6 Maýsym, 15:13 618 0 Óner Ahmet ÓMIRZAQ

JÚIRIK JYRAÝ, SYRLY SAZ

Qazaqtyń jazý-syzýy damymaǵan kezde ulttyń sóz óneri men saz óneri halyqqa aýyzsha taralyp, búginge jetti. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń bas kezine deıin osy fenomenaldy qubylystyń basty tulǵalarynyń biri – jyraýlar boldy. Solardyń arqasynda talaı ǵasyr jadta saqtalyp, keıingi júzjyldyqta ǵana qaǵazǵa túsken mol folklorlyq shyǵarmalar – búginde ulttyq ónerdiń asyl qazynasyna aınaldy.

Arǵy dáýirde, ıaǵnı, qazaq ádebı shyǵarmalary janrlyq jaǵynan damyp, proza men poezııanyń irgesin bóle qoımaǵan kezde epostyq týyndylar halyqqa keń tanymal boldy. Eldik, erlik, ǵashyqtyq taqyryptardaǵy sıýjetter bir dastannyń ishinde bútin qamtylyp, birtutas jyrlandy. Sondaı-aq, nasıhattyq máni mol terme-tolǵaýlar da, tarıhı jyrlar da óleńmen shyǵarylatyn bolǵandyqtan, bulardyń bárin jyraýlar shyǵaryp, ózderi oryndady. Dombyranyń únimen jarysa tógilgen sóz marjandary el arasynda jyraýlardyń abyroı-bedelin asqaqtatty. Óıtkeni, kitap basyp shyǵarmaıtyn, teatry joq elde ártistiń de, aqynnyń da, ánshiniń de qyzmetin bir ózi atqarǵan jyraýlar eldiń rýhanı dúnıesin baıytýshylar, tarıhtaǵy túrli oqıǵalar men tulǵalar týraly málimet berýshiler edi.

Qazaq ulttyq ádebıetiniń basynda turǵan jyraýlar poezııasyn jasaýshylar – joryq aqyndary edi. Olar memlekettik ıdeologııany júrgizýshiler, eldi otan qorǵaýǵa, ultty saqtaýǵa úndese, keıin kele jyraýlar uǵymy ózgerip, ýaqyt óte kele halyq eposty jyrlaýshylardy jyraýlar dep ataı bastady.

Jyraýlardyń áýelgi legi óz janynan shyǵarmalar týdyratyn, dastandardy jyrlap shyǵaratyn aqyndyq qabileti myqty óner ıeleri edi. Bertin kele óz janynan óleń shyǵarmasa da, kólemdi epostyq dastandardy aıtatyndar, dombyramen terme-tolǵaýlardy oryndaýshylar jyraý atana bastady.

Árıne, bir jyraý men ekinshi jyraýdy ereksheleıtin ózgeshelikter boldy. Ol jyraýlardyń repertýarynan bólek, jyrlardy oryndaǵanda ózindik maqam-sazben jyrlaý arqyly kórindi. Endigi jaǵynda maqam-sazdardyń róli kúsheıip, «ana jyraýdyń joly», «myna jyraýdyń joly» degen joldar (ıaǵnı, maqam-sazdar) arqyly ár ólkeniń óziniń jyraýlyq mektebi qalyptasa bastady.

Qazaq elinde, negizinen, Mańǵystaý, Syr boıy jyraýlyq mektebi degen mektepter qalyptasyp, sol arqyly jyraýlyq óner sabaqtastyǵy tutas jyraýlar legin daralap shyǵardy. Al HH ǵasyrdyń basynda óz ereksheligi arqyly tanylyp ári halyq arasynda úlken bedelge ıe bolǵan úshinshi mektep – Besqala jyraýlyq dástúri keń qanat jaıdy. Qaraqalpaqstan jáne túrkimen elindegi qazaqtardyń jyraýlyq mektebiniń dańqyn asyrǵan Teńizbaı, Ábdimurat, Qaıyrmaqol Qalmyrat, Ótim Baltýǵanuly, Jalǵasbaı Aralbaev, Súgir Begendikuly sekildi jyraýlar bul mekteptiń ózindik ereksheligin ashsa, odan bergi jerde Qarasaı Ábdimuratuly, Naýryzbek Nurjaýbaıuly, Haırolla Imanǵalıev, Aldabergen Tasqynbaev, ózbekstandyq Qaldash jyraý t.b. kóptegen jyraýlar ótken ǵasyrdyń ekinshi shıreginde qazaqtyń jyraýlyq ónerin asqaqtatyp, kóneden jetken ónerdi jańasha túletip – halyqtyq ónerdiń baǵyn ashty.

