6 Maýsym, 13:14 912 0 Ádebıet Ahmet ÓMIRZAQ

ALTYNSARIN OIYNYŃ ALTYN KÚMBEZI Nemese endigi qazaq balasy qaı qıyrǵa kóz tigýi kerek?

Kez kelgen halyqtyń ult bolyp uıysyp, memleket bolyp qalyptasqansha talaı asaýlardy asyp, talaı ótkelderden ótetinin tarıh dáleldegen. Óıtkeni el de adam sııaqty, paıda bolady, qalyptasady, damıdy.

Tórt qubylasy túgel memleketke aınalǵan búgingi qazaq eli osy kezge deıin zamannyń yrǵaǵynan birde qalyp, birde teńesip otyrǵan kezderi bar. Biraq sonshalyqty ashtan ólip, kóshten qala qoıǵan kezi az. Bes ǵasyrdan ótip búginge jetti. Jaı jetken joq, azdy-kópti jetistiktermen jetti.

Uly dala tósinde týyp, er jetkenderdiń arasynda ejelgi zamanda da oqymystylar az bolmaǵan. Ábýnasyr ál-Farabı, Ábý Raıhan ál-Bırýnı, Mahmýd Qashqarı, Ahmet Iúginekı, Júsip Has Hajyb Balasaǵun, Muhammet Haıdar Dýlatı, Qoja Ahmet Iasaýı sekildi aty-zaty dúnıejúzine málim ǵalymdardyń búginde túbi bir túrki jurtynan shyqqan uly tulǵalar ekenin álem moıyndaıdy. Demek, zamannan ilgeri – ozyq oılylyq túrkiniń bir butaǵy – qazaqtardyń da qanynda barlyǵy tarıhqa tańbalanǵan qubylys. Alaıda qaı halyqtyń da peshenesine únemi báıginiń aldynda kelý jazyla bermegen.

Adamzat qoǵamynyń eki myń jyldyq tarıhynda dúnıelik ǵylymnyń qalyptasyp, damýyna orasan zor eńbek sińirgen ata-babalarymyzdyń dańqty joldaryn ári qaraı toqtatpaı, ilip áketýge tarıhtaǵy san túrli qan-qasaptardyń kesiri tıgenin bilemiz. Onyń zardaptaryn HH ǵasyrdyń bas kezine deıin tartyp, esimizdi áreń jınaǵanymyz da esimizde. Biraq sońǵy júzjyldyqta ulttyń oqyǵan zııalylary endigi ómirdiń bar tiregi ǵylym men bilimde ekenine halyqtyń kózin jetkizýge ter tógip, sonyń izgi áserinen halqymyz qaıta dúr silkinip, zaman yrǵaǵyna ilesti. Ol nátıjesiz bolǵan joq. Saıasatynyń túbinde shovınızm tunǵan, 74 jyldyq keńestik kezeńde de rýhyn túsirmeı, ózgelerden qalmaýdy basty maqsat tutqan qazaq halqynan talaı salanyń talaı bilgiri shyqty. Solaısha qazaq HHI ǵasyrdyń tabaldyryǵynan attady.

«Ár zamanǵa – bir zaýal» deıtin halqymyz qashanda zaman ákeletin jańalyqtyń jaqsysyn da, jamanyn da durys baǵamdaı bilgen. Óıtkeni zamanmen birge jaqsy da, jaman da ere júredi.

Jańa ǵasyrda rýhanııatta sheginister bolǵanymen, ǵylym men tehnologııada óte úlken ilgerileý bar. Sonyń bastysy – kún saıyn túrlene qubylǵan aqparattyq tehnologııanyń sheksiz múmkindikteri. Buryn qanshama jer basyp júgirip, qolmen tyndyratyn jumystyń talaıyn qazir alaqanǵa ǵana syıyp ketetin smartfondar atqarady. Tólem tóleý úshin bankige, hat joldaý úshin poshtaǵa, bılet alý úshin vokzaldar men áýejaılarǵa barmaı-aq sharýańdy tyndyra beresiń. Bir qurylǵyda saǵattan bastap beınekameraǵa deıin jınaqtalǵan. Endeshe, búginde aqparattyq tehnologııadan habaryń bolmasa, sonaý tas dáýirinen bir-aq shyǵasyń. Osynyń bári órkenıettiń damýy týdyrǵan alapat ózgerister.

