16 Mamyr 2019, 15:58 431 0 Jańalyqtar "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Jumahan ÁBDIQADIROV: ÓNER ADAMYNA JARATÝShYBASQAShA BIR ÁLEM SYILAǴAN

Muń ańqyǵan kúrsinis ózegińdi órtep, kómeıińdi tilgileıdi.

Aýyrlyǵy qorǵasyndaı alapat oıdyń ishinde sendeltken shırek ǵasyr! Ol muny taǵdyrdyń jazýy deıdi. Bálkim, solaı da shyǵar. Soqpaqty syn men buralań joldary bar, salmaqty júk pen jaýapkershilikke toly óner ólkesinde júrgen Jumahandy peshenesi osynsha jyl ıirimine aldy.

Buryndary nur shashyp turatyn otty janary shaý tartyp, oıly tuńǵıyqqa aınalǵan ba?! Ózegin órtteı jalmaǵan oı men álgi ókinish samaıdaǵy shashtyń da árin alyp, býryldana túsken. Alaıda, qapsaǵaı deneli, jýan bilekti, zor tulǵaly «Batyr Baıan» qalpynan shóge qoımapty. Qaısarlyǵy bolsa kerek. Ózindegi úmitpen erteńgi tańnan sáýle kútedi. Sol úmiti ózine úkili! Áli-aq aıaǵynan tik turyp, úzeńgige taban tirerine, sol ónerdiń bir pushpaǵyn ıleýin jalǵastyratynyna senimdi.

Jýyrda ǵana kóne Taraz shaharynda turatyn akter, Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri Jumahan ÁBDIQADIROVPEN tildesken edik. Óner ólkesiniń beldi ókilimen amandyq-saýlyqtan keıin, áńgimemiz áriden bastaý alǵan.

– Jumahan aǵa, azaby men lázzaty mol, qıyndyǵy men mashaqaty mańdaıdan asatyn óner ólkesine qalaı keldińiz?

– Meniń týǵan jerim kıe men qut daryǵan, talanttar men daryndarǵa qanat qaqtyrǵan qasıetti Qarataý ólkesi ǵoı. Alaıda, ákem de, sheshem de qarapaıym sharýalar. Anam muǵalim bolǵan eken. Ákem jaǵynan da, anam jaǵynan da óner adamdary bolmaǵan. Shynyn aıtý kerek. Bireýler «Maǵan óner kıesi naǵashymnan daryǵan, atamnan daryǵan, pálenshemnen daryǵan» dep aıtyp jatady ǵoı. Biraq anamnyń azdap, aýyl-aımaq arasyndaǵy toı-tomalaqtarda án aıtyp, dombyra shertetini bar kórinedi. Ol kisi men es bilmeı ómirden ozyp ketip edi, sondyqtan ómirimdegi aıaýly jan jaıly aǵaıyndardyń, ákemniń aýzynan ǵana estidik qoı.

Negizi, o basta, mektep qabyrǵasyn támamdaǵan jyly ár túrli armandadyq. Bireý dáriger, bireý ınjener, bireý basqa mamandyq ıesi bolýdy maqsat tutty. Men ushqysh bolýdy qalaǵan edim. Biraq bir dosym «Ártistiń oqýyna bar, ártistiń ómiri qyzyq, el aldynda júredi, aınalasy tolǵan sulý qyzdar, júrgen jeriń dýman-toı» dep, qaljyńdaı otyryp, oı tastady. Ol kezde bárimiz de solaı oıladyq. Óner jolynyń aýyr ekenin ol kezde qaıdan bileıik.

Aýylymyzdan armanymyzdy arqalap 4-5 jigit Almatyǵa jol tarttyq. Ózimizdiń ólkeden ushqan Tuńǵyshbaı aǵamyz sol shaqta Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty konservatorııasy teatr fakýltetiniń akter bóliminde úshinshi kýrsta oqıdy. Biz alyp-ushyp sol Tuńǵyshbaı aǵamyzǵa baramyz ǵoı, «Aǵa, ártis bolaıyq dep edik» dep. Aǵamyz kúlip, óner jolynyń aýyr ekenin, qıyn ekenin aıtyp, «Sender ózi oılandyńdar ma, tolǵandyńdar ma jaqsylap?», – deıdi ǵoı.

Bizdiń qolymyzdan ne án aıtý, ne dombyra tartý kelmeıdi, «Óı, aǵa, úırenemiz», – deımiz basymyzdy tómen salbyratqan kúıi.

Sodan ne kerek, aǵamyz bizdi apardy da Asqar Toqpanovpen tanystyrdy. Talpynysymyzdyń, boıdaǵy sol ónerdiń ushqynynyń arqasynda áýpirimdep júrip, tıisti konkýrstardan ótip, konservatorııanyń stýdenti atandyq. Sóıtip alǵashqy kýrsta-aq Asqar Toqpanov aǵamyzdyń kýrsyna tústim, sonymen birge sol aǵamyzdyń týǵan qyzy Zeınep Asqarqyzynan da tálimdi dárister aldym. Basqa da jaýapty pánderden ónerdegi belgili akterlerden tálim alyp, tórt jyl stýdenttik ómirimiz ótti.

Oqý ornyn támamdaǵan soń, osy Jambyl oblystyq drama teatryna joldamamen kelip, 1976 jyldan jol apatyna túskenge deıin, ıaǵnı 1994 jylǵa deıin sol qara shańyraqta eńbek ettim.

– Sizdi áli kúnge kórermenderińiz Jumahan Ábdiqadyrov emes, «Batyr Baıan» dep tanıdy. Tipti, men de osy suhbatqa batyrmen oı bólisip, syrlassam dep daıyndaldym ishteı. Osynshalyqty bolmysyńyzǵa sińgen Baıan beınesi sizge qalaı buıyrdy?