El arasynda úlken suranysqa ıe bolǵan jyraýlar óneri sol jyldarda qatty damydy. Toılar jyraýsyz ótpeıtin boldy, magnıtofon kassetalaryna jazylǵan jyr-dastandar men terme tolǵaýlar halyqqa keń tarady.

Sol tusta repertýary kólemdi, ıkldy dastandarǵa baı Qarasaı Ábdimuratuly men terme-tolǵaýlardy aptalap aıtatyn Naýryzbek Nurjaýbaıuly óte tanymal bolyp, olardyń oryndaýyndaǵy shyǵarmalar kúıtabaqtarǵa jazyldy. Ádebıet-zertteý ınstıtýttary olardyń repertýaryndaǵy shyǵarmalardy qaǵazǵa túsirdi. Bir sózben aıtqanda, jyraýlyq ónerdi qaıta tiriltken jyraýlar – halyqtyq ónerge salqyn qaraıtyn keńestik ıdeologııa kezinde eldiń rýhanı álemin baıytyp, tarıhı jadyny jańǵyrtýǵa mol úles qosty.

Árıne, Besqala jyr mektebi týraly óte kóp aıtýǵa bolady, biraq sózimiz ol óner mektebiniń ótken-ketkenin túgendeýden góri, belgili bir ónerpazdardyń shyǵarmashylyǵyna arnalatyn bolǵandyqtan, endigi sózdi besqalalyq jyr mektebiniń kórnekti ókili, búgingi ataqty jyraý – Óserbaı Sársenbaıuly týraly áńgimege burǵymyz kelip otyr.

Óserbaı Sársenbaıuly – joǵaryda atyn atap ótken Naýryzbek Nurjaýbaıulynyń shákirti. Árbir jyraý óz maqam-sazynyń joǵalmaı, halyqqa jetýine jáne óziniń repertýaryndaǵy jyr-dastandar men terme-tolǵaýlardyń umytylyp ketpeýine múddeli bolǵandyqtan shákirt tárbıeleıtin bolǵan. Jyraýlyq ónerge beıimi bar jastardy qasyna ertip, el aralaǵanda jas ónerpazdardy ara-tura topqa qosyp, el aldynda óneriniń jetilýine, ónerpaz retinde tanylýyna jaǵdaı jasaıtyn bolǵan. Mine osyndaı synnan ótip, búginde úlken jyraýǵa aınalyp otyrǵan Óserbaı Sársenbaıuly – búginde Besqala jyr mektebiniń aıbaryn asyryp otyrǵan úlken óner ıesi.

Ár ónerpazdyń ónerge kelý joly bolady desek, Óserbaı jyraýdyń da ómir jolynda jyraýlyq ónerdi tańdaýǵa sebep bolǵan jaılar bar. Ol týraly Óserbaı Sársenbaıuly bylaı deıdi: «Biz bir áke, bir anadan úsheý edik. Úlken aǵam – Jańbyrbaı (Shyn aty Yqylas, halyq Jańbyrbaı dep ketken). Ekinshi aǵam Kósherbaı. Úshinshi, ózim – Óserbaı. Ákemniń aty – Sársenbaı. Anamnyń aty – Orynbıke. Ákem men týǵan soń eki-úsh aıdan keıin qaıtys bolypty. Jańbyrbaı aǵam 1938 jyly týǵan. Kósherbaı aǵam 1945 jyly týǵan, 8-klasynda qaıtys boldy. Bizdi úlken aǵam Jańbyrbaı baǵyp-ósirdi jáne anamnyń eńbegi orasan. Anam men aǵam kóp qıyndyq kórdi. Sonda da bizdi qatardan kem qylmaı oqytyp, joqshylyqta kıindirip, ónerge jáne sportqa baýlydy.

