6 Maýsym, 16:35 299 0 Bıznes Arman Qudaıbergen

INVESTOR KELGENI KIMGE IGI? HALYQQA MA, ÁLDE...

Jýyrda elordada ótken HII Astana konomıkalyq forýmy álemdik konomısterdiń, BAQ ókilderiniń nazaryn aýdartty. Osy AF aıasynda ótkizilgen III Kazakhstan Global Investment Roundtable dóngelek ústelinde qordalanyp turǵan talaı másele ońtaılanǵandaı áser qaldyrdy. QR Premer-mınıstri Asqar Mamın tóraǵalyq etken jıynda jalpy quny 8,7 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn 43 kommerııalyq kelisimge qol qoıyldy.

Táýelsizdik alǵan jyldardan beri elimizge 300 mlrd AQSh dollarynan astam ınvestıııa tartylǵan. Bul jaıynda QR Premer-mınıstri Asqar Mamın KGIR-2019 basqosýynda «Investıııalar – Qazaqstan damýynyń basty faktory» dep erekshe toqtalyp, «Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan konomıkasyna 300 mlrd AQSh dollarynan astam ınvestıııa quıyldy», – dedi. Jalpy, kez kelgen eldiń damýyna tikeleı qarajat áser etse, Qazaqstanǵa ınvestorlar tarapynan quıylǵan 300 mlrd dollardy az aqsha deı almaımyz. Shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde memlekettiń ishki-syrtqy saıasaty turaqtanyp, bilim-ǵylym salasynda birqatar reformalar júzege asyryldy. Táýelsizdiktiń eleń-alań kezeńine qaraǵanda halyqtyń áleýmettik hal-ahýaly jaqsardy. Medıına áldeqaıda ilgerilep, el shekarasy bekidi. Básekege qabiletti damyǵan 50 eldiń qataryna endik, degenmen, áli de bolsa túıini tarqamaǵan túıtkil kóp. Onyń deni – óndiris salasynda. Qazaqstanda sapaly ónim óndiretin, otandyq brend qalyptastyryp, ony shyǵaratyn zaýyttar saýsaqpan sanarlyq ekeni ras. Bul olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda Qazaqstan jeke kásipkerler men ınvestorlarǵa tıimdi jaǵdaı jasap keledi.

Nur-Sultan qalasynda ótken KGIR-2019 dóńgelek ústeli eldegi damýdy qajet etip otyrǵan salalar men sheteldik ınvestorlar úshin altyn kópir bolǵan ispetti. Atalǵan jıyn 1100-den astam iri álemdik jáne qazaqstandyq kompanııalardyń basshylaryn, halyqaralyq sarapshylardy, memlekettik jáne halyqaralyq uıymdardyń ókilderin jınaǵan mańyzdy ınvestıııalyq oqıǵa boldy. 41 elden kelgen 600-den astam qonaqtyń arasynda «Cisco», «Nokia»», «CITIC Bank Corporation», «WILO SE Group», «AGCO Corporation», «Valmont Industries», «Tyson Foods», «Yildirim Group» jáne taǵy basqa iri kompanııalardyń top-menedjerleri bar. KGIR-2019-dyń plenarlyq otyrysynda Úkimet basshysy Asqar Mamın: «Búginde elimiz sheteldik ınvestorlar úshin aýqymdy múmkindikterdi usynady. Bizdiń konomıkamyz úshin ınvestıııalardyń mańyzdylyǵyn túsine otyryp, biz sheteldik ınvestıııalardy tartý jónindegi Úılestirý keńesin qurdyq, maǵan ınvestıııalyq ombýdsmenniń mindetteri júkteldi. Árıne, bul bizge ınvestıııalyq qyzmet barysynda týyndaıtyn máselelerdi jyldam sheshýge jáne ınvestorlarmen tıimdi qarym-qatynas ornatýǵa múmkindik beredi», – dedi. Solaı da shyǵar, áıteýir bul jıynnyń dúıim jurtqa tıgizer paıdasy bolsa bolǵany. Sonymen taraptar kelisimge kelip, ýaǵdalasqan 8,7 mlrd AQSh dollary qaıda jumsalady?

