13 Maýsym, 10:41 490 0 Ádebıet "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

JAPON MEN JAQAŃ

Mirjaqyp Dýlatovtyń «Oıan qazaq!» kitaby boıynsha kandıdattyq dıssertaııa qorǵaǵan jas japon ǵalymy Tomohıko Ýıama týraly tolǵaý

 Tomohıko Ýıamo – japonnyń jas ǵalymy. Ol jónindegi tómendegi materıal arqyly jete tanysa alasyzdar.

Halqymyzdyń birtýar perzenti Mirjaqyp Dýlatovtyń «Oıan qazaq!» kitaby boıynsha Tokıo ýnıversıtetinde kandıdattyq dıssertaııa qorǵaǵan japondyq jas ǵalym týraly men qadirmendi qalamgerimiz Safýan Shaımerdenovtiń aýzynan estidim. Sodan Tomohıko Ýıamomen kezdesýge asyqtym.

Kıiktiń asyǵyndaı ǵana, qarshyǵa bitimdi jigit kezdesýge kelisilgen ýaqyttan ne bir mınýt erteletpeı, ne bir mınýt kesheýildemeı redakııa tabaldyryǵynan attap kirip kelgende, ony osynshalyq ýyz jas dep kútpegendikten azdap tańyrqap qalǵanymyz ras. 1986 jyly Tokıo ýnıversıtetiniń jalpy ǵylymdar fakýltetine túsip, 1989-1990 jyldary Keńes odaǵy úkimetiniń stıpendııasymen Máskeý ýnıversıtetinde tájirıbe jınaqtaýdan ótken, 1991 jyly ýnıversıtetti orystaný jáne keńestik júıeni zertteý mamandyǵy boıynsha tamamdap, 1990 jyly «Oıan qazaq!» kitaby boıynsha kandıdattyq dıssertaııasyn qorǵap, doktorlyq eńbegin daıyndap úlgergen ǵalymymyz 28 jasqa endi ǵana kelipti. Bul az deseńiz, sońǵy eki jylda Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Japonııa elshiliginde sarapshylyq qyzmetin atqaryp tastaǵan. Kókek aıynan beri respýblıka ulttyq akademııasy Shyǵystaný ortalyǵynyń shaqyrýymen qyzmet etip júrgen ǵalym.

Tomohıko – minezi ashyq, keskini kórkem jigit. Sóılegen sózi men ózin ustaý mánerinen bekzattyq bitim baıqalady. Biz úshin aýdarmashynyń qajeti bolmaı qaldy. Búkil áńgime barysynda negizinen qazaq tilinde sóılesip otyrdyq. Atalǵan tilde oıyn sonshalyqty jatyq jetkizetini qaıran qaldyrdy. Qaısybir tusta orysshasyn da baıqap kórip edim, jetpis jyl boıy orystyń qaraýynda bolǵan menen anaǵurlym ilgeri ekeni baıqaldy. Ýıamo bul ekeýinen basqa franýz, qytaı jáne túrik tilderinde erkin saıraıdy. Onyń shynaıy ǵalym ekeni osydan-aq ańǵarylatyndaı.

Sýyrtpaqtap el-jurty, týys-týǵany jóninde syr tartqanbyz. Jalpy tirliktiń qaı salasynda bolsyn kóbine jaǵdaıy barlar ǵana tabysqa jetken ǵoı. Otyzǵa tolmaı jatyp «orda buzǵan» Tomohıkony dáýleti tasyǵan áýlettiń urpaǵy shyǵar dep oılaǵam. Sóıtsek, aıaqtalmaǵan joǵary bilimi bar ákesi Týdzı ártúrli fırmalarda salyq jóninen keńesshi qyzmetin atqarady eken de, sheshesi Nobý oǵan kómekshi mindetinde júretin kórinedi. Aǵasy – Tokıoda Syrtqy ister mınıstrliginde dıplomat. «Bizdiń áýletti aýqattylar qataryna qosa almaımyz», – deıdi japondyq baýyr. Al suhbattasymnan ákeńniń ákeleri kimder bolǵan?– dep surap edim: «Bizde sizderdegideı emes», – degenmen halqymyzdyń tili ǵana emes, salt-dástúrinen de jetkilikti habardar ekenin baıqadym.

