20 Maýsym 2019, 14:08 739 0 Bilgenge marjan "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Jibek eli – tut eli

Redakııadan:

Qadirli oqyrman, gazettiń jaryq kóre bastaǵanyna 25 jyl tolýyna oraı kitap shyǵatynyn, oǵan engiziletin maqalalardyń keıbirin gazetke qaıta jarııalaı bastaǵanymyzdy ótken (№23) sanda aıtqanbyz. Paraqtasańyz gazet beti sarǵaıǵanymen, usynylyp otyrǵan maqalalardyń mańyzy bir mysqal da kemimegeni kórinip tur.  Jibek joly saıasat pen saýda-sattyq qana emes, tunǵan tarıh. Belgili jazýshy jurtqa beımálim bolyp kelgen derekterdi usynypty. Sondaı-aq qazir tynyshtalǵanymen, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qylyshtaryn shoshańdatyp kóshege shyqqan kazaktarǵa jurt úreımen qaraǵan. Olardyń qazaq jerine qaıdan, qalaı kelgenin bilý qazir de mańyzdy dep bilemiz.  

 

1982 jyldyń qońyr kúzinde jolymyz túsip, Samarqandtyń tarıhı sáýlet eskertkishterin kórmekshi bolyp jolǵa shyqtyq. Kóp uzamaı teristik – batysqa qaraı erkin kósilip jatqan Tashkent-Samarqand jolyna túsip, tartyp kettik. Jızaq jazyǵynan ótip, qatpar-qatpar qalyń taýǵa kirdik. Bizdi jolǵa qazaqtanyp ketken, shyqqan tegi zarafshandyq, orta jastaǵy tájik bastap kele jatqan. Sol kisi bir kezde – osy mańaıdan burýlaý bir búıirde, kóbigin shashyp býyrqanyp jatatyn Sanzar degen taý ózeniniń boıynda Qańly atty qystaq bar ekenin aıtty. Sol qystaqta Tutly ata (Jibek ata) del atalatyn áýlıeniń basyna kelip, jas bedeý áıelder táýip etip, ot-shyraq jaǵyp túneıdi. Otqa eki jibek lentany kúıdirip, onyń kúl-kúıesin keńsirigine, sol beti men samaıyna-jaǵyp, jaratqanǵa jalbarynady deıdi. Osy yrymdy jasaǵannan keıin kelinshek tilegi qabyl bolatyn kórinedi. Bul dástúr qańly rýy áıelderiniń arasynda saqtalǵan. Budan eki myń jyl buryn batys ólkelerine sapar shekken qytaı elshisi Chjan ıan kóshpeli qańlylardyń asa qýatty memleketi jaıly jazǵan edi ǵoı. Bular sol úlken eldiń bir túkpirde qalǵan juraǵattary shyǵar. Orystyń bel­gili shyǵys zertteýshisi V.Bartold te túrikter arasynda «jibek eliniń», «tut taıpasynyń» bolǵandyǵyn aıryqsha atap ótetin.

Ejelgi dúnıe oqymystylary Apollodar, Strabon, Psevdoarrıan osy «jibekshiler» týraly jazǵan joq pa eken. Apollodar b. d. d. 1-ǵ. jazylǵan «Parfııanyń tarıhı» atty kitabynda «baktrııa patshalary óz bıligin serıler men frınderge deıin júrgizedi» — dep jazady. Al latynsha jibek — «serıkým» delinedi. Halyqtyń — Serı, eldiń — Serık atalýy da osydan. Zertteýshi ǵalymdardyń biri ony Qytaı, endi biri — Shyǵys Týrkistan desedi. Al jibek, temir — shet elderge Orta Azııadan da shyǵarylyp turǵan. Plınııdiń Úlkeniniń aıtýyna qaraǵanda, Rım ımperııasy Serık elinen temir alyp turǵan.

Degenmen de kóne tarıhta jibek saýdasynyń «Uly saıqal» — Rımde keń qanat jaıǵany bárinen de kóbirek aıtylady. Osydan eki myń jyl buryn Qytaı men Rım arasynda jermen júretin saýda joly bolǵanyn jazady. Saýdanyń eń qomaqty, baǵaly taýary  jibek bolǵan. Sonda osy jibek tek Qytaıda ǵana shy­ǵarylǵan ba? Endeshe joǵary da aıtqan «jibek eli — tut taıpasy» qaıdan shyqqan? Jáne jibek júretin joldardyń naqtyly baǵyt-baǵdary qalaı bolǵan? Osy sııaqty dúdámal suraqtarǵa dáıekti jaýap bolmaı kelgen edi.

