6 Maýsym, 16:29 414 0 kologııa "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Qarataý – qyzǵaldaqtyń otany

Ońtústiktiń týrıstik logotıpine aınalǵan qyzǵaldaqtyń mekeni, qyzǵaldaqtyń otany Qarataý óńiri ekeni jaıly árdaıym estip, bilip júrmiz. Ol týraly Elbasy N.Nazarbaev ta «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda erekshe atap ótti.

Álemde qyzǵaldaqtyń 100-den astam túri bar eken. Sonyń 39 bizdiń elde ósedi deıdi bilgishter. Tý sonaý erte zamanda «Jibek jolymen» kire tartqan saýdagerler men jahangerler Qarataý óńirinde ósetin qyzǵaldaqtardy túbimen (pııazymen) qazyp alyp, ony Túrkııaǵa, odan ári Evropa elderine taratypty. Qazirgi «Qyzǵaldaqtar eli» dep júrgen Nıderlandqa (Golladııaǵa) qyzǵaldaqtardy ósirýge sebep bolǵan osy bizdiń jaýqazyn gúlder bolǵan. Biraq qazir qyzǵaldaqtardyń negizgi otany Qazaqstan ekenin kóptegen ǵalymdar moıyndaıdy.

Aıtýshylarǵa sensek, jaýqazyn qyzǵaldaqtardyń (keıin bildik, jergilikti halyq ony shubaıqyzyl gúli dep ataıdy eken) eń qalyń ósetin orny Túlkibas aýdanynyń ortalyǵy T.Rysqulov aýlynan 3-4 shaqyrym jerdegi «Qyzyl tóbeshik» qyraty eken. Qazaqtyń «Jaqsyny – kórmekke» nemese «Myń ret estigenshe, bir ret kórgen artyq» degenindeı halyq arasynda ańyzǵa aınalǵan, talaı ret qyzǵaldaqtar festıvali ótkizilgen sol aıtýly «Qyzyl tóbeshikke» atbasyn buryp, tabıǵattyń keremeti ásem qyzǵaldaqtar shoǵyryn kózimizben kórgimiz keldi. «Tabıǵattyń keremetin kórgiń kelse taýǵa bar» dep qazaq beker aıtpaǵan bolý kerek, sirá. Tóbeni qyp-qyzyl reńge boıap, lúp etken taý samalyna terbelip, teńizdeı tolqyp turǵan lala jaýqazyn gúlder kimdi bolmasyn erekshe áserge bóleıdi eken.  Qyzǵaldaqtyń qalyń óskeni sonshama, aralarynan aıaq basyp júrý múmkin emes-aý shirkinderdiń. Ǵajaıyp tańǵalarlyq dúnıe. Tunyp turǵan sulýlyq. Baıqamaı basyp ketem be dep aıaǵyńdy ańdap basasyń. Soqpaq jolmen tóbeniń jotasyna kóterildik. Onda qyzǵaldaqtyń sımvolıkalyq kórnekti eskertkishi qoıylyp, qyzyl granıt tasqa «Alataý men Qarataý túıisken tór, Sulýlyq móldirlikpen súıisken jer. Qazaqtyń qyzǵaldaǵy – Shubaıqyzyl, Alashtyń arýy ǵoı, tıispeńder!», – dep qashalyp jazylypty. Árıne, mynadaı sulýlyqty aıalamasaq, qadirlemesek, qorǵamasaq ýaqyt óte kele kózden bul-bul ushary bárimizge aıan. Tabıǵat sulýlyǵyn joǵaltyp alamyz ba degen úreı de joq emes. Tabıǵattyń osy ásemdigin der kezinde holstqa túsirip alýǵa asyqqan qylqalam sheberleri – sýretshilerdi  tóbeshiktiń ár tusynan kórýge bolady. Olar Almaty men Astanadan, Shymqala men Tashkentten jáne de basqa óńirlerden arnaıy kelip, Shymkentte taıaýda ótkiziletin «Qyzǵaldaq joly» halyqaralyq festıvaliniń aıasynda bolatyn kartınalar kórmesine qatyspaq eken. Sheberlerdiń jazyp jatqan kartınalary eshkimdi beıjaı qaldyra qoımaıdy. Árqaısysy tabıǵat sulýlyǵyn ózi qalaı qabyldaıdy, solaı órnekteýde. «Jaýqazyn qyzǵaldaqty brendimizge aınaldyryp, álem qyzǵaldaq arqyly bizdiń ólkeni tanyp-bilse degen maqsatpen sońǵy úsh jylda qyzǵaldaqtar festıvalin ótkizýdemiz. Jyl ótken saıyn «Qyzyl tóbeshikke» keletin týrıster sany da ósip keledi. Kezinde myna tóńirektegi dalalar men  tóbelerdiń bári qyzǵaldaqtar mekeni bolǵan eken. Ártúrli sebeptermen kele-kele onyń aýmaǵy tarylyp, osy tóbeshik mańy ǵana sulýlyqty saqtap qalypty. Kólemi tym kóp emes. Basqalary naýqandyqqa salynyp egindik úshin aıdalyp ketipti. Tabıǵattyń bizge bergen ásemdigin, sulýlyǵyn qoldan kelgenshe saqtap qalý bizdiń aldymyzda turǵan basty maqsattardyń biri. Sol úshin osy tóbeshikti tabıǵı qoryqqa aınaldyryp, tehnıka men adam aıaǵy baspaıtyndaı etip aınalasyn qorshasaq degen jospar bar. Sol baǵytta biraz tirlikter atqarylyp jatyr...», – deıdi bizdi óńir sulýlyǵymen tanystyryp júrgen Túlkibas aýdandyq maslıhattyń hatshysy Sansyzbaı myrza.

Elimizdiń tabıǵaty men jan-janýarlary, qustary men ósimdikteri jaıly árdaıym tartymdy maqalalar jazyp júrgen qalamger Esenǵalı Raýshanov osynda  kezdesken ár gúl men kókshóptiń attaryn qyzyǵa surap, qaǵazyna túrtip, sýretke túsirip álek bolyp jatty. Tipti, Qarataý óńirinde ósetin Greıg qyzǵaldaǵy men Kaýfman qyzǵaldaqtarynyń aıyrmashylyǵy nede ekenin anyqtap jatqanyna kýá boldyq. Taý shıesi de búr jaryp, jarysa gúldep tur eken. Oǵan da ol erekshe zer saldy. Tabıǵatty osy Esenǵalıdaı taratyp, zerelep júrgen bizde ózge qalamger tabyla ma eken?..

 

Saǵyndyq ORDABEKOV,

medıına ǵylymdarynyń  doktory, professor.

Sońǵy jańalyqtar