13 Maýsym 2019, 10:55 830 0 Bilgenge marjan Dınara MYŃJASARQYZY

Túgelbek QASYMULY: AQSh-qa TABANYM TISE ARMANYM JOQ

Jer sharyn on ret aınalyp, álemniń 40-qa jýyq memleketin aralaǵan velosaıahatshy Túgelbek Qasymulyn bilmeıtinder kemde kem. Ol 73 jasta bolsa da, sporttan qol úzgen emes. Jas urpaqqa salaýatty ómir salty men beıbitshilikti nasıhattap júrgen aqsaqal munymen toqtap qalmaıtynyn aıtady. Ózin jalǵyz jortatyn «jolbarys» sanaıtyn Túgelbek ata kózdegen endigi meje – AQSh.

– Túgelbek ata, búgingi kúnge deıin velosıpedpen qansha shaqyrym jol júrip tastadyńyz?

– Shamamen 500 myńǵa jýyq shaqyrym artta qaldy. «Adamnyń uzaq jasaýynyń negizi – qozǵalysta» degen qaǵıdany ustanyp, jıhangezdik jolǵa tústim. Qozǵalys – qandy tazartady. Adam aýyrsa, eń aldymen qanyn teksertpeı me? Sondyqtan qannyń taza bolýy úshin únemi qozǵalysta bolý kerek. «Qazaq atqa minedi» deımiz. Biraq attyń ústinde adam qozǵalmaıdy. Qozǵalmaǵannan keıin, qan aınalymy durys júrmeıdi. Sodan keıin júrekke kóbirek kúsh túsedi. Adam durys terlemeıdi. Durys ter shyqpaǵannan keıin adamnyń kletkalary ashylmaı, óledi. Ólgen kletkany qalaı tiriltýge bolady?! Ony terletý arqyly tiriltedi. Ter arqyly adamnyń boıyndaǵy tamaqtan paıda bolǵan aram ýlar shyǵady. Jasym ulǵaıǵan saıyn ózimniń boıymnan, jalpy adam aǵzasynyń qýatynyń qanshalyqty mol bolatynyn sezine bastadym. Sondyqtan jastardy salaýatty ómir saltyn ustanýǵa shaqyramyn. Qazir meniń «beıbitshilik elshisi» degen de ataǵym bar. Sebebi Syrtqy ister mınıstrliginiń demeýimen topyraǵyna aıaǵymnyń ushy tıgen elmen ózara dostyǵymyzǵa dáneker bolamyn. Osy mindetti atqara júrip ol jaıynda da kósile nasıhat aıtatynym bar. Adam óz aǵzasynyń qoryn durys paıdalana bilse, onyń resýrsy mol ekenine kózi jetedi. Men barsha adamzat ókili aldynda sony dáleldegim keledi.

– Álem elderin velosıpedpen aralaý ıdeıasy qashan týdy?

– Aýyl balalary velosıpedke qumar bolyp óstik emes pe? Sol qumarlyq sportqa alyp keldi. Keńes Odaǵynyń dúrkirep turǵan kezi bolatyn, Qap taýynyń etegindegi Kabardın-Balkar respýblıkasynda velojarystan jasy 30 ben 60 jas aralyǵyndaǵy azamattar arasynda úlken jarys ótti. Ol kezde men 45-te edim, 63 veloshabandozdyń arasynda, bári KSRO sport sheberleri, 22 shaqyrymdyq qashyqtyq jarysta úshinshi bolyp keldim. Marapat aldym. Velosportta ózimniń múmkindigimniń zor ekenin sol jarysta baı­qadym. Bári sol kúngi jarystan keıin bastaldy.