— Mine, bul tylsymnyń syryn ǵalymdar ashqan eki jańalyq sheship berdi: Onyń biri Shyǵys Túrkistandaǵy Myń býddanyń úńgirinde, ekinshisi — qurlyqtyń qarama-qarsy shetinde, Belgııanyń Iýı qalasyndaǵy áýlıeniń qabirinen tabyldy, — deıdi Tashkent Ónertaný ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Saıra Mansurqyzy Mahkamova.

Vengrııada týyp-ósken belgili shyǵys zertteýshisi Aýrelıı Steın óziniń negizgi jańalyǵyn Dýnhýan qalasynan jıyrma shaqyrymdaı jerdegi úńgir-monastyrden (ádarııat) ashady. Bul ádarııat 336 jyly qurylǵan, ony kúlli shyǵys jaqsy bilgen. Onyń jer astyndaǵy joldary taram-taram bolyp, shaqyrymǵa sozylyp jatady. Mine osy ádarııattyń bir qýysynan órnekti jibekterge jazylǵan ejelgi orama qoljazbalar tabylady. Osynaý oljany zerttep teksere kelgende — ol qytaı jibegi bolyp shyqpaıdy. Sonda ol bul jerge qaıdan kelgen? Bilikti ǵalym jalpy tarıhı sıpat turǵysynan qarap, mata Orta Azııada toqylǵan dep qorytyndy jasaıdy.

Árıne  Eýropa — ǵalymdar jańalyǵyna sergek qaraıtyn órkenıetti el. Shyǵys zertteýshisiniń sátti oljasy tez arada Parıj ben Londonnyń, Nıý-Delı jáne basqa qalalar mýzeılerinen laıyqty ornyn alady. Biraq tarıhshy ǵalymdar  Steınniń qorytyndysyn quptaýǵa asyqpaıdy. Eger olar  sol matanyń tin-tegine, órnegine qarap, qytaı, ıran, ortaazııa, vızantııanyń matashy sheberleriniń erekshelikterin salystyra otyryp, kórkem taldaý jasaǵanda, Steın pikirine ózderi  de  qosylǵan  bolar  edi.

Arada taǵy da bir jarty ǵasyr ótkennen keıin, Belgııanyń ońtústik-shyǵys jaǵyndaǵy jasyl tóbeler aıasynan qonys tepken Iýı qalashyǵynda bolǵan bir oqıǵa Steın qorytyndysyn rastaıdy. Osy kalanyń Neotterdam shirkeýinen tabylǵan bir japyraq ásem órnekti altyn tústes qyzǵylt jibek álemdik máni bar jańalyq ashýǵa múmkindik beredi. Osy jibek matasymen qasıetti áýlıe Domınıktiń mazary kómkerilgen eken. Kóne zaman matalary jónindegi maman, tarıhshy áıel D.Sheperdtiń tap osy joly juldyzy ońynan týady. Ol álgi matanyń astarynan qara sııamen jazylǵan bir syrly sózdi kóredi. Ol ózi áıel, ári tájirıbeli maman bolǵasyn, matanyń tegine, órnekti sýretine — sımvoldy ǵumyr-aǵash túbinde turǵan egiz maraldyń beınesine qarap, matanyń Shyǵysta jasalǵanyna kúmán keltirmeıdi. Al sonda dúnıe shetindegi Belgııa qalasyna alys qııannyń jibegi qalaı jetken?

Doktor Sheperd kókeıindegi jumbaqty sheshýge ataqty shyǵys zertteýshisi, aǵylshyn ǵalymy V. Hennıngten járdem suraıdy.

Álgi jazý qazir joǵalyp ketken soǵdy tilinde jazylǵan eken. Osynaý óli tildiń búgingi murageri — ıagnob tilinde Zarafshan ózeniniń joǵary jaǵynda turatyn úrkerdeı taýlyqtar sóıleıtin kórinedi. Osynyń bárin bilip saırap otyrǵan mamanǵa myna sózdi oqý qıynǵa túspeıdi. Matadaǵy jazý «Zandana» degen sóz bolyp shyǵady. Ol jibek matasyna qoıylatyn saýdalyq tańba eken.

Endeshe Zandananyń ózi ne? — qala ma, qystaq pa, el me? Aqyrynda onyń Buqar qalasy mańyndaǵy qadymnan kele jatqan qystaq ekeni anyqtalady. Ol qystaq áli kúnge deıin bar. Osynda toqylatyn jibektiń ejelgi zamanda «Zandaneshi» dep atalatyny kóne kitaptardan belgili bolady.

