6 Maýsym 2019, 13:10 1311 0 Bilim Arman Qudaıbergen

BAǴASY ÝDAI, BILIMI QANDAI nemese aqyly mektepter kimge tıimdi?

Erterekte «Kúsh – bilimde, bilim – kitapta» degen támsil jıi aıtylatyn. Kitapty serigine aınaldyrǵandarǵa «oqymysty» degen laqap taǵylyp, «úlken azamat bolaıyn dep tur» dep jaqsylyqqa jorýshy edi. Búgin she? «Balam kitap oqysyn» dep emes, «qymbat mektepte oqysyn» deıtin ata-analar kóbeıdi. Sonda kitaptyń ornyn aqyly bilim oshaqtary basqan ba? Elimizde jyl saıyn aqyly mektepterdiń sany artyp keledi. Tipti oǵan suranys ta joǵary. Nege?

«Ótken oqý jylynyń basynda Almatydaǵy pálen degen jerde, túgen degen aqyly mektep ashyldy» dep bir syılas jigit áńgimesin bastady. Eleń ete qaldyq. Sol mekteptiń uıymdastyrý jumystarynyń basy-qasynda júrgen dosymyz aldyn-ala jospar boıynsha 140-150 adamǵa shaqtalyp salynǵan mektepte oqý baǵasy 300 myń teńgeniń tóńireginde bolǵanyn jetkizdi. Qurylys jumystary aıaqtalyp,  oqýǵa qabyldaný bastala salysymen myńǵa tarta úmitker saý ete qalypty. Sonyń bári de 300 myń teńgeden aı saıyn aqy tóleýge saqadaı saı. Mektep ákimshiligi solardyń 300-ge jýyǵyn bilim oshaǵyna qabyldapty. Sonda áke-sheshemizdiń jylyna 500 myń teńgeni áreń jıyp, QazUÝ-da oqytqany esime tústi. Jańaǵy mekteptiń bir synybyn bitirý, meniń bakalavrıatty tolyqtaı ıgerip, maman bolyp shyǵýymnan da qymbatqa túsedi eken. Osylaısha atalǵan taqyryp qyzyqtyra bastady. Burynyraqta aqyly mekteptiń bar ekenin bilsek te, onyń básekege aınalyp ketkeninen beıhabar bolyppyz.

Aqyly mektepter kóshin Shveıarııadaǵy Institute Le Rosey bilim oshaǵy bastaıdy eken. Atalǵan mekemede bilim alý úshin ár bala 73 myń 150 AQSh dollaryn tóleý kerek. Al Qazaqstandaǵy eń elıtaly halyqaralyq mektep – Haileybury Almaty. Kommerııalyq emes akıonerlik uıym menshigindegi mekeme Ulybrıtanııadaǵy ataqty Haileybury and Imperial College mamandarymen odaqtasa jumys isteıdi. Ashyq málimet kózderine súıensek, qazir bul bilim oshaǵynda shamamen 600-ge jýyq talapker bilim alady. Olar orta eseppen aıyna 697 myń teńge kólemindegi qarajatty mektep ákimshiligine aýdarady. Akıonerlik menshik bolǵandyqtan quryltaıshylar qatarynda tanymal kásipkerler bar. Atap aıtsaq, Bolat Ótemuratovtyń «Asyl Mıras» qaıyrymdylyq qory, Serjan Jumashov, Nurjan Sýbhanberdın, Aıdan Karıbjanov, Marǵulan Seısembaev, Alfııa Qýanysheva basshylyq etedi. Mektepte 60-qa jýyq joǵary sanatty sheteldik pedogog qyzmet atqarady. Olardyń basym kópshiligi Ulybrıtanııa azamattary. Aıyna 697 myń teńge tóleıtin, mekteptiń ne ereksheligi bar deseńiz túlekter eshqandaı ulttyq biryńǵaı testileý tapsyrmaıdy. Esesine shet eldik JOO oqýǵa tapsyrady. Tipti QS reıtıngisi boıynsha úzdik 100 ýnıversıtetke kiretin oqý oryndary arnaıy bilim granttaryn qarastyryp, bilimdi balalardy osy mektepten tańdap alady eken. Al mekteptiń tabysy 4,2 mlrd teńgege jýyqtaıdy.