Aldymen kóligimdi saılap alyp Alma­tydan qasıetti Túrkistanǵa sapar shek­tim. Bir jaǵy úlken saparlardyń aldyn­da Qoja Ahmet Iasaýı babamyzdyń basyna baryp, táý etip, duǵa oqyp alý edi. Sodan ile kórshiles Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Túrik­men­stan respýblıkalaryn 40 gradýs ystyqta aralap shyqtym. Esesine ózimniń qabiletim men fızıologııalyq tur­ǵy­dan qandaı qıyndyqtarǵa shydas bere­tinimdi baıqadym. Tabanym qyzyp kelesi jyly týra Máskeýge tarttym. Orys halqy qyzyq qoı, Oral taýlary men Edil (Volga) ózeniniń alqabynda olar, tipti, meni ár qala­nyń kireberis qaqpasynda nanmen, tuzben qarsy aldy. Meniń maqsatym – Máskeýge jetsem, ar jaǵynan Eýropanyń esigin ashý edi.

Sonymen, Eýropanyń esigi de ashyldy ǵoı...

– Qaı elde júrmeıin, Qazaqstannyń saǵaty boıynsha qozǵalamyn. Eýropa dese, Parıjdegi qyzyq jaıt eske túsedi. Parıj ben Almatynyń ýaqyt aıyrmashylyǵy alty saǵattaı. Almaty ýaqyty boıynsha saǵat tańǵy besterde, jergilikti ýaqytpen túske qaraı jolǵa shyqtym. Orazany ashar ashana joq. Qanjyǵadaǵy sý da taýsylǵan. Bul jaqtyń bir ereksheligi – jol boıynda ertedegi tas qamaldar siresip turady eken de, eshkimniń eshkimmen sharýasy joq, ómirleri sol qamaldardyń ishinen kórinbeıdi. Tús aýǵan kezde egindi sýarý úshin shashyraı aqqan sýǵa kózim tústi. Soǵan jaqyndap, sýǵa qolymdy tosyp, shólimdi qandyryp aldym. Madrıdke baram degen saparymnyń joly kesil­gendeı. Sebebi, Franııa men Ispanııa arasyndaǵy ormandar órtenip jatyr eken. Elshilikpen habarlassam, olar Parıjge qaıtyńyz dedi. Sonymen, keri qaıtýǵa týra keldi. Taǵy kúre jolǵa shyqtym. Bir kezde jergilikti jerdiń polıeıleri sońymnan qýyp keldi de, toqtatty. Men biletinimdi aıtamyn ǵoı: «Qazaqstan, velomarafonshy, nemisshe «Dostyq» degen sózderdi qaıtalap aıtyp jatyrmyn. Olar birdeme deıdi. Bir ýaqytta, velosıpedimdi aqyryn kóterip, máshınesine saldy da, ózime «otyr» dep ymdady. Sóıtti de Parıjge qaraı zymyrady. Jolda bir-eki motoıkl mingenderdi de ustady. «Osylarmen birge qamap qoıar ma eken» dep men kelemin. Álgiler ortalyqqa habarlap jatyr, «Qazaqstan, velomarafonshy» dep jat­qandaryn túsindim. Baıqaımyn, sózderi jumsaq. Sena ózeniniń qasyna toqtady da, maǵan júre berińiz dep ymdady. Sóıtsem, Parıj de janymyzda eken.

