20 Maýsym, 14:14 606 0 Oqshantaı "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Kazaktar Qazaqstanǵa qalaı keldi?

Redakııadan:

Qadirli oqyrman, gazettiń jaryq kóre bastaǵanyna 25 jyl tolýyna oraı kitap shyǵatynyn, oǵan engiziletin maqalalardyń keıbirin gazetke qaıta jarııalaı bastaǵanymyzdy ótken (№23) sanda aıtqanbyz. Paraqtasańyz gazet beti sarǵaıǵanymen, usynylyp otyrǵan maqalalardyń mańyzy bir mysqal da kemimegeni kórinip tur.  Jibek joly saıasat pen saýda-sattyq qana emes, tunǵan tarıh. Belgili jazýshy jurtqa beımálim bolyp kelgen derekterdi usynypty. Sondaı-aq qazir tynyshtalǵanymen, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qylyshtaryn shoshańdatyp kóshege shyqqan kazaktarǵa jurt úreımen qaraǵan. Olardyń qazaq jerine qaıdan, qalaı kelgenin bilý qazir de mańyzdy dep bilemiz.  

Qazaqstannyń Reseıge qosylýy óziniń túpki nátı­jeleri boıynsha progresshil sıpatta boldy. Biraq patshanyń otarlaýshy saıasaty týraly aıtpaı ketýge bolmaıdy. XVIII ǵasyrdyń otyzynshy, XIX ǵasyrdyń alpysynshy jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń Reseıge qosylýy aıaqtalyp, qazaq eli onyń otaryna aınaldy.

Patsha ókimeti qazaq halqy mekendegen jerdi memlekettik menshik dep jarııalady, onyń qunarly aımaqtaryna orys-kazak áskerlerin, bas bostandyǵyn alǵan sharýalardy qonystandyrdy. Qazaqstan terrıtorııasy ákimshilik jolmen bólshektelip, onyń edáýir batys bóligi Astrahan general-gýbernatoryna baǵyndyryldy. Soltústik Shyǵys /Dala ólkesi Batys Sibir, ońtústik aımaqtar Túrkistan general-gýbernatorynyń qaramaǵyna kóshti.

XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda tutastaı Reseı otaryna aınalǵan qazaq dalasyndaǵy áskerı kazaktardyń róli men jalpy kazachestvo týraly kezinde A.I. Geren «Kolokol» jýrnalynda jerine jetkize aıtqan edi. Ol: «Polkovnık Slýkıı qyrǵyz-qazaq dalasyndaǵy ıvılızaııalyq óýlıeleri dep ataǵan kazaktar «tıimdi» qyzmetke kósh­pelilerdi tonap, paıda tabý úshin bardy?» — dep jazady /«Kolokol». Prıbavochnyı lıst. 1867 g. /. Bul rette «Kolokoldyń»: «Kazaktardyń qyrǵyzdarǵa ne isteıtinin bilesizder me? /ıaǵnı, qazaqtarǵa/. Olardyń kúlli mal-múlki qazaqtyń óz menshigi tárizdi qoıyn tartyp alý, ógizin, ne jylqysyn urlap áketý qazaq úshin keremet bir batyldyq, jigittik óner sııaqty kó­rinedi; ol úshin tómengi shendegilerge es­kertip, sógis berip jatqan ofıerler de joq, aýyq-aýyq olardyń ózderi de aýyl­dardy talap otyrady. Esaýl Býtakov, podpolkovnık Abakýmov sııaqty teris qylyqtarymen dańqy shyqqan myrzalar da bar... Búkil Sibir áskerleri qyrǵyzdardyń /qazaqtardyń/ esebinen kún kórip otyr dese de bolady», — de­gen habary jaǵdaıdy óte-móte tolyq jetkizedi /«Kolokol», 1861 g./. Orys otrıadtary ornalasqan bos jatqan jerler men shyn máninde eshqandaı ıesiz jerler emes, kerisinshe, kóshpelilerdiń jyl boıy kóship-qonyp júretin qys-qystaýy, jaz-jaılaýy edi.

XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda kúsheıe túsken turǵylyqty halyqtyń jaıylymdary men shabyndyqtaryn ıesiz jatqan jer retinde tartyp alý tup-týra tize batyryp, kúsh kórsetý arqyly júrgizilgen. Sonaý, 1853 jyldyń Batys Sibirdiń general-gýbernatory Gasfort qazaq dalasyn otarlaýdyń bolashaǵyn tamsana boljap: «Rossııa bodandyǵyndaǵy qyrǵyzdardyń /qazaqtardyń/ barlyq jeri olardyń menshigi emes, sol jerdi sheteldikterden  áskermen qorǵap, qyrǵyzdarǵa mursat berip otyrǵan ókimettiń ıeligine jatady» — dep shimirikpesten kesip aıtqan. Keıinirek, osy kózqaras Oral, Torǵaı, Aqmola jáne Semeı oblystaryn basqarýdyń ýaqytsha erejesi» degen qujatta zańdastyrylǵan tujyrymǵa aınaldy. Onda qazaq kóshteri alyp jatqan jer memlekettiki, qazaqtarǵa qoǵamdyq paıdalanýǵa beriledi dep atap kórsetilgen. Orystyń resmı derekteriniń barlyǵyna jýyǵynda kazaktar Qazaqstannyń qazirgi ortalyq, soltústik-shyǵys pen soltústik-batys boılyqtarynda respýblıkanyń qazirgi shekarasynan asyp shyǵyp ketetin, Ońtústik Sibir, Ońtústik Oral boıy terrıtorııasyn alyp jatqan ushan-teńiz geografııalyq keńistiktiń baıyrǵy túrǵyndary retinde moıyndalady. Al sharýalardy Qazaqstan jerine kóshirý patshanyń otarlaý saıasatyn júzege asyrýdyń negizgi tásili ekendigi sózsiz. Osy maqsatta qúrylǵan jer qory /pereselencheskıı zemelny fond/ degenniń ózi, shyn máninde, qazaqtardy ǵasyrlar boıy ómir súrgen tabıǵı ortasynan kúshtep aıyrýdy kózdeıdi. 1917 jyly qonys aýdarýshylar qory 45 mıllıon desıatına jer bolypty. Onyń ústine, bul qorǵa kóshpendi jurttyń eń qunarly shabyndyqtary men jaıylymdary alynyp otyrǵan.

