13 Maýsym, 16:30 537 0 Bilgenge marjan Ahmet ÓMIRZAQ

Jolbarys júrek, qyran kóz

1992 jyldyń 23 aqpanynda arnaıy vagonda tappen ákeline jatqan asa qaýipti qylmyskerler Qyzylorda oblysynyń Shıeli stansasy aldyndaǵy razezde ózderin kúzetip kele jatqan 5 sarbazdy uryp jyǵyp, qarýlaryn tartyp aldy.

Bes adamnan turatyn qashqyndar (bireýi sol jerden qashyp ketken) jaqyn jerdegi úlken jolǵa shyǵyp, Qyzylorda – Saryaǵash baǵytymen ketip bara jatqan jolaýshylar avtobýsyn basyp alyp, 5 erkek, 7 áıel jáne 1 balany kepilge alǵan soń, qutqarýǵa árekettengen jergilikti polıııanyń áreketinen túk shyqpady.

«Ýazıkke» mingen 3-4 polıııa qyzmetkeri avtostansaǵa kep, avtobýstaǵy qylmyskerlerdiń berilýin talap etti, al olar oq atyp, bir polıııa leıtenanty qaza tapty. Kepildegi adamdardy qyryp alý qaýpi tóndi, qaraqshylar aqsha jáne arnaıy ushaq talap etti. Respýblıkadaǵy kúshtik qurylymdar basshylarynyń bári jáne «Alfa» arnaýly bólimi oqıǵa ornyna jetip, jedel qutqarý shtaby quryldy.

Oǵan basshylyq etken Amanǵalı Batalov qylmyskerlerdi quryqtaýdyń asa qaýipti ekenin eskerip, qaraqshylardy mergender oǵymen joıýdan bas tartty. Olaı etken jaǵdaıda jazyqsyz adamdarǵa oq tııýi múmkin ekenin sezgen ol ― otandastaryn buryn is júzinde qoldanylmaǵan ádispen qutqarýǵa bel baılady.  Oqıǵanyń órbýin búge-shigesine shuqshııa qarap, tereń taldaǵan top basshysy ― shabýyldy avtobýs júrisi sál báseńdeıtin jerde bastaý kerek dep sheshti.

Buǵan avtobýs áýejaıǵa kirip, ushaqqa jaqyndaıtyn jer tańdap alyndy. Odan tysqary shtýrmdy kózge túspeı jasaý mindeti turdy, óıtkeni qaraqshylar «shtýrm bolǵan jaǵdaıda, kepildiktegi adamdardy oılanbastan atyp tastaıtynyn» eskertken. Qaraqshylarmen kelisimge kep, olardyń talaby boıynsha beriletin ushaq avtobýstaǵylarǵa anyq kórinetin jerge qoıyldy.

Bul jaıynda keıin Batalov: «Avtobýstaǵy qylmyskerler ushaqty kórip, oǵan jaqyndaǵan kezde oryndarynan turyp daıyndala bastaıtyny anyq, Sondyqtan biz sol sátte tez qımyldap, olardyń kózin joıýdy dál sol kezde bastaýǵa daıyndaldyq» degen edi. Psıhologııalyq jaqtan ózin aqtaǵan bul oıda qapy joq edi. Ushaqqa jaqyndaǵanda bar armany soǵan jetý bop kele jatqan qylmyskerler oryndarynan óre turǵanda, olardyń nazaryn burýy tıis daýysy ay, jaryǵy kúshti granata jaryldy da, avtobýsqa sý shashatyn mashına soǵylyp, «zkter» edenge qulap tústi.

