6 Maýsym 2019, 16:43 706 0 Tulǵa "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

QALAMYNA ADAL AZAMAT

Adamdar da tabıǵatpen tamyrlas. Jyly, shýaqty óńirde dúnıege kelip, nárlenip óskenderdiń minezi de jaımashýaq, sózderi jumsaq keledi. Sol sekildi tabıǵaty  qatal aımaqtyń adamdary da birden bólektenip turady. Bizdiń jýalylyqtar da dál solaı. Salqyndaý, sustylaýmyz. Minezimiz tik, týrashyldyqty unatyp turamyz. Bálkim, sodan ba, árqaısymyz bir-bir taýǵa uqsaımyz. Osy erekshelik ásirese qalam ustaǵandardyń arasynda birden baıqalady. Bir-birlerimizdi izdeı qoıýymyz, bir elden, bir jerdenbiz dep aınalyp-úıirile, ishtartýymyz qıyndaý. Al, bir jaqyndassaq táp-táýir-aq tabysamyz. Jasymyzdyń aıyrmashylyǵyna qaramaı syrlas ta, syılas ta bolyp ketemiz. Rahań – Rahymbaı Sataev aǵamen dál osylaı jarastyqta ǵumyr keshtik. Aman-esen jer basyp júrse, ótken jyly 80 jyldyǵyn jasap beretin edik. Bizge ustazdyq tálimin kórsetti, aǵalyq sózin aıtty. Almatydaǵy aýyl jastarynyń basyn qosyp júrýge, jaqyndastyrýǵa qushtarlanyp turatyn edi.

«Rahań ba? – dedi bir dıdarlasqan kezimizde Maqulbek kókem. – Ol kisi meni oqýǵa túsirgen. Kýrstastarymnyń arasynda da ony jasyrmaı aıtatynmyn. Bolsam dep julqynyp, umtylyp turǵan jasqa janashyrlyq jasaý aıyp bola ma? Rahańnyń Qazaq teledıdarynda jarqyrap júrgen shaǵy, meni ýnıversıtettegi sózi ótetin ustazdarǵa aıtyp, jelep-jebep jiberdi. Men ony eshqashan umytpaımyn».

Ańqyldaǵan aq kóńil Maqań ǵoı bul. Qarańyzshy, arǵy jaǵynan kirshiksiz aq kóńili, jarqyraǵan jan dúnıesi aınadaı kórinip turǵan joq pa?! Aramdyqtan ada, tazalyqty tektiliktiń bir ólshemi dep biletin kim-kim de mundaı jandarǵa jaqyn júrgisi, janasqysy kelip turady emes pe?

Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń organy retinde qurylǵan «Halyq Keńesi» parlamenttiń jarshysy bola bildi. Materıaldardy berýdegi batyldyǵy, ashyqtyǵy, elge eteneligi jaǵynan oqyrmandardy barynsha baýraı bildi. Ol ýaqyttaǵy demokratııa lebi degen de keremet. Óıtkeni parlament depýtattarynyń bári derlik demokratııalyq jolmen saılanyp kelip, jaılanyp jumys istegen kisiler bolatyn. Qandaı taqyryptaǵy zańdy talqylamasyn dý-dý pikir taıtalasyna aınaldyrady. Táýelsizdigimizdiń eleń-alań tusyndaǵy býyrqanǵan ómir kórinisteri osyndaı desek, «Halyq Keńesi» sonyń bárin ashyq kórsetetin aınasy boldy. Shynyn aıtqanda ondaı parlament te, onyń gazeti de bılikke unaı qoımady. Olar oıyndaǵylaryn istete almady. Aqyrynda taratyp tyndy.