Tomohıko Ýıamanyń ǵylym jolyndaǵy qareketi – oqshaý oqıǵa qyzyqty qubylys. Siz onyń dıplom jumysy men kandıdattyq dıssertaııasynyń taqyryptaryna nazar aýdaryńyzshy. Birinshisi – «Revolıýııalyq kezeńge deıin Orta Azııa men Qazaqstandaǵy jergilikti turǵyndar men orys qarashekpenderiniń qarym-qatynasy», ekinshisi – «HH ǵasyrdyń bas kezindegi qazaq zııalylarynyń dúnıetanymy: Mirjaqyp Dýlatovtyń «Oıan Qazaq!» kitaby týraly». Osydan kelip japonnyń jas balasy nege basqany emes, qazaq tarıhyn, onyń ishinde býyrqanysy mol jıyrmasynshy jyldar kezeńin qozǵaýǵa qumar boldy, orys, aǵylshyn, franýz, qytaı, túrik sekildi alyp ımperııalar tilinde sol eldiń qustaryndaı saıraıtyn, oǵan endigi bir jetpeı turǵany, keıde qazaqtyń ózine «qajeti bolmaı qalatyn» qazaq tili bolǵany qalaı degen saýaldar týyndaıdy.

Onyń jaýaby bylaı kórinedi. Hokkaıdo ýnıversıtetinde Slavıantaný atty iri ortalyq jumys isteıdi eken. Alaıda, olar Ortalyq atyn solaı ataǵanymen aldaryna tek slavıandardyń ǵana emes, burynǵy KSRO keńistigindegi barsha respýblıkanyń tarıhyn, mádenıetin zerttep túbirleı tanýdy maqsat etip qoıǵan. Mektep qabyrǵasynda júrgen kezinde-aq ártúrli elderdiń tarıhyn tanyp bilýge qumar bolǵan Tomohıko ǵylym jolyna anyq betburys jasasymen atalǵan Ortalyqtyń jumysyna belsene aralasady. Sondaı bir tusta onyń qolyna amerıkan ǵalymy Allvorttyń «Orta Azııa Reseı ezgisinde – 120 jyl» degen kitaby túsedi. Kitaptan úlken áser alǵan Ýıama Orta Azııa men Qazaqstan tarıhyna úńile bastaıdy. Ony, ásirese, qazaqtyń ǵasyr basyndaǵy dúrbeleńge toly jıyrmasynshy jyldar oqıǵalary, ondaǵy qazaq zııalylarynyń qam-qareketi, «Alash» partııasy men «Alashorda» úkimetiniń tarıhy erekshe qyzyqtyrady. Sóıtip, qazaqty ultym dep ýaıym ýyn jutqan ulandary – Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov sekildi qaıratkerlermen «júzdesýdiń» sáti túsedi.

Osyndaı tylsymdy tarıh álemine enip, ásem áserge bólenip júrgen bir ýaqytta ol Mirjaqyp Dýlatovtyń «Oıan qazaǵymen» ushyrasypty. Armanda ketken qazaq aqynynyń 1971 jyly Týrkııada, 1991 jyly Qazaqstanda jaryq kórgen eki dana óleńder kitaby keleshekte óziniń ǵylymdaǵy ornyn anyqtaıtyn faktor bolatynyn bolashaq ǵalym sezdi me eken?!