Osy bir qas-qaǵym sátte avtobýsqa basyp kirgen «spenaz» kózdi ashyp-jumǵansha qaraqshylardy tolyǵymen qurtyp úlgirdi. Bar bolǵany 3-aq sekýndta!  Asa sátti aıaqtalǵan operaııadan soń Amanǵalı Batalovtyń bul eńbegin Prezıdent Nursultan Nazarbaev laıyqty baǵalap, ony sol kezdegi memleketimizdiń eń bıik nag­radasy «Qurmet gramotasymen» marapattady.  Amanǵalıdyń óte jaqsy nátıjege jetkizgen ádisin sońynan reseılikter men amerıkalyqtar qoldanyp, qarýly qylmyskerlerdiń kózin joıýdyń Batalov oılap tapqan ádisi álemdik tájirıbede keń qoldanysqa enip ketti.

Talaı qysyltaıań sátte óte durys sheshim qabyldap, eń bir qaterli jaǵdaıdyń ózinde namysyna syzat túsirmeı, aqyldyń alǵyrlyǵy men oıdyń ushqyrlyǵyn bir arnada toǵystyra bilý arqyly úlken tabysqa jetken Amanǵalı Batalov kim? Bizge anyǵy: Amanǵalı Ǵabbasuly Batalov 1956 jyl dúnıege kelgen. Ins­tıtýtty bitirgen soń Máskeýdegi KSRO qaýipsizdik komıteti Birinshi bas basqarmasyna qarasty arnaýly bólimge jiberiledi.

Odan soń Iý.V. Andropov atyndaǵy Qyzyltýly Máskeý arnaýly mamandar daıyndaý ınstıtýtynda oqyp, «kásibı dıversant, partızandyq soǵys mamany» bop shyǵady. 1981 jyldan bas­tap KSRO MQK-niń «Alfa» tobynda qyzmet isteıdi. 1986-1990 jyldar aralyǵynda Qazaqstan KP OK birinshi hatshylary D.A. Qonaev, G.V. Kolbın, Qazaqstan Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń jeke kúzetshisi boldy. 1990 jyly ortalyǵy Almaty qalasynda ornalasyp, qamtý aımaǵy ― Orta Azııa, Qazaqstan, Altaı ólkesi jáne Týva ASSR-y bolǵan «Alfa» arnaýly bólimi bastyǵynyń orynbasary boldy. 1992-1997 jyldarda Qazaqstan UQK «Arystan» arnaýly bólimi bastyǵynyń orynbasary; 1997-2003 jyldary Qazaqstan IIM-niń «Suńqar» arnaýly jasaǵy komandıriniń orynbasary qyzmetin atqardy. 2003 jyly densaýlyǵyna baılanysty zeınetke shyqty.

1999 jyly Astana qalasynyń arnaýly tergeý ızolıatorynda otyrǵan, ólim jazasyna kesilgen 17 qylmysker úsh túrme baqylaýshysyn kepilge alyp, bireýin sol boıda óltirip, máıitin aýlaǵa tastady. Ózderi ishten bekinip ap, túrmeni ishten qatań baqylaýǵa alǵan olardy qolǵa túsirip, kepildegilerdi qutqarý asa qıyn is bolatyn. Onyń ústine dál sol kezde Astanaǵa búkil TMD Ishki ister mınıstrleriniń jınalysy bolǵaly jatqan. Alaıda, Amanǵalı Batalov bastaǵan «Suńqar» arnaýly jasaqshylary memleket aldynda da, «áldeqalaı bolady» dep ishteı syn kózben qarap otyrǵan «mınıstr qonaqtar» aldynda da óz abyroılaryna qylaý túsirmeı, bul synnan da súrinbeı ótti. 70 sekýnd ishinde kepilge alynǵandar qutqarylyp, qatań jazaǵa kesilgen qylmyskerlerdiń qolyna kisen salyndy.

Osy bir mınýttan sál ǵana artyq ýaqyt ― shýly jaryqty granatany jaryp, terezeniń temir toryn buzyp ishke kirýge; lańkesterdi tutqyndap, kepildegilerdi bosatýǵa jetkilikti boldy. Alǵash ret 35 jasynda «Alfa» sapynda júrgende Petropavl qalasyndaǵy uıymdasqan qylmystyq topty tutqyndaýǵa qatysyp, óz isin oq shyǵyndamaı tyndyrǵan Batalov ― sońynan sondaı 300 operaııaǵa qatysyp, sonyń birde birinde betine betperde kımegen qaısar jigit.