Qazaqstannan ksportqa shyǵatyn ónimderdiń negizgi bóligi qazba baılyqtar bolsa, onyń ishinde munaı salasy aıryqsha basymdyqqa ıe. Mańǵystaý oblysynyń ákimdigi endi gaz-hımııa salasyn damytýǵa múmkindik aldy. Sıngapýrlyq «Westgasoil» kompanııasymen bolǵan kelissózder nátıjesinde mańǵystaýlyqtar eldegi hımııa ónimderin óndirýdi ornalastyryp, gaz-hımııa keshenin damytý arqyly ımport almastyrýdy qamtamasyz etedi. Bul turǵyda ınvestorlar ólkede metanol jáne olefınderdi óndirýge baǵyttalǵan jobany júzege asyrý týraly kelisimge qol qoıdy. BAQ ókilderi taratqan aqparatqa súıensek, atalǵan jobanyń qarjylyq esebi shamamen 2 mlrd dollarǵa jýyqtaıdy. Bir aıta keterligi, sıngapýrlyqtar bir jyl burynǵy KGIR-2018 jıynynda Atyraý ákimdigimen dál osyndaı kelisim jasasqan-tyn. Biraq bul jumystyń barysy, aıaq-alysy týraly esh derek joq. Taraptar birlesken jumysty bastady degendi BAQ taratqan habarlardan, ınternet betterinen tappadyq. Qyzyq?

Qazaq eli, jeri, halqy degende Túrkııanyń bir búıregi buryp turatyny bar. Elordada ótken basqosýda ksportty damytýdy maqsat etken «Yıldirim Holding» jáne Jambyl oblysynyń ákimdigi Jambyl oblysynda soda óndirý zaýytynyń qurylysy týraly kelisimge qol qoıdy. Aldyn ala boljam boıynsha zaýyttyń jyldyq qýattylyǵy 400 myń tonnany quraıdy. Jalpy «Yıldirim Holding» álemdik konomıka keńistiginde salmaǵy, birshama jyldyq tarıhy bar uıym. 4 qurlyqtyń 50-den astam elimen tikeleı jumys isteıtin Iýksel, Álı-Rıza Iyldyrym bir atanyń uldary. Túrkııadaǵy Forbs jýrnaly taratqan aqparatqa súıensek, Iyldyrym uldarynyń árqaısysynyń enshisinde 525 mln AQSh dollarynan bar. Jáne olar Túrkııadaǵy úzdik 100 kásipkerdiń qatarynda.

Budan bólek aýyl sharýashylyǵy ónimderin ksportaýǵa baǵyttalǵan jylyjaı keshenderin salý jobasy boıynsha «KAZAKH INVEST» UK» AQ men Reseı ınvestory arasynda tıisti kelisim túzilip, birqatar jobalar talqylandy. Sondaı-aq, tamaq ónerkásibinde Pavlodar oblysynyń ákimdigi men Beijing NAALE GROUP (Qytaı) arasynda qant zaýytyn salý boıynsha yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. 2018 jyldyń birinshi jartyjyldyǵyn qorytyndylaǵan oblys ákimi Bolat Baqaýov jýrnalısterge bergen suhbatynda: «Jeńiske aparar jol jeńil bolmaıdy. Isti oıǵa alǵan soń júzege asyrý úshin biraz ýaqyt kerek ekenin túsinetin bolarsyzdar. Jobalaý ýaqytynyń ózi ǵana 1,5 jyldy talap etedi. Respýblıkada qantty óńdeýden kósh bastap kele jatqan Almaty oblysy bıyl qyzylshany 9 myń gektar jerde ósiredi. Al bizdiń «Pahar» sharýa qojalyǵynyń ózinde ǵana 9 myń gektar sýarmaly jer bar. Egis aınalymyn jaqsartý úshin qyzylsha ósirý isin bastaýǵa bolady. Biz qajet qural-jabdyqtardy, olardyń baǵasyn baqylap jatyrmyz. Qyzylshany jınap, saqtaýdyń amaldaryn jan-jaqty qarastyrý kerek», – degen edi. Tabandylyq tanytqan oblys ákimi osylaısha alǵa qoıǵan maqsatyn oryndaıtyn boldy. Al ótken aptanyń basynda «Pavlodar» áleýmettik-kásipkerlik korporaııasy Aqsý qalasynda qant zaýytyn salatyn reseılik ınvestorlarmen kelissózder júrgizdi. Kezdesýde «Sassa» ınvestıııalyq-konsaltıngtik top ókilderi «Qazaqstan búgingi tańda halqynyń 27 paıyzyn qantpen qamtyp otyr. Al, Pavlodar oblysy qant qyzylshasyn damytýǵa qajetti jer, sý men ózge de resýrstarǵa ıe birden-bir óńir. Atalmysh joba jyldyq qýattylyǵy 144 000 tonnany quraıtyn qant zaýytyn salýdy kózdeıdi. Ónim ishki naryqqa jiberilip, kórshi elderge de ksporttalmaq», – dep baıandaǵan. Ne de bolsa, Qytaı men Reseı ınvestorlary Kereký óńirine qarjy quıýǵa daıyn otyr.