Depýtattar dalada qalmaǵan shyǵar. Al taratylǵan gazettiń qyzmetkerleriniń bári jan-jaqqa jiberilip, qabilet-qarymdaryna saı ártúrli basylymdarǵa ornalystyryldy. Sonda Maqańnyń «Zań» gazetine menshikti tilshi bolyp barǵanyn anyq bilemin. Jaqsy jýrnalıstke suranys kóp qoı. Kóp uzamaı elimizdiń bas gazeti sanalatyn «Egemendi Qazaqstannyń» Jambyl oblysyndaǵy tilshisi qyzmetine aýysty. Qulash-qulash materıaldar jazdy. Bári de sol ýaqyttyń lebin ańǵartatyn, eldiń turmys-tirshiligi, ekonomıkasy men mádenıetine qatysty, aýyl adamdarynyń ómirine baılanysty dúnıeler. Jýrnalıstik eńbek jolyn oblystyq gazettiń tilshiliginen bastap, bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshysy qyzmetterinde júrip ábden ysylǵan, odan soń múıizi qaraǵaıdaı respýblıkalyq gazetterde qalamynyń qarymyn kórsete bilgen Maqańnyń oblystyq «Aq jol» gazetine bas redaktor bolyp barýy zańdy edi. Buryn da dańqy dúrildegen gazettiń baǵyn asha tústi. Bas redaktor ekenmin, bastyq ekenmin dep tejelip qalmaı, ózi de óndire jazdy, ujym jýrnalısteriniń shyǵarmashylyq turǵyda shyńdalýyna shynaıy janashyr boldy. Mine, sol jyldarda Maqulbek Qaıypbekulynyń kóldeı-kóldeı tarıhı-tanymdyq nemese portrettik materıaldarynyń «Egemendi Qazaqstan», «Ana tili», «Túrkistan» jáne basqa da basylymdarda jaryq kórgenin kórip, oqyp qana qoımaı, habarlasyp tilektestigimizdi bildirip júrdik.

Gazet redakııasy – úlken kásibı oryn. Tek qana kúndelikti shyǵýǵa tıisti basylym jumysyna baılanyp, sony mártebe etip ótýge de bolady. Ondaı kisilerge sen nege óıttiń deýdiń de reti joq. Biraq qasıetti qalamdy ómirlik serik etkennen keıin shyǵarmashylyq turǵyda eńbektenip, ár tarapta baq synaý da kerek. Biz biletin, el qurmetteıtin Maqań sondaı basshylardyń sanatynan. Osyǵan deıin on bes shaqty kitaby jaryq kórse, sonyń birazy bizdiń «Toǵanaı T» baspasynan shyǵarylǵan. Eń áýelgisi «Juldyzdardyń jaryǵy» Uly Otan soǵysynyń 60 jyldyǵy kezinde basyldy. Qandy qyrǵyn qasiret ákelgen aýylynyń adamdary týraly kishkene kitap. Surapyl shaıqasqa kimder ketti, olar qandaı erlikter jasady, ajal aýzynan aman kelgender, olardyń beıbit ómirdegi erlikke bergisiz eńbekteri, estelikteri jazylǵan. Bir aýyldyń maıdangerleri jóninde osyndaı kitap bar degendi osyǵan deıin estimeppin, sol sebepti M.Rysdáýlettiń bul kitabynyń Uly Otan soǵysy shejiresinde alatyn orny bólek.

Mahań óz júrek ámirimen tańdaǵan mamandyǵynyń samǵaý bıigine kóterilgen qalamger. Qalamy qashan da ushtaýly. Kez kelgen taqyrypqa qaımyqpaı barady. Qaı máselege de jedel ún qatady. Oǵan úıretken – gazet jumysy. Sonyń jaýapkershiligin sezinip, údesinen shyǵýǵa umtylǵandar ǵana jýrnalıstıkany ómirlik kásip etedi. Ol eshkimdi baıytpaıdy, biraq halyq úshin bereri qısapsyz kóp, berekeli ómir belesine bastaıdy. Maqań qalamyna adaldyǵynyń arqasynda tátti jemisin tatqan azamat. Oqyrman kózaıymyna aınalǵan «Juldyzdy ómir», «Tý ustaýshy», «Ábdir Saǵyntaev», «Tarıh tamyrlary» t. basqa da kitaptary taza jýrnalıstik, pýblııstik izdeniske toly eńbekteriniń nátıjesi.