Almaty men Astanadaǵy 50-den astam aqyly mektepte shamamen alǵanda 150 myńǵa jýyq bala oqıdy. Ata-ana balasyn aqyly mektepke bererde ondaǵy bilim sapasy men bala bolashaǵyna basa den qoıady deıdi psıholog mamandar. Aqyly mektepterdiń kóbinde bir synypta 8-10 bala oqysa, soǵan sáıkes oqýshylar salalyq pánderdi jaqsy meńgerip shyǵady. Memleket tegin bilim alýǵa múmkindik jaratyp turǵanda, nege ata-ana qaltasynan qaǵylyp aqyly bilim oshaqtaryna júgirý kerek? Álde bul memlekettik mekemelerdegi bilim sapasy nashar, ustazdar biliktiligi tómen degenge saıa ma? Ne de bolsa,

 BILIM BIZNESKE AINALǴANDA

 qara halyqtyń hali eskerýsiz qalmasa eken. Óıtkeni osydan birneshe jyl buryn bilim mınıstrliginde memlekettik mektepterdi aqyly bilim oshaqtarymen biriktirý jaıy sóz bolyp qalǵan-dy. Sonda mınıstrlik ókilderi memlekettik mektepte oqıtyn balalarǵa jyl saıyn úkimetten 200 myń teńge kóleminde qarajat qarastyrylatynyn aıtqan. Sol qarjyny tıisinshe jekemenshik mektepterge sýbsıdııa retinde aýdarylýy múmkin bolǵan. Osydan birneshe jyl buryn bilim jáne ǵylym vıe-mınıstri Bıbigúl Asylova: «Qazir ata-analardyń basym bóligi balalaryn premıým sanattaǵy  mektepterde oqytqysy keledi. Alaıda buǵan barlyǵynyń qarjysy jete bermeıdi. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin biz jekemenshik mektepterge sýbsıdııa qarastyrýdy kózdep otyrmyz. Iaǵnı úkimet ata-analardyń qaltasyna túsetin salmaqtyń bir bóligin ózi óteıdi. Bul álemdik tájirıbede bar nárse», – degen edi. Eger sondaı bolǵan jaǵdaıda 200 myń teńge aqyly mekteptiń 10 paıyzyn ǵana jaýyp, qalǵan 90 paıyzy ata-anaǵa salmaq bolmaq. Sonda bir úıden 5-6 balasy mektepke baratyndar qaıtpek? Bul alǵashqyda jappaı oryn alatyn reforma bolmaǵanymen, bolashaqta sol kúnge jetpeıtindigimizge kim kepil? Balasyna jylyna bir kóılek alyp berýge qarajat turǵysynan qınalatyndar, 1-2 mıllıondy bir klasstyq bilim úshin sarp etpek túgili, taba alady deý qıyn.

Qoǵamda ár aıtqan pikiri qyzý talqyǵa túsetin akademık Asqar Jumadildaev ta bul reformaǵa qoldaý bildirip: «Jekemenshik mektepterde memlekettik mektepterde joq múmkindik bar.  Memlekettik mektepter mamandaryn  bilim júıesi ozyq turǵan elderge  tájirıbesin jetildirýge jibere almaıdy.  Oblys ortalyǵynan shalǵaı ornalasqan mektep muǵalimderi úshin oblys ortalyǵy nemese Almaty men Astanada bilim jetildirýdiń ózi úlken kúsh. Sondyqtan  memlekettiń jeke sektordyń múmkindigi arqyly memlekettik mektepterdiń júgin jeńildetý týraly usynysyn qoldaımyn», – dep oı bólisken eken. Akademıktiń sózinde jan bar, degenmen, bilimdi bızneske aınaldyryp, aqyly bilim oshaqtaryn kóbeıtkennen góri, sapaly bilim beretin