Búgingi bilimniń sapasy da ózgerdi. Myń jerden belgili bir salanyń bilgiri bolsań da, aǵylshyn tilin bilmeseń, aqparattyq tehnologııa jetistikterin ıgermeseń – jarty adamsyń. Demek, endigi jaǵynda zaman talabyna jaýap bere alatyn maman bolmasań, «ekinshi surypqa» túsip qalý qaýpi bar degen sóz. Al osy turǵydan kelgende, memleketimizde jańa dáýir jetistikterine qol jetkizýde qarqyn qalaı, ózgege esemiz ketip, órkenıettiń ógeı balasy bolyp júrgenimiz joq pa?

Dástúrli nárselerden birden qol úzip kete qoıý qıyn, tipti, olaı etýdiń de asa qajeti joq. Tek burynǵyny da esten shyǵarmaı otyra, jańany da eskerý kerek. Deı kelgende, bizdiń bilim salasynda áli kúnge gýmanıtarlyq, áleýmettik salaǵa kóbirek kóńil bólinip, tehnologııaǵa túsinip úńile bermeımiz. Úńilmeıtinimiz sonsha, zamanaýı tehnologııamen aınalysatyn mamandardy qalaı daıyndap jatyrmyz, olardyń bilim sapasy qandaı, aqparattyq tehnologııa zamanyna olardyń qolynan básekege qabiletti jańalyqtar ashyp, memleketke paıdasy tıetin nárseler jasaý kele me, eger kelip jatsa memleket olar úshin qandaı jaǵdaı jasaý kerek degen nárselerdi oılaı bermeımiz. Al biz ne ary, ne beri emes jaǵdaıda júrgende ózgeler nesibemizge qol salyp, aýzymyzdaǵyny jyryp áketip jatyr. Bul árıne mamandarǵa qatysy bar áńgime. Biraq zamanaýı bilim alǵan talantty jastarǵa óz bilimi men talabyn órkendetýge múmkindik berilmeı otyrǵanda, ózgelermen qalaı ıyq teńestirip, básekeles bolamyz?

Ǵylym men tehnıkanyń damýy úshin zertteýler júrgizilýi, zertteýshilerge jaǵdaı jasalýy kerek ekeni belgili. Biraq ol jeke-jarym adamnyń emes, memlekettiń kúshteýimen jasalatyn jumys. Memleket óz mamandaryn daıyndap, óz ónimin shyǵarmasa, ózge eldiń ónimin paıdalanyp, aqshasy syrtqa kete bermek. Bul qubylys IT tehnologııa dáýirinde tipti kúshine minetini anyq. Búginde biz ınternette jarnamalyq saıttar men túrli qyzmet kórsetetin smartfonymyzdaǵy qosymshalardy paıdalaný arqyly ózge eldiń qazynasyna aqsha quıyp jatqanymyzdy ózimiz de bilmeımiz. Árıne tutynýshyǵa sharýasy bitse boldy, biraq solardyń jumsaıtyn aqshasy memlekettiń qaltasynan shyǵatyn qarajat ekenin bilseńiz, neden qalaı utylyp jatqanymyzdy biler edik. Biler edik te, ózimizdeı kisige jem bolmaýdyń qamyn oılar edik.

Bizdiń paıdalanatyn kompıýterimiz, onyń baǵdarlamasy, ınternet-trafıkter, sondaı smartfondar búkil qosymshalarymen shetelde shyǵarylǵan. Sonyń bárin satyp alyp otyrmyz. Ol aqshany biz eńbek etip, memleketten alyp otyrmyz. Aqparattyq tehnologııa zamanynda óneri men bilimi asqan elder mıymen ǵana aqsha jasaıdy, birdeńeni oılap tabady da, sonysy arqyly saýsaǵyn qımyldatpaı-aq, jatyp alyp aqsha tabady. Al oǵan múmkindik beretin – bilim men tehnologııa.