V. Hennıng matanyń toqylǵan ýaqytyn anyqtaýǵa da kóńil bóledi. Ol paleografııada qoldanylatyn jazý tásiline, áriptiń túrine qarap, mata VII-VIII ǵǵ. ázirlengen degen boljamǵa toqtaıdy. Bul tarıhı derekterge sáıkes keledi. Iýı qalasy shirkeýindegi Domııan áýlıeniń mazary franýz ımperatory Uly Qarldyń tusynda salynǵany belgili. Al Karl 814 jyly qaıtys bolǵan. Munyń ústine Túrki qaǵanaty týsynda uly kerýen jolyndaǵy saýda-sattyq keremetteı jandanady, al soǵdylar kánigi saýdagerler bolǵan, ózderiniń ata kásibine qolaıly jaǵdaı jasaǵan túrik bıleýshileri qol astynda soǵdylar adal qyzmet atqarǵan. Endeshe jibek mata qıyndysynyń VII-VIII ǵǵ. toqylǵanyna   kúmán  bolmasqa   kerek.

Osydan keıin júrgizilgen zertteýler nátıjesinde Orta Azııa jibeginiń Italııa, Vatıkan, Franııa, Belgııa, Germanııa, Gollandııa, Shveııa sııaqty elderdiń shirkeýlerinde qasıetti áýlıelerdiń shyny kıimi retinde keńinen qoldanylǵany belgili boldy. Belgııanyń Lej qalasyndaǵy Lambert áýlıeniń qabirinen ósimdikti-geometrııalyq órnegi bar jibek tabylǵan. Bul mazar tipti árirekten, 718 jyldan belgili bolǵan. 820 jyly franýzdyq Týle qalasynyń soboryndaǵy Amon áýlıeniń qorymy jabaıy ańdy qýalaǵan qumaı tazylar beınelengen jibekpen bezendirilgen kórinedi. Franııada ataqty Sans kafedralyq soborynyń baı qazynasynda zandaneshi jibeginiń arystan, at, búrkit, taýys, úırek-qaz beıneleri, taǵy basqa da aıýandar men qustar salynǵan nebir nusqalary saqtalǵan. Matalar qarakók, sur, sary tústi bolyp keledi. Al endi osy boıaýlar aıasyna alýan tústi — aq, jasyl, sary, qyzǵylt, qońyr, kók, sur tústi órnekter salynǵan. Osyndaı oljalarǵa qarap erte zamandardaǵy toqyma ortalyǵy taýarlarynyń san alýan túrli bolyp, qulpyryp, jaınap turǵanyna kózińiz jetedi.

Zandaneshi    matasyndaǵy    órnektiń ár alý­an úlgileriniń aralasyp jatýy, sirá, ómirdiń naqtyly shyndyǵynan týsa kerek. Óıtkeni Orta Azııa kerýen joldarynyń toǵysqan jeri bolǵan. Shyǵys-batys taýarlary osy ara arqyly shartarapqa ersili-qarsyly tarap jatqan.

Doktor Sheperdtiń sátimen tapqan oljasy ǵylymı dúnıeni sońy jańalyqtar ashýǵa ıtermeleıdi. Endi jibek matalarynyń túr-túrlerin túgendeý bastalady. Sóıtip zandaneshiniń júzge jýyq úlgsin tabady. Onynshy ǵasyrda ómir súrgen tarıhshy Narshahı «eýropa bıleýshileriniń saraılarynda zandaneshi matalary qamqamen birdeı aqy tólenip alynatyn», al olar «Sırııa, Egıpet, Rım qalalaryna jetkiziletin» dep jazady.

Keıinirek izdep tabý estafetasyn keńes ǵalymdary óz qolyna alady. Memlekettik Ermıtajdyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Anna Aleksandrovna Ierýsalımskaıa el mýzeıleri qoryn erinbeı-jalyqpaı aqtaryp qarap, aýdara tekseredi. Onyń qolynan Soltústik Kavkaz qorymdarynan tabylǵan jibektiń 200-den asa jurnaǵy ótedi. Olardyń kóbisi zandaneshi bolyp shyǵady. Ǵalym ortaazııalyq jibektiń tap osy Teriskeı Kavkazda kóp bolýynyń sebebi nelikten? — degen saýal qoıady. Sóıtse bul aramen Eýrazııa dalasyn kókteı ótetin saýda jolynyń úlken bir tarmaǵy ótedi eken. Ol Samarqand-Buqardan bastalyp, shólder men qýań dalany basyp ótip, Aral teńizine shyǵady da, taǵy ulan dala arqyly Edil-Jaıyq ótkelderinen ótip, Kavkaz qyratyna qaraı tartady. Sosyn taý asyp, Qarateńiz jaǵalaýyndaǵy saýda kentterine baryp jetetin bolǵan.