Kólik jáne logıstıka salasynda taǵy bir túrkııalyq bedeldi holdıng Túrkistan oblysyna ınvestıııa salmaq nıette. Oblys ákimdigimen Túrkistan oblysynda halyqaralyq áýejaıyn salý týraly kelisimge qol qoıdy. Osylaısha «YDA Holding» Qazaqstan tarıhyndaǵy jańadan soǵylyp jatqan alǵashqy áýejaıdyń ınvestory bolady. Kólik salasyndaǵy taǵy bir joba – Aqtóbe halyqaralyq áýejaıy bazasynda logıstıkalyq habty qurý. Bul rette «KAZAKH INVEST» UK» AQ men «AEON» korporaııasy arasynda memorandým túzildi. Sheteldik ınvestor Reseıdiń 14 aımaqtyq áýejaılarynda (Novosıbırsk, Chelıabınsk, Volgograd, Tomsk, Astrahan, Chıta, Tıýmen, Perm, Mýrmansk, Kemerovo, Mıneralnye Vody, Kalınıngrad, Ýlan-Ýd, Vladıkavkaz jáne t.b.) baqylaý paketterin basqarady. Joba Qazaqstandaǵy qosymsha avıaııalyq habty qurýǵa jáne Eýropa-Azııa baǵytyndaǵy mýltımodaldy júkterdi tasymaldaýdyń jańa baǵytyn ashýǵa baǵyttalyp, elimizdi tranzıttik dáliz retinde nyǵaıtýǵa múmkindik beredi. Odan ózge derekter ortalyqtarynyń qurylysy jáne Qazaqstanda 5G jobasyn iske asyrý sekildi jobalar boıynsha kelisimderge qol jetkizildi.

Taý-ken metallýrgııa sektorynda Birikken Arab Ámirlikteriniń Canarax Trading LLC jáne Pavlodar oblysynyń ákimdigi iri jobany iske asyrmaq.  Taraptar qýattylyǵy jylyna 165 myń tonnaǵa deıin tehnıkalyq kremnıı óndiretin zaýyt salmaq.  Alǵashqy kezeńde 30 myń tonna ónim shyǵarý josparlanyp otyr. Zaýyt ónimderi metall qorytpalaryn, organıkalyq qosylystar, lektronıka jáne kún nergııasyn óndirýde qoldanylady.

Densaýlyq saqtaý salasy da ınvestorlar nazarynan tys qalmady. «Ońtústik Qazaqstan medıınalyq akademııasy» men «Shanghai Constructions Group» Shymkentte 1000 oryndyq ınnovaııalyq klınıka qurylysyn bastamaq. Bir aıta keterligi zamanaýı tehnologııalar boıynsha jabdyqtalǵan klınıka medıınalyq qyzmetterdiń tolyq spektrin usynyp, Ortalyq Azııadaǵy proton terapııasynyń jalǵyz ortalyǵy bolady dep josparlanǵan. Sonymen qatar, Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynda «Bilim metropolısin salý – mektep, kolledj, ýnıversıtet» jobasynyń jol kartasyna  oraı sıngapýrlyq ınvestorlarmen kelisimge qol qoıyldy. Kinder World qarjylandyrýymen jaqyn arada Nur-Sultan qalasynda halyqaralyq mektepter jelisi, kolledj jáne bilim berý kesheni salynady.