Ǵalamtor qyzmetine júgingende biz sol qyzmetterdi paıdalaný arqyly kimderdiń bıznesine aqsha quıyp jatyrmyz, ol qyzmetterdi qaısy el usynyp otyr degenge bas aýyrta bermeımiz. Shyndyǵynda, qaltamyzdan shyqqan árbir tıynnan sheteldikter sol zamatta óz úlesterin qaǵyp alyp otyr. Senbeısiz be?

Máselen, siz bireýge, ne bireý sizge QIWI Koshelek arqyly aqsha aýdaratyn bolsańyz, aqshanyń 5 paıyzyn tólem qyzmeti úshin reseılik kompanııaǵa tóleısiz. Al taksı kerek bolyp Iandeks taksı,  inDriver nemese Uber kompanııalarynyń biriniń qyzmetin paıdalansańyz, siz tólegen aqshanyń belgili bir paıyzy reseılik ne AQSh-tyq kompanııanyń shotyna túsedi.

Qazirde bárimiz biletin OLX.kz onlaın-jarnama platformasy arqyly jarnama berseńiz ne zat satyp alsańyz tólengen aqshadan Gollandııalyq kompanııanyń úlesin qaldyryp ketesiz. Sol sııaqty, kolesa.kz, krisha.kz, market.kz sekildi saıttar da óz qyzmetin paıdalanǵanyńyz úshin tólengen aqshadan ózine tıyn-teben túsirip otyrady. Demek, ınternet arqyly saýda jasaý ne jarnama berý saıttaryn ózimiz jasap, jumysyn jóndep jolǵa qoımaǵasyn, memlekettiń ishinde qalýy tıis aqsha syrtqa ketip jatyr...

«Aýadan aqsha jasaý» degen uǵym bar. Ol – belgili bir óndiris orynyn qurmaı-aq, fızıkalyq kúshtiń qatysynsyz paıda tabý degen sóz. Shyn máninde, aqparatyq tehnologııa zamanynda basymen ǵana jumys isteıtinderdiń ınternet arqyly tapqan paıdasyn, keıde memleket bolyp taba almaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Belgili IT maman, áleýmettik jeli belsendisi Nurlan Janaı bul týraly qyzyqty málimetter keltiredi. Ol óziniń Telegram áleýmettik jelisindegi «Paıdaly kanal» atty arnasynda jarııalaǵan bir maqalasynda bylaı deıdi:

«2017 jyly qazanda Skott Galloýeı (Scott Galloway) degen Nıý-Iork ýnıversıtetiniń professory The Four: the hidden DNA of Amazon, Apple, Facebook and Google (TÓRTTIK nemese álgi tórt kompanııanyń jasyryn DNK-sy) atty surapyl kitap shyǵardy. Kitaptaǵy negizgi ıdeıa mynada eken, tórt kompanııanyń jalpy eseptegendegi kapıtalızaııasy $3 trln-ǵa jýyq dep shamalaıdy. Dál keshegi Ychart statıstıkasy boıynsha tómendegideı:

Apple – $1 trln

Amazon – $782 mlrd

Google – $749 mlrd

Facebook – $439 mlrd

Tórttiktiń jalpy kapıtalızaııasy – $2,97 trln.

Endi 2018 jylǵy álemdegi elderdiń jalpy ishki ónimin (GDP) qarasaq, (AQSh-ta – $20 trln, Qytaıda – $13 trln, Japonda – $5 trln, Germanııada – $4 trln, 5-oryndaǵy Indııada $2.87 trln eken. Tómendegi reıtıngke qarasańyzdar, álemdegi 10 myqty ekonomıkasy bar eldiń ishinde eń qarqyndy 7.5 paıyzben damyp kele jatqan – Indııa. Myna nársege basa nazar aýdarý kerek, bir jyl buryn kitap shyqqanda The Four-nyń kapıtalızaııasy eń tez damıtyn Indııadan qalyp kele jatqan, al keshegi statıstıka boıynsha ozyp ketti. Eger Facebook, Google, Amazon, Apple tórteýin bir memleket dep alsaq, AQSh, Qytaı, Japon men Germanııadan keıingi besinshi orynda turatyn memleket bolar edi. Bir qyzyǵy, bulardyń ishinde úsheýi taýar shyǵarmaıdy, onlaınmen ǵana aqsha tabady. Bir Facebook-tyń 2-3 saıt, áplıkeıshnymen-aq (qosymsha) tapqan paıdasy munaı, gaz, Mendeleev kestesindegi bar element tabylatyn búkil qazba baılyǵyńnan asyp ketip otyr».