Bul Kavkaz joly, tegi, VI ǵasyrdyń aıaǵy men VII ǵasyrdyń bas kezinen bastap, birneshe ǵasyr boıy turaqty qyzmet etken. Osy kúre jolmen qytaı, orta azııa, grek kópesteri árli-berli aǵylyp jatqan. Árıne saýda sapary aýyr da alys bolǵan. Talaılary jolda dúnıe salǵan. Máselen, Qubań (Kýban) ózeniniń bir salasy Úlken Laba jaǵasyndaǵy Áýlıe saıdan tabylǵan qytaı kópesiniń qabirinen jibekke salynǵan sýret jurnaǵy, muqabaly qoıyn kitabynan kiris-shyǵys esebi: «...120 teńge... 10-aıdyń 4-kúni... sattym...» degen úzik-úzik sózder tabylady. Kerýen sapary tegi birneshe jyldarǵa sozylsa kerek. Sol qıyn sapardan aman-esen oljaly oralǵan kópestiń jaratqanǵa alǵysyn jaýdyryp, jalbarynyp jatqany Sınydzıandaǵy Bezeklik zertastarynda beınelengen.

Soltústik Kavkazdan ǵalymdar tapqan matalardyń deni Zandaneshi ekenin joǵaryda aıttyq. Al onyń besten biri qytaı, tórtten biri vızantııa jibeginiń jurnaǵy eken. Tipti VI ǵ. ózinde eki sopy asa taıaǵynyń ishin keýlep, jibek qurtynyń uryǵyn salyp, astyrtyn Vızantııaǵa jetkizip bergen. Sóıtip ǵalymdar Batys jibeginiń jurnaqtarymen. birge, hrıstıan álemine jatatyn zattardy da taba bastaıdy. Olar — «balaly madonna» men moıynǵa taǵatyn shaǵyn krester.

Bul arada taǵy bir aıta ketetin jáıt, Orta Azııadaǵy órnekti jibek matalarynyń romby tórkóziniń ishine krest salynady. Bul — boıtumardyń belgisi. Orta ǵasyrlyq Batys Eýropada úı basy saıyn osyndaı krest beıneleri bolǵan. Al osynaý beınelerdi jurt Orta Azııada da, Ortalyq Eýropada da birdeı túsinedi.

Orta Azııanyń VII-H ǵasyrlarda toqyǵan matalarynan Vızantııa áseri aıtpaı-aq baıqalyp turady. Ol-ol ma, tipti syrtqa shyǵaryp, hrıstıandyq Batysqa satý úshin toqymashylar jibektiń eksporttyq túrlerin shyǵarǵan. «Avraamnyń qurbandyq shalýynyń» sýreti salynǵan soǵdy jibeginiń shyǵarylýy munyń aıqyn aıǵaǵy.

Teriskeı Kavkazdyń taıpalaryna arnalyp, zandaneshiniń qos aıbaltaly órnegi bar túrleri shyǵarylǵan. Bul jibekpen kósh bastaýshylar men júktasýshylardyń  jalaqysyn tólegen, ony at kólikterin satyp alýǵa da jumsaǵan.

Zandana toqymashylary  IX ǵasyrda  tosynnan-tosyn  jibektiń ornyna maqta matalaryn toqyp shyǵara bastaıdy. Bul ǵalymdar úshin tarıhtyń qıyn bir jumbaǵy bolyp tabylady.

Al kerýen jolynyń ózgerý jaıyna kelsek, onyń mán-jaıy mynadaı: Buryn ǵylymda jibek joly Orta Azııadan batysqa Iran arqyly ótedi dep jazylatyn. Endi onyń shuǵyl burylys jasaǵany qalaı?