Maqulbek Rysdáýlet kesteli kórkem dúnıelerge de baq synaǵan qalam ıesi. Ony «Baqaterekte» toptastyrylǵan shyǵarmalaryn oqyǵan el jaqsy biledi. Kezinde áńgime, povesterdiń tabıǵatyn tanytyp, jetistik, kemistigine bezbendep baǵa bere alatyn ádebıet aýylynyń adamdary merzimdik basylymdarda oń pikirlerin bildirse, ol kitaptyń qoljasbasymen baspaǵa berilgen kezde-aq shuqshııa qarap tanysyp shyqqanmyn. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasy tóraǵasynyń orynbasary, kórnekti aqyn Ǵalym Jaılybaı jazǵan betashar sózde de bardy baǵalaǵan adamnyń jaqsy lebizi bar edi. «Sondaǵy qarańǵylyqtaǵy jalǵyz», «Kúmis beldik» povesterin qazaqtyń birtýar azamaty, kórnekti ǵalym, akademık Qanysh Imantaıuly Sátbaev týraly «Mys darııa» derekti povesinde avtordyń oralymdy oılary, oqıǵalardy shıyra bilý máneri, tildi ornymen, oraıymen qoldana biletin sheberligine ishteı tánti bolǵanym da esimde. Odan keıin...

Iá, odan keıin Maqań ótken jyly bizdiń baspamyzǵa aýdannyń 90 jyldyǵyna baılanysty jazǵan «Jýaly» tarıhı-tanymdyq kitabyn usyndy. Onda da bizge ákeler me edi, ákelmes pe edi, óıtkeni Astanadaǵy «Folıant» baspasynan jaryq kóredi dep josparlanyp, kelisilgen kitap eken. Qarjy tapshylyǵy adym ashtyrmaı qınaǵan. Aýdan ákimi Baqtııar Kópbasynov Maqańdy aǵataıym dep qansha jaqsy kórse de, kórpesine qaraı kósilýine týra keledi. «Bıyl, mereıtoı jyly shyǵarylmaǵan kitaptyń quny bola ma, Talǵat? Myna kitapty qaıtkende de barynsha arzan baǵamen bastyryp bershi. Sen de Jýalynyń bel balasysyń ǵoı», – dep salmaq saldy Maqań. «Jaraıdy» dedim. «Endeshe erinbeı qarashy. Kóńiline keledi eken dep qaraılama, pikirińdi ashyq aıt», – dedi taǵy da. Onsyz da ózimniń kindik qanym tamǵan topyraq, sonda týyp-óskenmin dep maqtanatyn qasıetti Jýalym jónindegi jınaq bolǵan soń ózim úshin-aq oqıtyn edim. Oqydym. Ózim bilmeıtin, ómiri estip-bilmegen derek, dáıegi mol áńgimelerdi bas almaı qunyǵa qaradym. Kitaptyń qurylymy da unady. Kúlli qazaqtyń sózin sóıleıtin, jerimiz ben elimizdiń joqshysy bolyp, ómiriniń aıaǵyna deıin sol ustanymynan aınymaı ótken Sherhan Murtazamen birge júrgen kezderinen syr shertetin jazbalaryn buryn gazetten oqysam, endi kitap qoljasbasynan qaıtalap oqyp, áı, bir rıza boldym-aý!

Sol ótken jyly Maqańnyń taǵy bir kitaby bizdiń baspadan shyqty. Ol «Tarıhy tereń – mereıli meken» dep atalatyn Merki aýdanynyń 90 jyldyǵyna baılanysty kitap. Bul kitapta da ár kezeńge qatysty bylaıǵy jurt bile bermeıtin muraǵattyq jazbalar negizinde jazylǵan materıaldar kóp ushyrasty. M.Rysdáýlettiń «Aq jol» gazetinen keıingi ýaqytta bastyqpyn dep qur otyrmaı, oblystyń muraǵat sórelerinde shań qaýyp jatqan, qupııa syrlary mol qat-qat qaǵazdardy erinbeı aqtaryp, búgingi el, keleshek urpaqtar úshin de alǵaýsyz adal kóńilmen shyǵarmashylyq-zertteýshilik jumystar júrgizip otyrǵanyna taǵy da razy boldym.

«Adamdy adam etken – eńbek» deýshi me edi Frıdrıh Engels. Adamdy ósiretin de eńbek qoı. Eńbeksiz eshteńe joq. Men de ózińizden ónege alyp, izińizden ilesip kele jatqan inilerińizdiń birimin. Sondyqtan Sizdiń osyndaı el syılaıtyn, barsha jurt baǵalaıtyn bıikke kótergen adal da abyroıly eńbegińiz bitpeı, jemisti jalǵasa bersin, Maqa!

 

Talǵat AITBAIULY,

pýblııst-jazýshy

Sońǵy jańalyqtar