýyǵan soń, 4-5 shaı qasyǵyn balaǵa berý kerek. Kelesi kúni balańyzdyń tamaǵynyń aýyrǵany basylyp, syryldaǵany ketedi.

Quıryq maıdyń basty qasıeti – juqpaly týberkýlez aýrýyn emdeýinde. Ashytylǵan qymyzdyń ishine quıryq maıdy, sál ǵana kúshála salyp, aralastyrady. Keıin maı qymyzǵa sińedi de, sap-sary, qoıý bolady. Ony týberkýlez, tynys joly aýrýlaryn emdeý úshin ishedi. Qazaq emshiligi dástúrinde osyndaı tájirıbe bar.

Qazaq halqy qystyń aıazdy kúninde bet úsimes úshin quıryq maıdy jaqqan. Qol nemese aıaqtyń tilingen jerine quıryq maıdyń tilimin tańyp qoıǵan. Ol jaranyń tezirek jazylýyna septigin tıgizipti.

Aıan ALDABERGENULY

Sońǵy jańalyqtar