Jalpy japon ǵalymdary qaı eldiń tarıhyn zertteıtin bolsa, sol eldiń tilin úırenýdi qaǵıda sanaıdy. Qazaq tarıhynyń atalmysh kezeńine qyzyqqan jas ǵalym da qazaq tilin úırenýge kiristi. Ol úshin qazaqsha suraq-jaýap oqýlyǵyn, qazaqsha-oryssha, qazaqsha-aǵylshynsha bolyp jalǵasatyn birneshe sózdikti satyp aldy. Kúndiz-túni basyna jastanyp oqıtyn kitaptary osy boldy. Jankeshti eńbek jemisin bermeı qalǵan joq. Aqyry jıyrmadan asqan japon jigiti Jaqańnyń «Oıan qazaǵyn!» túpnusqadan oqyp shyǵatyn kúnge de jetti-aý. Aıta ketý kerek, Tomohıkonyń jıyrmasynshy ǵasyr basyndaǵy ult zııalylyrynyń dúnıetanymy men Jaqańnyń kitaby boıynsha jazylǵan eńbegi – Japonııada qazaq tilindegi materıalǵa negizdelip qorǵalǵan tuńǵysh dıssertaııa. Dıssertaııanyń alǵashqy ǵylymı jetekshisi, Islam tarıhynyń mamany, professor Iamaýtı edi. Onyń Amerıkaǵa bir jyl merzimge issaparmen ketýine baılanysty keıin jetekshilik Ýkraına tarıhynyń mamany Nıkaıdyń qolyna kóshti. Endi oqyrmandy ǵalym eńbeginiń uzynyrǵasymen tanystyra keteıik. Ol kirispe men qorytyndy qaýsyrǵan jeti taraýdan turady. Kirispede problemanyń kókeıkestiligi aıqyndalǵan. «Qazaq zııalylary jáne aqyndar» degen alǵashqy taraýda HIH ǵasyrdaǵy qazaq zııalylarynyń tarıhyna qysqasha sholý jasalady. «Mirjaqyp Dýlatov jáne «Oıan qazaq!» atty ekinshi taraýda aqyn ómiri týraly ocherk pen jınaqtaǵy jyrlar qurylysyna taldaý berilgen. «Dýlatovtyń qazaq jaǵdaıyna kózqarasy» atty úshinshi taraýda ǵalym Mirjaqyptyń qazaq qoǵamyna kózqarasy men óz halqyna degen synyn (jalqaýlyq, mesheýlik) qamtyǵan. «Dýlatov jáne Ortalyq Eýrazııa» degen tórtinshi taraýda Dýlatovtyń kóshpelilik pen otyryqshylyq jóninde pikirine taldaý jasalady. Eńbektiń besinshi taraýy – «Dýlatov jáne musylmanshylyq». Munda Reseı quzyryndaǵy halyqtar musylmandyǵyna onyń qalaı qaraǵandyǵy sıpattalady. «Dýlatov jáne Reseı» atty altynshy taraýda aqynnyń aq patshaǵa, orys halqyna jáne orys mádenıetine kózqarasy týraly pikirler jınaqtalǵan. «Bolashaqqa» degen jetinshi taraýda Dýlatovtyń qazaqtarǵa arnaǵan úndeýi men týǵan halqynyń bolashaǵyna degen kózqarasyna degen taldaý jasalǵan. Qorytyndy bóliminde japon ǵalymy Mirjaqyptyń ult múddesi jolynda etken qyzmeti men sońyna qaldyrǵan rýhanı murasy álemniń barsha halqyna búgin de ári taǵylym, ári qunyn joımas qazyna dep bekitedi.

Tomohıko Ýıama qaısybir áriptesterindeı, ǵylym men kúndelikti tirlik aǵymy arasyna qorǵan qalaýdyń adamy emes. Ol kindik Azııa men Qazaqstan jónindegi japon tilinde on bir, orys tilinde eki maqala jarııalaǵan avtor. Jýyrda «Ǵylym» baspasynan jaryq kórgen «Qazaqsha – japonsha» tildeskishti jasaǵan tórt adamnyń bireýi – sol.Jas darynnyń ǵylymı hám shyǵarmashylyq izdenisi únemi býyrqanys ústinde. Máselen, Tokıoda jaryq kóretin «Álemdik saıasat» jýrnalynda «Dúnıejúzi halyqtary nıklopedııasy» kitaptarynda jarııalaǵan «1986-1993 jyldarda Qazaqstandaǵy ultaralyq qarym-qatynas jaǵdaıy», «Kindik Azııadaǵy nemister» atty sondaı-aq, kóshpeli turmys jaǵdaıyndaǵy qazaq, qyrǵyz tirshiligin sıpattaıtyn ondaǵan maqalalary ásheıin kzotıkalyq qyzyqtaý emes, shyn mánisinde ǵylymı dáıektiligimen, másele baıybyn bilgirlikpen paıymdaýymen nazar aýdaratyn nárseler. Ol qazaqtyń Abaı, Mirjaqyp, prezıdentimiz Nursultan, aqyn Oljas sekildi ondaǵan tulǵalarymyz týrasynda tatymdy dúnıeler týdyrǵan avtor...

Qarap otyryp tań qalasyz. Japonda jatqan japon, qııanda jatqan qazaq. Osy ekeýin Mirjaqyp mirdi satylap kelip biriktiretin ne qudiret?! Menińshe, ol qudirettiń tórkini – qazaqtyń qazaq bolyp qalýy úshin qylsha moınyn talsha usynǵan aǵalardyń, aǵa qasıetin qasterleı bilgen Tomohıkodaı «balalardyń» qasıeti. Laıym osy qasıetimiz qojyramaǵaı, Jaqyp aǵa, japon baýyr!

«Túrkistan» №1, 4 qańtar 1996 jyl

Abzal Bóken – aqyn, jýrnalıst, birneshe jyr jınaǵynyń avtory. Jazýshylar odaǵynyń múshesi.

1994-1996 jyldarǵy gazettiń jaýapty hatshysy.

Sońǵy jańalyqtar