 USTAZDAR BILIKTILIGI ARTSA

áldeqaıda tıimdi bolmas pa edi? Jekemenshik, aqyly mektepter jaıynda Almaty menedjment ýnıversıtetiniń prezıdenti Asylbek Qojahmetov te birshama oı bildirgen. «Jekemenshik mektep ashýdy oılaǵan adam aldymen paıdany emes, ózge jekemenshik mektepterden qandaı artyqshylyǵym bolady degen suraqtyń jaýabyn oılaýy kerek. Sebebi jekemenshik mektepter barlyq elderde qoldanystaǵy bilim júıesiniń kemshiligin tolyqtyryp turatyn úlken kúsh. Qazaqstanda jekemenshik mektepter kóp bolýy tıis. Sonda báseke paıda bolady, al báseke bolǵan jerde baǵa tómendeıdi jáne jekemenshik mekteptiń memleketpen áriptestigi artady. Osylaı bolǵanda  mektep oqýshylarynyń  úshten bir bóligi jekemenshik mektepterde oqýǵa qol jetkizedi», – deıdi A. Qojahmetov. Bul da biraz ýaqytty talap etedi. Bir toqtalyp óter jaıt, memlekettik mektepterdegi bilim sapasyn, aqyly mektepter deńgeıine jetkizýge sonda ne qolbaılaý bolyp otyr? Bizdiń elde de tájirıbeli, biliktiligi joǵary ustaz mamandar barshylyq. Olardyń deni jalaqynyń tym az ekenin alǵa tartady. Álemdegi úzdik mektep dep moıyndalatyn Ulybrıtanııa, AQSh, Japonııa, Ońtústik Koreıa bilim oshaqtarynda ustazdarǵa shashetekten eńbekaqy tóleıdi. Bálkim sodan bolsa kerek, olar oqytqan balalar ǵylym úırenip, ǵalym bolyp, ónertapqysh atanyp jatady.

Jalpy aqyly mektepter kóbeıgeni básekelestikti arttyrýy múmkin. Osyndaıda halqynyń qamyn oılap tegin bilim, mádenıet, ádebıet oshaqtaryn salǵyzǵan meenattar eske túsedi. TÚRKISTAN gazetiniń bıylǵy №12 sanynda «Qazaq jáne qaıyrymdylyq» atty maqala jaryqqa shyqqan bolatyn. Sonda qazaq dalasyndaǵy meenattar týraly, olardyń kóshin bastaıtyn Mamanquttyń urpaqtary jaıynda keńinen áńgimelegen edik. Óz qaltasynan aqsha shyǵaryp, mektep saldyrǵan Mamanquttyń uldary men nemereleri oqytýshylardy shet elden aldyrtyp, tipten oqýshylardy as-sý, jatyn orynmen qamtamasyz etken. Mundaı abzal azamattardyń qatary sıremese de, kóbeıý qarqyny baıaý. Esesine urpaq erteńin bızneske aıyrbastaıtyndar kún sanap eselenip jatyr. Bunyń shegi de bar shyǵar. Bas aqynymyz Abaı: «Bolmasań da uqsap baq, Bir ǵalymdy kórseńiz.

ONDAI BOLMAQ QAIDA

 dep, Aıtpa ǵylym súıseńiz» demep pe edi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy qory qarjylandyratyn «Arystan» mamandandyrylǵan lıeıi jaıynda az-kem habardarmyz. Onda 9-10-11 synyptarda nebári 240 lıeıst bilim alady. Olarǵa jyl saıyn 10 myń AQSh dollary kóleminde qarjy bólinetin kórinedi. 5 mezgil tamaǵy men jeke mektep, áskerı formalary sonyń esebinen tigiledi.  Mekeme basshylary jyl saıyn 80 balaǵa bilim grantyn bóledi, al úmitkerler sany 1000-nan asyp jyǵylady. Bul da meenattyqtyń bir úlgisi ispetti. Áıtpese qazaq áskeriniń elıtasyn daıyndaıtyn mekeme bilim berýdi aqyly etse de bolýshy edi. Balam QR Qorǵanys salasynyń joǵary sanatty mamany bolsyn deıtin baı-manaptar birshama. Mekeme ujymy bolsa «bizge qarajat emes, qazaq áskeriniń bolashaǵy mańyzdy» deıdi. Osydan bolsa kerek lıeı «Mindet! Abyroı! Erlik!» sózderin uran etedi.