Ol ózge elde de júzege asyrylǵan operaııalarǵa arnaıy shaqyrylyp, onyń ozyq tájirıbesi men sergek aqylyna júgingen kezder de az emes. Sonyń biri, Máskeýdiń ótinishimen, qarý-jaraq saýdasymen aınalysatyn uıymdasqan qylmystyq topty qolǵa túsirýge járdemdesý bolatyn. Batalov ol operaııanyń da oıdaǵydaı iske asýyna mol úles qosyp, abyroıǵa ıe boldy.

1997 jyly Ishki ister mınıstrligi asa qaýipti qylmyskerler jáne uıymdasqan qylmystyq toptarmen kúresý úshin «Suńqar» atty arnaıy jasaq áskerin qurýdy qolǵa alyp, oǵan basshylyq etýge Amanǵalı Batalovty shaqyrǵan bolatyn. Tájirıbeli komandır, bilikti basshy «Suńqar» arnaıy jasaǵyn quryp, jattyqtyryp qana qoımaı shyn máninde shyńdap shyǵardy.

2000 jyly ol Prezıdenttiń jeke kúzetine qaıta keldi. Ol kelgesin Prezıdenttiń jeke kúzetinde «otqa janbaıtyn, sýǵa batpaıtyn» naǵyz shyńdalǵan jigitterden arnaýly jasaq qurý isin mindet etip qoıyp, ony abyroımen oryndady. Sóıtip, onyń basshylyǵymen «arnaıy jasaq ishindegi arnaıy jasaq» ómirge keldi. Tártibi qatań, synaǵy qatal basshynyń qolynan shyqqan bul jasaq jaýyngerleri halyqaralyq «Telohranıtel» saıysynda únemi aldyńǵy orynnan kórinýmen keledi. Ómir bolǵan soń kútpegen jerden ne túrli oqıǵalar júz berip, erkińnen tys aralasýyńa týra keletin jaǵdaılardyń bolatyny bar. Ana bir jyldary «Arystannyń» keıbir adamdary tarapynan óreskel qate ketip, ol qoǵamnyń talqysyna túsken shaqta, kezinde jigerli is-qımyldarymen jurt kózine túsip, zor qurmetke ıe bolǵan arnaıy jasaqqa da ár túrli, oryndy orynsyz syndar aıtyla bastaǵany bar.

Bireýler «Arystan» jasaǵyna daıyndyǵy nashar adamdar alynyp ketken, kiltıpan sonda» dese, ekinshi bireýler: «ol jasaqqa tamyr-tanystyqpen ótedi» dep byqsytty. Al taǵy bir jelaýyzdar: «Arystandaǵylar» tek jattyǵýmen ýaqyt ótkizedi, belgili bir ispen aınalyspaıdy» dep te soqty. Osynyń bári, árıne, «Arys­tan» jasaǵynyń qurylýynan bastap, joǵary deńgeıge jetýine deıingi aralyqta talaı ter tókken Amanǵalı Batalovqa ońaı tımesi anyq. Biraq, ol ondaı adamdardyń «japtym jalasyna» basyn aýyrtqan joq, retti jerinde dáleldi sóz, oryndy ýájimen jurt kózin shyndyqqa jetkizip otyrdy.