Munyń jaýaby sol zamanda Orta Azııa halyqtarynyń ómirinde bolǵan daýyldy saıası oqıǵalar órbýinde jatyr. Tap sol kezderi Eýrazııa kartasynda kóshpelilerdiń orasan zor memleketi — Túrik Kaǵanaty paıda bolady. Ol Koreıadan bastap Qara teńiz óńirlerine deıin kósilip jatqan baıtaq dalanyń san alýan elderi men halyqtaryn biriktiredi. Táńirge tabynǵan osynaý ǵajaıyp úlken memlekettiń saıası-áleýmettik jaǵdaıy, senim-nanymy birtutas derlik bolǵan, olar túrik tilinde sóılep, túrki jazýyn paıdalanǵan. Olarǵa tipti Qytaıdyń ózi táýeldi bolyp, sol kezdiń eń tııanaqty valıýtasy-jibekpen udaıy alym-salyq tólep turǵan. Jibek joly saýdasynyń memleket úshin sarqylmaıtyn tabys kózi ekenin sezgen eldiń táńriqut qaǵandary jaraý atty jaýyngerleriniń kúsh-qýatymen kerýen uzyn naızaly jolynyń búkil uzyna boıynda blyp turatyn talaý men tonaýǵa tyıym salyp, onda tártip ornatady.

630 jyly Batys-Túrki qaǵanatynyń Je­tisýdaǵy astanasynda bolǵan, qytaıdyń saıahatshy – sopysy Sıýan zan: — Saraı mańynyń 200 qaraly bekzattary jarq-jurq etken zerli jibek kıimder kıipti... Qaǵannyń ózi, ishi jaǵalaı gúl-sheshekti sýret-termek órnektelip, qamqa matasymen kómkerilgen úlken kıiz úıde turady eken... dep jazady.

Sol kezde Qytaı jibegin aıtpaǵannyń ózinde, Orta Azııada toqylǵan jibektiń ózi qorlanyp jınalyp qalǵan edi. Ony Vızantııaǵa, odan ári batysqa jóneltýdiń kilti Iran patshasynyń qolynda bolatyn. Olar Shyǵys elderin Vızantııamen tikeleı baılanys jasatpaýǵa tyrysyp, aralyq-deldaldyq saýdadan shylqyp baıyp alǵandy.

Buǵan qaramastan Soǵdylar Iran jeri arqyly Vızantııaǵa jibek alyp ótý týraly, ne tym bolmasa matany parsylardyń ózine satý týraly kelisimge kelý úshin olarǵa saýda el­shi­ligin jiberedi. Biraq Irannyń shahy Hosroý Anýshırvan elshiler ótinishin qabyldamaıdy. Biraq shyqqan tegi ortaazııalyq Katýlf esimdi, shah keńesshileriniń biri Hosroýǵa soǵdylar ákel­gen jibekti kótere satyp alyp, solardyń kóz aldynda ór­tet­kizip, olardy birjolata túńildirip jiberýge keńes beredi. Shah solaı isteıdi de. Sóıtip olar soǵdy matasyna múlde dilger emes ekenin bildiredi. Mundaı qataldyqtyń taǵy bir sebebi ol kezde Iran men Vızantııa arasyndaǵy janjal asqynyp ketken edi.

Batys Túrki qaǵanaty soǵdalardy taǵy bir ret jumsap, Iran bıleýshileriniń syńaıyn baıqaıdy. Olar bul joly da ılikpeıdi. Mine osydan keıin qaǵan úkimeti soǵdy Manıah bastaǵan úlken elshilikti, taza jibekten asa baǵaly qyrýar taralǵy-tartý jáne hannyń hatyn berip, yrǵap-jyrǵap Vızantııaǵa attandyrady. Elshilik Kaspııdiń teriskeı jaǵymen aınalyp, Kavkaz arqyly Vızantııaǵa jetedi. Elshiler 586 jyly barǵan jolymen keıin qaıtyp keledi. Vızantııa ımperatory han elshiligin jyly júzben qarsy alyp, túriktermen saýda shartyna qosa, Iranǵa qarsy saıası-áskerı odaq qurý úshin Qaǵanatqa shyǵys qalalarynyń qolbasshysy Zemarh Klıkıe bastaǵan elshiligin jóneltedi. Seıtip elshiler basyp ótken jolmen birazdan keıin saýda kerýenderi aǵyla bastaıdy. Sonymen uly jibek jolynyń teriskeı tarmaǵy osylaı iske qosylady. Kavkaz qazyndylarynan Iran jibegi jurnaqtarynyń múlde tabylmaıtyny endi túsinikti bolsa kerek...

 

Ǵylymı kitaptar men shetel baspasózindegi materıaldar

negizinde qaıta áńgimelegen: Ábilmájin  JUMABAI 

«Túrkistan» №27, 23 qarasha 1994 jyl

Sońǵy jańalyqtar