Kishkene kezimde, aǵam Jańbyrbaı Aral teńizinde balyqshylyqta júrgende bir adamnan teńizde bireýdiń synyp qalǵan dombyrasyn alyp, bekireniń jelimimen jelimdep maǵan alyp keldi. Jerden jeti qoıan tapqandaı aýyl, kórshi-qoba, aǵaıyn baldar jınalyp, sol dombyrany sherte bastadyq. Sodan kóp uzamaı men de dombyra tartýdy úırene bastadym. Jańbyrbaı aǵamnyń dombyra shertip, anda-sanda án aıtatyny bar edi, dombyrany ustaýdy, qalaı qaǵýdy sol aǵam úıretti. Biraq, ol kezde aǵam tań ata balyq aýlaýǵa ketetin de, kesh keletin. Keı kezde Aqqala, Ájibaı, taǵy basqa da kóptegen jerlerge balyq aýlaýǵa ketip, sol jaqtarda on kúndep qonyp qalýshy edi. Sol ýaqyttary dombyranyń qulaǵyn keltire almaı, naǵashylarym Asanbaı aǵaǵa baryp, qulaq keltirýdi solardan úırendim. Osylaısha, birshama ánderdi dombyraǵa salyp aıtatyn da boldym.

Men Moınaq aýdanynyń burynǵy Stalın kolhozynda týyp, mektepke, birinshi klasqa 1956 jyly bardym. Stalın kolhozy keıin «HHII sezd», odan keıin «Tik ózek» ataldy. Birinshi árip úıretken muǵalimimiz Qojanııaz aǵa, soǵys ardageri. Ustazymyzdyń arqasynda 1-3 klasty jaqsy bitirdik. Án sabaǵynda maǵan óleń, án aıtqyzyp, dombyra shertkizetin.

Mektepke barar aldynda aýylǵa Naýryzbek jyraý kelip, bizdiń úıde jatyp, meni án-terme, jyrǵa baýlyǵan edi. Aýyldaǵy toılarda jyr-terme aıtyp, betashardy atqaratyn.  Keıin baıqasaq, bul Náýkeń bizge jıen eken. Aýrýhanadan shyqqan soń naǵashylaryn saǵalap kelgen. Ferma basshysy bolǵan atamyz Qaıypnazar, Asanbaı naǵashym «Saǵan jaıaý júrýge bolmaıdy» dep Náýkeńe naǵashylar atynan bir at mingizdi. Sebebi, Naýryzbek aǵamyz eki baldaqpen júretin. Álbette, Náýkeń jaıaý emes edi, ákesi Nurjaýbaı aǵanyń da  jylqysy  kóp edi. Sonda da Qaıypnazar atamyz naǵashylarynyń yqylasyn bildirgisi kelip, osyndaı syı jasady.

Kóp uzamaı Nurjaýbaı atamyz zeınetke shyǵyp, meniń 3-synyp kezimde-aý deımin,  Naýryzbek aǵa Qońyrat qalasyna kóship ketti.

Sodan 7-8 aıdaı ótkende Náýkeń sheshemnen meni suraı keldi. Apam: «Bul – eń kenjetaı, sút qurǵatqan balam edi. Ózi ákesinen jas qaldy. Óserbaıymdy Sizge bere almaımyn, úlken eki balanyń qaısysyn qalasań da alyp kete ber», – degen eken. Biraq, ol kisige tek men kerek bolyppyn. Mende ónerdiń nyshany bar ekenin Náýkeń baıqaǵan bolsa kerek. Sodan keıin ol kisi nemere aǵam Tazabaı Másııa jeńesheme úılengende kelip jyrlap, sodan soń Altynbekov Ibraıymnyń balasy Jańabaı Tárbııa jeńesheme úılengende jyrlady. Budan soń Naýryzbek aǵany kórmedim».