Qaı memleket bolmasyn bilim berý isine beı-jaı qaramaıdy. Desek te ár el ózi jón dep tapqan reformalar arqyly bilim berýdi qup kóredi. Máselen jahan elderi arasynda bilim berý júıesi boıynsha kósh bastap turǵan el retinde – Ońtústik Koreıa aıtylady. 8 jáne 10 jas aralyǵynda bastaýysh mektepte oqıtyn balalar munda koreı tili, matematıka, naqty ǵylymdar, beıneleý ónerine mashyqtansa, barlyq pándi bir muǵalim oqytatynymen erekshelenedi. Bir qıyndyq týǵyzatyny aǵylshyn tilin meńgerý, óıtkeni koreı men aǵylshyn tilderiniń grammatıkasynda aıyrmashylyqtar kóp. Solaı bola tura Koreıa bilim berý júıesinde matematıka men aǵylshyn pánine basa den qoıylady. Oqýshylar ony qıynsynbaı arnaıy kýrstarǵa baryp, bilimderin jetildiredi. Biz joǵaryda aıtyp bastaǵan jekemenshik mektepter munda da bar. Qoǵamdyq mektepterden artyqshylyǵy, bilim berý deńgeıi óte joǵary. Baǵasy da tym qymbat emes. Aıyna bala basyna nebári 130 dollardan keledi. 12-15 jas aralyǵyndaǵylar tárbıesi men talaby óte qatań orta mektepterde oqıdy. Ol jerde kúnine 6 negizgi, 1 mamandandyrylǵan pán oqytylady. Bir artyqshylyǵy pánder jyl saıyn ózgerip otyrady.

Álem halyqtarynyń arasynda Japonııa bilim berý júıesi erekshelenip turady. Mundaǵy oqýshylar dástúr boıynsha sabaqty qyrkúıek emes, sáýir aıynda bastaıdy. Sáýir aıyn jańa ómirdi bastaý úshin eń qolaıly aı retinde táýir kóretin japondyqtar balalarǵa demalyssyz bilim beredi. Iaǵnı demalys ýaqytynyń barlyǵyn emtıhanǵa daıyndyqpen ótkizedi.

«Barlyq jerde oqytady, biraq biz naǵyz serilerdi tárbıelep shyǵaramyz» dep urandatatyn Ulybrıtanııa mektepteriniń ózine tán bilim júıesi bar. Tipti muny ózge elder tájirıbesinde jıi qoldanady. Máselen birikken Koroldikke tán erekshelik – aqyly ınternattar. Búginde mundaı pansıonattarda aqsúıekter urpaǵy bilim alady desedi. 2-7 jas aralyǵyndaǵy balalarǵa «rreparatory schools» júıesimen bilim berip, 7-13 jastaǵylar «junior schools» júıesimen bastaýysh synyp bilimin alady. Bir ereksheligi bastaýyshty bitirgen oqýshy emtıhan tapsyra almasa, ol úshin bolashaq jabyq. Al «Senior School» – 13-18 jas aralyǵyndaǵy balalar bilim alyp, GCSE emtıhanyn tapsyrý arqyly «A-Level» nemese «International Baccalaureate» baǵdarlamasyna ótedi. Ýnıversıtet bitirgen stýdent 21 myń fýnt aılyq alatyn jumysqa turmasa, kredıtin tólemeýge bolady. Bul bizdińshe 10 mln 269 myń teńge. AQSh bilim berý júıesi de erekshe. Mektepterde oqý tártibi til, ádebıet, naqty jáne gýmanıtarlyq ǵylym, t.b. bolyp birneshe kategorııaǵa bólingen. Joǵary synyp oqýshylary ár saladan kredıttik júıe jınaqtaıdy. Muǵalim oqýshyny jeke shaqyryp alyp, baǵasyn ózine ǵana kórsetedi. Ár jarty jyl saıyn ata-anaǵa balasynyń úlgerimin jiberip otyrady. Bizdiń elde