Al Mekkege barý úshin eki ret Iranǵa jol tarttym. Almatydan shyǵyp, Qyrǵyzstan jerimen júrip ótip, qaıta Shymkentke ótesiz, Shymkentten burylyp, Ózbekstandy túgel aralaısyz da, Maqtaaralǵa qaıta kelesiz. Kórdińiz be, bizdiń jer qandaı keń? Odan ári Ózbekstan shekarasyna kirip, Túrkimenstanǵa jetesiz. Kún 50-60 gradýs ystyq. Kopetdag degen taý Iranmen arany bólip jatyr. Sol taýmen kóterilip kelemin. Irannyń eń shetki qalasy – Meshhed. Ol Ashhabadtan 250 shaqyrym qashyqtyqta. Men osy qashyqtyqty eki kúnde basyp ótýim kerek edi. Jańadan alǵan krossovkamnyń ekeýiniń de tabany aptap ystyqqa shydamaı ashylyp ketti. «Úıden qyryq adym shyqqan jan músápir» deıdi ǵoı. Naǵyz sol músápirdiń kúıine tústim. Myna túrimdi kórgen ırandyqtar maǵan kúletin boldy-aý dep kelem. Alaıda, tún jarymyna deıin júrsem de aldymnan bir eldimeken kezdesseshi! Aıdyń jaryǵymen taýǵa kóterile túsem. «Tirshilik joq eken ǵoı, ertede osy jolmen jaıaý-jalpy Mekkege qalaı jetken» dep tań qaldym. Men ǵoı, jaıaýdy birneshe ese orap alatyn velosıpedimmen bir taýdan asa almaı kelemin. Tún. Jylt etken tirshilik baıqalmaıdy. Bir kezde bıikten bir sáýle ólimsirep jyltyraǵandaı boldy. Ashanasy, qonaqúıi bıikte ornalasqan-aý dep, men jyldamyraq júre bastadym. Velosıpedimdi jetekke alǵanmyn. Eki adym aldyǵa júrsem, bir adym keri syrǵanaımyn. Usaq tastar jolyma kedergi keltirip, aıaǵyma oratylady. Bul ne boldy, nege aıaǵym alǵa baspaıdy dep kele jatqanda kenet bir sýyq oı boıymdy qaryp ótti, kilt toqtaı qaldym: «Aý, taýdyń ushar basynda esi durys pende otyra ma? Men osy qaı týysyma entelep, asyǵyp kelemin? Onda meni qushaq jaıyp kim kútip otyr edi?». Taýdyń orta tusyna deıin kóterilippin. Alaı-bulaı bolyp jatsań, habarlasa qoıatyn Elshilikke de taýdyń basynan telefon shala almaısyń, jeli joq. Sonymen qoıshy, ári-sári bolyp turdym da, tún jarymynda keri qaıtpaı, osy jerde tańdy kútýdi uıǵardym. Jalpaq-jalpaq tastar bar eken, sol tastardyń qýysyna kirdim. Taýda túnde uıyqtaýǵa bolmaıdy, sýyq qoı, qatyp qalýyń múmkin. Áı, biraq, uıqynyń da kózdi baılap turǵany shamaly. Baqyrǵan eshki daýysy alystan estiledi. «Demek, taý basynda otyrǵan qoıshy boldy ǵoı», – dep qoıamyn elegizgen kóńilimdi basyp. – «Bul jaqta sıyr, qoı balasyn ósirmeıdi, taý-tasta baqqanǵa eshki jaqsy. Taý basyndaǵy úı qoıshynyki eken…».

– Astanada ótken «EKSPO-2017 kórmesine qatysyp, týrısterdi kútip alýǵa da atsalystym» dep edińiz...

– Iá, ol ras. Ózim sııaqty Qytaı saıahatshysyn kútip alyp, elordany aralattyq. «Ol kórmeni aralap, Japonııa, Germanııa, Koreıa, Ulybrıtanııa, Ispanııa, Chehııa, Úndistan, Italııa, Egıpet, Reseı, Belgııa, Belorýs, Meksıka, Iamaıka, Tatarstan, t.b elderdiń kún energııasynyń qýaty, jasyl ekonomıka taqyrybyna qatysty pavılondaryn kórip, erekshe áserge bólendi. Onyń ishinde eń úlkeni Germanııa, Reseı, Qazaqstan eliniki eken. Cheh elinen kelgender toqpen júretin ári jınalatyn velosıpedti pash etti.

– Qansha til bilesiz?

– Shamamen 9 tilde emin-erkin «nan surap jeı alamyn». Qazir aǵylshyn tilin úırenýdi údete tústim. Endigi meje – AQSh velo-sapary. Alla densaýlyǵyma qýat berse osy elge tabanym tıse dep tileımin.

– Áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken Dınara Myńjasarqyzy

Sońǵy jańalyqtar