Degenmen orta mektepti bitirip, Nókis qalasyndaǵy pedınstıtýttyń dene tárbıesi fakýltetin bitirgen Óserbaı Sársenbaıulynyń ónerge ańsary aýady da turady. Aqyry úlken kisilerdiń aqyl-keńesin tyńdap, Naýryzbek jyraýǵa baryp, ónerin synatyp, batasyn alady. Osylaısha, jyraýlyq ónerge kelgen Óserbaı Sársenbaıuly ustazy Naýryzbek jyraýdyń repertýaryndaǵy barlyq jyr-termelerdi jattap, ustazynyń jolymen jyrlap, elge tanylady. Keıin Ózbekstannyń Jyzaq oblysyndaǵy Myrzashólge qonys aýdardy. Onda júrip te jergilikti qazaqtar arasyna jyraýlyq ónerdi nasıhattady. Biraq ol jerde uzaq tura almaı, Almatyǵa qonys aýdardy. Sebebi sodan biraz jyl Qaraqalpaqstannan Almaty janyndaǵaı Shamalǵan stansasyna qonys aýdarǵan ustazy, dańqty jyraý Naýryzbek Nurjaýbaıuly shákirtin qasyna shaqyrtqan edi. Sóıtip Óserbaı da atamekenine kelip, Shamalǵan stansasynyń turǵyny boldy.

Óserbaıdyń búkil qazaqqa tanylýyna 1996 jyly Almatydaǵy Respýblıka saraıynda Jambyl Jabaevtyń 150 jyldyǵyna oraı halyqaralyq aıtys jáne jyrshy-termeshilerdiń jarysyna qatysýy sebep boldy. Osy óner dodasynda ózgeden oq boıy ozyq kóringen ári taýdan qulaǵan seldeı, tópelete terme aıtýymen kórermenniń yqylasyna bólengen Óserbaı Ábish Kekilbaı, Aqseleý Seıdimbek bastaǵan ádilqazylar alqasynan joǵary baǵa alǵan Óserbaı Sársenbaıuly saıystyń bas júldesin alady. Sóıtip myńdaǵan adamdardyń kóz aldynda óner kórsetip, ári óneri teledıdar arqyly búkil qazaqqa tanylǵan-dy.

Repertýarynda Qashaǵan Kúrjimanuly, Murat Móńkeuly, Ábýbákir Kerderi, Maılyqoja, Balqy Bazar, Turmaǵanbet Iztileýov, Shoraıaqtyń Omarynyń, Kete Júsip t.b. kóptegen jyr zergerleriniń týyndylary bar Óserbaı jyraý búginde qazaq jyraýlyq óneriniń týyn bıikke kóterip júrgen ónerpaz. Onyń shákirtteri qazaq eliniń ár aımaǵynda óner kórsetip, ustazynyń jolyn jalǵap jatyr.

Búginde Aqtaý qalasynda turatyn Óserbaı jyraý áli kúnge shákirt tárbıelep, jıyn-toılarda jyr-dastandar aıtyp, terme-tolǵaýlardy tógiltýden bir tynǵan emes.

«Jyraýlyq óner – qazaqtyń ulttyq óneriniń shoqtyqty bir salasy. Jyraýlar áýennen góri sózdiń maǵynasyna mán beredi. Óleńdi áýenniń jetegimen kópshiliktiń qulaǵyna sińire otyryp, jas urpaqqa ádebıetti nasıhattaý, olardy sóz asylyn tanýǵa baýlý – jyraýlyq ónerdiń basty kredosy. Sondyqtan sonaý zamandardan búginge aman-saý jetken halyqtyq ónerdi damytý kerek. Otanyn, elin súıetin azamattardy tárbıeleýge úlken áseri bar bul ónerdiń. Qazaq barda qazaqtyń jyraýlyq óneri ólmeýge tıis», – deıdi Óserbaı Sársenbaıuly.

Iıa, kezinde akademık ǵalym Rahmanqul Berdibaev búgingi iri jyraýlardyń mekeni, qazaq jyraýlyq ónerin damytqan, jyrshylyq ónerdi erekshe qasterleıtin  epıkalyq aýdan dep bıik baǵa bergen Besqala jyraýlar mektebiniń shoqtyqty bir ónerpazy, daryndy jyraý Óserbaıdyń óner álemindegi joly – ulttyq ónerdiń estetıkalyq qudiretin kórsetetin ónegeli ómir.

Jyraýlyq ónerdiń sıqyrly maqam-sazymen jarysa aıtylyp, kóńilge túrli oı salatyn salmaqty jyr-tolǵaýlar qazaq halqynyń rýhanı dúnıesin baıytýǵa ǵasyrlar boıy qyzmet etip keledi. Qazaqqa rýh beretin jyraýlar kóshi toqtamaǵaı.

 

A.Jumaǵalıuly

Sońǵy jańalyqtar