 MEKTEPKE ATTAP BASPAITYN

ata-analardyń bar ekeni ras. Aqjarqyn esimdi kásipker áıel: «Kúni boıy jumystamyn. Balamdy aqyly mektepke berdim. Túske deıin sabaq oqysy, tústen keıin mektepte qalyp úı jumysyn oryndaıdy. Mektep ujymy úıden alyp ketip, keshke ákelip tastaıdy. Tipti tamaǵyn da ózderi beredi. Maǵan aqyly mektepter sonysymen tıimdi» deıdi. Birge tıimdi bolǵanmen mundaı mektepter ekinshige qoljetimsiz. Máselen  Haileybury Almaty mektebiniń esep bóliminiń mamandary bir jyl buryn BAQ ókilderine bergen suhbatynda: «1,2-synyp oqýshylary úshin bizdiń mektepte oqý quny – 6 mln 646 myń teńge. 3-4 synyp oqýshylary úshin oqý 1 mln teńgege qymbattaı túsedi. 7-synyptan bastap oqý odan ári qymbattaıdy. Sebebi, bul synyptarda qosymsha testileý jumystary, emtıhandar qosylady. Standartty qujattan bólek, ata-analar bul mektepterge 428 myń teńge kepildik tólem tóleýge mindetteledi. Ata-analar mektepten shyqqan jaǵdaıda kepildik somany qaıtara alady. Jańadan kelgen oqýshyǵa 37 myń teńge tóleýge týra keledi. Bilim berý júıesi orta bilim berý basqarmasynan erekshelenedi. Sebebi bizde brıtandyq bilim berý júıesi bar. Bul aqshaǵa tamaqtaný men oqý kiredi», – dep aǵynan jarylypty. Oqý aqysynyń quny boıynsha ekinshi orynda – Haileybury Astana mektebi. Odan keıin «TAMOS Education» fızıka matematıka mektebi. Munda oqýshylar orta eseppen 193 myń teńge aı saıyn tóleıdi. Qymbat tórttikti «Mıras» halyqaralyq mektebi aıaqtaıdy. Mekteptiń resmı saıtynda kórsetilgendeı, oqý quny jylyna 1,5 mln teńgeden 5 mln teńgege deıin. Keńse quraldaryn, aıaq kıim, sport formasyn qospaǵanda, mektep formasynyń ózi 43 myń teńgege aınalady. Eger atalǵan mektepte bir otbasynyń 2 balasy oqyp jatqan bolsa, ekinshisine – 5 paıyz, úshinshi balaǵa 10 paıyz jeńildik bolady eken.

P.S: Ata-ana aqyly mektepke júgirmeýi úshin memlekettik bilim oshaqtaryndaǵy bilim sapasy, tehnıkalyq múmkinshiligi jaqsy bolý kerek. Bilim berýshi ustazdar aılyǵy jarymaı bilim deńgeıin kóterý de tym kúrdeli sharýa. Qalalyq jerde bilim beretin 2-3 jyldyq tájirıbesi bar muǵalimniń ortasha eńbek aqysy osy aıdan bastap 55 myń 480 teńgeden 66 myń 382 teńgege deıin kóterildi. Al úlgi etken Ulybrıtanııa ustazdaryna aı saıyn orta eseppen 2 myń 314 AQSh dollary kóleminde jalaqy tóleıdi eken.

Arman Qudaıbergen

Sońǵy jańalyqtar