«…Jaqynda, – deıdi, Batalov, baspasózge bergen suhbattarynyń birinde. – Bizdiń ofıerimizdiń biri esirtki óndirýshilerdiń arasyna kirip, tabysty jumys istedi. Qylmyskerler ony kepilge ustady, alaıda ol boıyndaǵy jyldar boıy jetildirgen qabileti arqasynda qıyn jaǵdaıdan aman qutylyp, áskerı tapsyrmany oıdaǵydaı oryndap shyqty. …Ótkende qurmetti bir azamat qońyraý soǵyp: óziniń bir týysyn jumysqa alýǵa ótinish jasady. Al men ol kisige «kúni erteń men onyń týysyna emes, áskerı tapsyrmanyń oryndalýyna jaýapty bolatynymdy» aıttym. Sebebi, onyń maǵan ysyryp salǵaly otyrǵan týysyna uzamaı kóptegen adamdardyń ómiri táýeldi bolatyny anyq. Eger shynymen qabileti joǵary bolsa sózsiz alar edim ǵoı, olaı bolmaǵan jaǵdaıda artyq júktiń kimge keregi bar? Al, álgi kisiniń týysyna «ózińniń túrińdi aınadan kórdiń be?» dep suradym. Ol óziniń shynynda da ósip-jetilmegenin túsingendeı boldy.

…Bizdiń basty ereksheligimiz ― ózgelerdiń ómiri úshin óz ómirimizdi qaterge tigip, táýekelge bara bilýimiz. Arnaıy jasaqshylar – erekshe adamdar jáne olarmen qarym-qatynas ta erekshe bolýy tıis. Sondyqtan, «arystandyqtardy» kóp jattyǵý jasaıdy dep kinálaýdyń qajeti joq. Óte shalt qımyldaýdy ıgerip, qas pen kózdiń arasynda kózdegen nársege qol jetkizý – bizdiń basty maqsatymyz. Bul erteń jaýyngerge adamdardy qutqarý jáne ózin de aman saqtaý úshin eń kerek qasıet».

Bul sózderdi ol tekke aıtyp otyrǵan joq, qanshama jyldyq tolysqan tájirıbe men myqty bilik ıesi jas memleketimizdiń qaýipsizdik salasynyń naǵyz óz atyna saı bolýy úshin tógilgen ólsheýsiz ter men keshken beınettiń qanshalyqty bıik nátıje bergenin anyq bilse kerek. 2007 jyly TMD elderi bo­ıynsha arnaýly qyzmet sarbazdary arasynda ótken jarysta Batalov bastaǵan Qazaqstandyq arnaýly qyzmet sarbazdary birinshi oryndy alýy tegin emes. Onyń alǵyrlyǵy men biliktiligine Reseı qaýipsizdik qyzmetiniń general-maıory Gennadıı Nıkolaevıch Zaıev”Alfa” – moıa sýdba» atty kitabynda óte jaqsy baǵa berip ótedi. (Bul kisi – KSRO qaýipsizdik komıtetiniń «A» («Alfa») tobyna 1977-1988 jyldary jáne onyń Reseı federaldyq qaýipsizdik qyzmetiniń quramyna ótken 1992-1995 jyldary komandır bolǵan. KSRO MQK-niń 7-basqarmasy bastyǵynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan, Keńes Odaǵynyń Batyry).

Polkovnık Amanǵalı Ǵabbasuly Batalov – Otanǵa sheksiz berilgen­diktiń úlgisin kórsete alǵan ónegeli ǵumyr ıesi. Ol II dárejeli «Aıbyn» ordenimen, birneshe medalmen marapattalǵan. QR Prezıdenti Kúzeti qyzmetiniń qurmetti qyzmetkeri, QR UQK qurmetti qyzmetkeri, Qazaqstan Ishki ister mınıstrliginiń eńbek sińirgen qyzmetkeri. Bunyń bári Otan aldyndaǵy perzenttik boryshyn adal atqarǵan azamatqa degen táýelsiz memleketiniń óz dárejesindegi syı-qurmeti. Demek, shyndyqpen órnektelýi tıis memleket tarıhynyń ár beti erlikke toly oqıǵalarmen jazyla qoımasa da, sol tarıhtyń ár betinen otanǵa shyn berilgen jolbarys júrek, qyran kóz Amanǵalı Batalovtaı aıbyndy azamattardyń da­ýystary estilip, beıneleri jarqyrap kórinip turary haq.

Ahmet ÓMIRZAQ

Sońǵy jańalyqtar