Kórdińiz be, aqparattyq tehnologııa zamanynda jer qazyp, egin ekpeı nemese mal baǵyp, ken qazbaı-aq qyrýar qarjy tabýǵa bolady eken. Árıne, basyń istep, birdeńe oılap tapsań!

«Basyń istep» demekshi, qazaqta basy isteıtin jastar az emes. Talaıy shetelge ketip, aty áıgili kompanııalarda da jumys istep júr. Olarǵa onda aqshany jaqsy tóleıdi, bar jaǵdaıyn jasaıdy. Sol arqyly ózgeler bizdiń talantty jastardyń mıynan paıdalanyp, baılyǵyn eseleı túsýde.

Zamannyń damý jyldamdyǵy surapyl bolyp turǵanda, kertartpalyqtan qutylmasaq – ózgeniń jumysyna jaldanyp, ózgeniń jasaǵan nársesine telmirýmen ómirimiz tekke ótedi.

Osydan biraz buryn belgili ǵalym, akademık Asqar Jumadildaev bir suhbatynda «Qazaqqa aqyn emes, tehnokrat kerek» degeni úshin qaptaǵan «rýhanııatshylardyń» shabýylyna ushyrady. Shynyna kelsek, ol kisi rýhanııatty joqqa shyǵarmaıtynyn, biraq myna zamanda ǵylym men tehnologııany damytpasaq, artta qalatynymyzdy eskertken edi. Al bizde aqyn-jazýshy bolmasa, bar abyroıymyz ádiram qalatyndaı týladyq. Aqyn-jazýshylardyń da keregi joq emes, tek qazirgi ýaqytta tekke sóz sapyrýdan góri, ǵylym men tehnologııaǵa ıe bolsań ǵana tamaǵyń toıyp, turmysyń túzeletinin bile bermeıdi jurt.

Shynyn aıtý kerek, qazaqta aqyldy sóz kóp, tipti kereginen artyq. Endigi jaǵynda aqyldy sóz aıtpasaq ta, halqymyzdyń maqal-máteli aqyldyń ashtyǵynan óltirmeıtini anyq. Sondyqtan jańadan danalyq aıtyp, sóz kóbeıte bergenshe, aıtylǵan aqyldy da ıgerip alý kerek emes pe aldymen?

Búgingi zaman bilim men tehnologııany ıgergenge, sony ózine qyzmet etkizgenge ǵana baǵynatynyna ábden kózimiz jetken. Demek, qudaı ózimiz sekildi qylyp jaratqan elderge esemiz ketpeýi úshin jastarymyzǵa erkindik bermeı bolmaıdy. Sonda ǵana myna eldiń aqshasy óz qaltasynda qalyp, memlekette damý bolady.

PS: Sonaý bir kezde alǵash ret bir ózi mektep ashyp, ózi kitap jazyp jáne balalarǵa hat tanytqan ultymyzdyń uly ustazy – aqyn, pedagog Ybyraı Altynsarın ne dep edi? «Óner-bilim bar jurttardyń» qandaı ıgilikke qoly jetkenin termelep otyryp, «Bilgenderge osylar, bári-daǵy anyqtaı, bilmegende tanyqtaı; biz de beker jatpalyq, osylarǵa tanyspaı; jelkildep shyqqan kók shópteı – jańa óspirim dostarym, qataryń ketti-aý alysqa-aı...» dep, bolashaqtyń kilti qandaı adamnyń qolynda ekenin nusqap-aq ketken joq pa edi? Al biz bir jarym ǵasyrdyń arjaǵynan jarqyraı kórinip turǵan Altynsarın oıynyń altyn kúmbezine kún saıyn kózimiz tússe de, esimizdi jınap, ozyq ǵylym-bilimmen qarýlanyp, qatarymyzdan qalmaýǵa tyryspaımyz. Shyndyǵynda, bul búkil memleket bolyp atqarar is emes pe?

Ahmet ÓMIRZAQ

Sońǵy jańalyqtar