Qazaqstan jerinde «jat-jurttar» XVII ǵasyrdyń aıaǵynda paıda bola bastady. Orys tilindegi derekterde «olar qashqyn sharýa, qylmysker sektanttar men ártúrli kezbelerden quralǵan» «erkin otarlaýshylar» degen atpen belgili. Al orys jáne basqa halyqtardyń Qazaqstan óńirine top-top bolyp kele bastaýy —jartysymen XIX ǵasyrdyń birinshi jartysy «olar qashqyn  XX ǵasyrdyń basy bul ólkeniń tnıkalyq kartasynyń  túbegeıli ózgerýine ári Qazaqstandaǵy tnodemografııalyq ahýaldyń kúrdelenýine ákelip soqty. Egerde 1890 jyly Qazaqstandaǵy orystar men ýkraındardyń sandyq úlesi barlyq turǵyndardyń 8,2 proentin qurasa, 1897 jyly osy kórsetkish 12,8 proentke, al 1917 jyly 29,3 proentke jetti. Jalpy alǵanda 1890 jyly barlyq slavıan tektes turǵyndar ólkemizde kópshilik halyq bola qoıǵan joq edi. Alaıda, olar 1917 jyldyń qarsańynda Aqmola oblysynda, ásirese, Omby, Petropavlovsk, Kókshetaý ýezderinde san jaǵynan basym boldy. Qazaqstannyń qalǵan aýdandarynda qazaqtar turǵyndardyń kópshiligin qurdy. Ahmet Baıtursynov aıtqandaı «... Han basyn qarashaǵa teńgerý jeńil bolmasa da, óz aldyna jurt bolyp tura alatuǵyn bolmaǵan soń, handarymyz halqymenen Rossııaǵa qosylǵan». Jarty ǵasyrdaı ýaqyt ótkende, baıaǵydan beri qanatynyń astyna alǵansyp, qamqorsyp otyrǵan orystyń eki basty samuryq qusy qazaq dalasyna qandy sheńgelin batyra tústi. Bul baıaǵy Orynborda tuńǵysh general-gýbernator bolatyn qupııa keńesshi M.I. Nep­lıýevtiń 1874 jyly senatqa bekittirip áketken «Qosalqy josparynyń» iske asa bastaǵan kezi edi. Osy jospar boıynsha Jaıyqtaǵy qalashyqtan bastap, Orynbor, Or, Jańa úı shebi, Sibir shebi arqyly qazaq dalasyn qarýly áskermen qorshap alyp, typyr etkizbeı ustap otyrý kózdelgen-tuǵyn. So­ǵan baılanysty, tek 1755-1772 jyl­darda ǵana Kishi júz ben Orta júz jerinde, Jaıyqtan Óskemenge deıin 3,5 myń shaqyrym shep boıyna bekinister salyndy. Jaıyqtyń teńizge quıar saǵasynan qara ózenge deıin Jaıyq qazaqtary, Elek bekinisi men Verhne-Ýralsk bekinisterinde Orynbor qazaqtary, Úı shekara shebindegi bekinister men Ertis boıyndaǵy bekinisterde Sibir kazaktary turdy jáne bulardyń qaı-qaısysy da patshalyq Reseıdiń otarlaý  saıasatyn  óte  qatal áskerı tártip arqyly is júzine asyra bastady. Árbir jańadan salynǵan bekiniske syrttan kazak-orystardy ákelip ornalastyryp, olarǵa jer berip, qazaqtardyń mal jaıylymdaryn tarylta tústi. Ol ol ma, bekinisterge jaqyn otyrǵan qazaq aýyldaryna álsin-álsin shabýyl jasap, maldaryn aıdap, adamdaryn baılap áketip otyrdy. Shabýyldar, tipti, oıdan shyǵarylǵan syltaýlar arqyly da jasalǵan. «...Tegi, orystyń negizgi derekterinde» «shekara ba­rymtasy» deıtin shabýyl búkil be­ki­nis boıynda únemi qoldanylyp tura­dy... Munyń uıymdastyrýshylary Jaıyqtaǵy kazak-orys áskerleriniń star­shınalary. Bul shabýyldardyń kóp bolatyn sebebi, shabýylǵa qatynasqandar olja túsirip, aýqattanyp qalyp otyrady. Muny Orynbor ákim­shi­liginiń ózi de moıyndaıdy... Shekara barymtasy qyrǵyz-qaısaq halqynyń qarsylasýyn basýdyń negizgi ádisi dep qaralǵan», — deıdi osy kezeńdi muqııat zert­tegen ǵalym-tarıhshy Vıatkın («Sy­rym batyr», Almaty, 1951 jyl, 181-bet). Shynynda da, Oryn­bordyń ás­kerı gýbernatory N.N. Bahmetev­tiń ózi keıinirek, 1902-jyly, ımperator Aleksandr 1-ge bergen habarynda: «Lınııa boıyndaǵy bar­lyq bastyqtardyń qoldaýyna ruh­sat etilgen jazalaý sha­rasy qazaqtardy azdyryp-tozdyryp, talan-tarajǵa ushyratýy sondaı, barymta dep alynǵan maldyń myńnan júzi ıesiniń qolyna tımeıdi. «Shekaraǵa jete almaı óldi» degen syltaýmen, mal barymta basshysynyń t.b. qo­lynda qa­lyp otyrady», — degen. Sóı­tip, tarıhtyń quqymen orystar men basqa da kóptegen ulttardyń ókilderi úshin qazaq jeri ekinshi otanǵa aı­naldy. Ulttyq múddeni «qyzǵyshtaı» qorǵap júrgenderdiń oılaǵanyndaı jańa ómirdi jeke-dara emes, barlyǵymyz jumyla, bir kisiniń balalaryndaı yntymaqtastyqpen qurýymyz kerek. Bul bizdiń respýblıkamyzda berik oryn tepken ıgi dástúr — halyqtar dostyǵy men týysqandyǵy muratyn barynsha saqtap, baıyta bermek.

Qudys BIJANOV,

tarıh  ǵylymynyń kandıtaty, doent

«Túrkistan» №21,  22 mamyr 1996 jyl

 

Daıyndaǵan Daǵjan BELDEÝBAI

Sońǵy jańalyqtar