Jalpy, atalǵan jobalardyń bári de halyq jaǵdaıyn ońtaılandyrý úshin jasalsa ıgi. Áıtpese Qazaqstanǵa aǵylyp jatqan ınvestorlardyń osy elden paıda kórsem dep keletini belgili-aq. Tıimdi jobany taldaý, tańdaý, talǵaý bizdiń el basshylaryna júktelgen aýyr mindet. Bir ǵana dóńgelek ústel aıasynda emes halyqaralyq kongress, forýmdar aıasynda talaı kelisim túzilip jatady. Jýyrda Astanada ótken AF-2019 jyl saıynǵy jahan halqy asyǵa kútetin, súısine tamashalaıtyn sharaǵa aınaldy. Bul jaıynda QR Tuńǵysh prezıdenti Nursultan Nazarbaev: «Astana konomıkalyq forýmy – Eýrazııanyń jyl saıynǵy negizgi iskerlik oqıǵasy», – dep baǵa berdi. «11 jyldyń ishinde Astana konomıkalyq forýmy álemdik konomıka men qarjy júıesin saýyqtyrý jáne damytý máselelerin talqylaý úshin eń yqpaldy halyqaralyq alańdardyń biri mártebesine ıe boldy. Forýmǵa álemniń 150 elinen 50 000- ǵa jýyq delegat, onyń ishinde 20-dan astam Nobel laýreattary men 30-dan astam joǵary deńgeıdegi sheteldik saıası qaıratkerler qatysty. Kongress aıasynda 20 mlrd. AQSh dollarynan asatyn somaǵa 300-den astam memorandým men kelisim jasaldy. Forýmnyń spıkerleri ár ýaqytta saıasatkerler, ǵalymdar men konomıster, jýrnalıster men álemdik deńgeıdegi qoǵam qaıratkerleri, halyqaralyq uıymdardyń, qarjy ınstıtýttary men bıznes-lıt ókilderi boldy», – dedi Elbasy. Elge kelip, onyń múmkindigi men ál-aýqatyn kórip ketkender túbi ınvestorlyq jasap, aqsha tartatyny belgili. Qazaqstannyń qaısy oblysynda bolmasyn ınvestorlardyń qoltańbasy bar.

Bir ǵana Almaty oblysyna shet eldik ınvestorlar mıllıardtap aqsha quıýǵa daıyn otyr. Aldaǵy úsh jylǵa aldyn ala jospar túzilip qoıǵan. Oblys aýmaǵynda salynatyn zaýyttardyń qarjylyq jospary bekitilip, qurylysy bastalýǵa daıyn turǵan kórinedi. Qolda bar aqparatqa súıensek, Talǵar aýdanyndaǵy «Qaırat» ındýstrıaldy aımaǵyna ósimdikterdi qorǵaýǵa arnalǵan qospalar daıyndaıtyn zaýyt salynady. Quny 30 mln AQSh dollary bolatyn zaýytqa túrkııalyq «AgroBst» holdıngi ınvestıııa salǵan. Kerbulaq aýdanynda 47 mlrd teńgege josparlanǵan Alacem ement zaýytynyń qurylysy bastalý ústinde. Al qytaılyq ınvestorlar Kóksý ózenine GS salý isine erekshe qyzyǵýshylyq bildirip, 15,6 mlrd teńge qarastyrǵan. Saryózek aýmaǵynda SS salý isine ýkraındyq kásipkerler kirisip ketipti. Olar atalǵan qurylys úshin 37,8 mlrd teńge bólgen. Qapshaǵaı aımaǵyndaǵy SS qurylysyna sıngapýrlyq ınvestorlar qyzyǵýshylyq bildirip, 27 mlrd teńge jumsaýǵa daıyn. Kegen aýdany da nazardan tys qalmaǵan. Ólkege aldaǵy úsh jyldyń ishinde jobalyq quny 1,5 mlrd teńge bolatyn oıyn-saýyq parki salynady. Taldyqorǵan qalasynyń ózinde 4 mlrd teńgege et kombınaty boı kóteredi.

Sońǵy jańalyqtar