– Keıde akterlerdiń oń jambasyna kele qalatyn rólder bolady. Eger sol obrazdy sátti somdap shyqsa, ol tólqujatyna aınalyp, mártebeniń ósýine, keńinen tanylýǵa yqpal etedi. Árıne, ol biraq ońaı emes, úlken eńbekpen keletin dúnıe. Onyń ústine kóp sharýa ujymǵa, qasyńdaǵy áriptesterge de baılanysty. Múmkin sondaı qajettiliktiń bári ymdasyp-jymdasyp, sátti úıleskendikten shyǵar, jurt meni sol kınoǵa túskeli beri «Batyr Baıan» atap ketti.

Odan buryn da biraz kınolarda negizgi keıipkerlerdi somdadym. Smaǵul Elýbaevtyń sonaý asharshylyq náýbeti haqyndaǵy «Aq boz úı» romanynyń jelisi boıynsha túsirilgen rejısser Damır Manabaıdyń «Surapyl Surjekeı» fılminde negizgi keıipkerlerdiń birin alyp shyqtym. Túsirilim jumystary Mańǵystaý óńirinde ótken sol fılmde Halyq ártisi Nurmuhan Jantórınmen birge eńbektendim.

Osy jerde meniń «Batyr Baıan» fılminde basty róldi somdaýyma, qazaq kınosy tarıhynda esimimniń qalýyna sebepker bolǵan bir azamatqa júrekjardy alǵysymdy aıtýǵa tıispin. Ol – menen keıin Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııanyń akter bólimin aıaqtaǵan, sodan keıin Shymkent qalasyndaǵy J.Shanın atyndaǵy qazaq drama teatrynda jemisti eńbek etken, ómiriniń sońyna deıin qazirgi Túrkistan oblystyq teleradıo kompanııasynda rejısser qyzmetin atqarǵan bilikti maman Arystan Otarbaev. Keıin, 1993 jyly Almatyǵa shaqyrtý aldym. «Batyr Baıan» kınosyna irikteý júrip jatyr eken. Ol kezde kınobaıqaý deıtin, burynǵy eńbekterimmen tanys shyǵarmashylyq top jetekshileri meni Baıan batyrdyń beınesine bekitip qoıypty. Rejısser Islambek Táýekelovpen de sol jerde tanystym.

Kınodaǵy inim Noıan men qalmaq qyzynyń róline laıyqty óner ıeleri tańdalǵan soń, kóp uzamaı Kókshetaý óńirinde, Býrabaı baýraıynda túsirilim bastalyp, bar-joǵy úsh aıda kıno kórermenge jol tartyp ketti.

– Aıtpaqshy, bul kınoǵa túspeı turyp, senarıı jelisine arqaý bolǵan aqyn Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baıan» poemasyn oqyp pa edińiz?

– Joq. Men – ótirik aıta almaıtyn adammyn. Bul buryn men oqyǵan poemam emes-tuǵyn. Tipti, Maǵjan Jumabaevtyń kim ekenin de álsin-álsin ǵana biletinmin. Onyń sebebi de bar. Bizdiń shaǵymyzda Alash arystarynyń shyǵarmalary túgili, attary da atalmaıtyn. Atalǵannyń ózinde «halyq jaýy» retinde emis-emis esimderi estiletin. Sodan shyǵar, olar týraly ne mektep baǵdarlamasynda, ne ınstıtýt oqýlyqtarynda derekter kezdespegen. Tek egemendigimizge qol jetkizgennen keıin ǵana birtýar asyldarymyzdyń tarıhı bolmys-beınelerimen qaýysha bastadyq qoı.

– Jumahan aǵa, kıno salasynda da, teatr salasynda da oınap kelesiz. Rólderińiz ónersúıer jurtshylyqtyń esinde. Janyńyzǵa teatr jaqyn ba, álde kıno jaqyn ba?

– Endi... akter bolǵannan keıin eki salany da bólip, jarǵym kelmeıdi. Sebebi, ekeýi de maǵan jaqyn. Ekeýinde de akter oınaıdy. Sondyqtan men úshin eki salanyń orny birdeı. Biraq ekeýin bir ónerdiń bir arnasynan demesek, egiz uǵym dep kesip aıtýǵa bolmaıdy. Qıyspaıtyn tustary bar. Teatrda bir ról aıaǵyna deıin bir temppen, bir sezimmen oınalady. Ol qoıylymdy ekinshi márte sahnalaǵanda aldyńǵy qatelikterińdi túzeýge de múmkindik bar. Keıbireýler tipti túrlendirip oınaýǵa tyrysyp jatady. Al kameranyń aldynda ózińdi basqasha sezinesiń. Teatrdaǵydaı ár oınaǵan saıyn obrazdy kórermenge ártúrli ekpinmen jetkizýge múmkindik joq. Bir epızod plenkada sol kúıi saqtalady. Ony ózgerte almaısyń. Keıin plenkadan kórip otyryp «Áttegen-aı» deıtin jerlerdi baıqaǵanmen, «Qolymdy mezgilinen kesh sermedimniń» keri bolady.

Desek te, ekeýi de úlken tózimdilik pen sheberlikti qajet etedi. Kıno salasynda tez tanymal bolýǵa múmkindik mol.

Osy oraıda aıtqym keletini, búginde kez kelgen qaımana qazaq ónerdiń esigin ımenbeı ashatyn boldy. Teatr men kınoǵa úsh qaınasa sorpasy qosylmasa da. Olar qandaı obrazdy bolmasyn óz deńgeıinde alyp shyǵa alady dep aıta almaımyn. Ol artıst emes. Sebebi, sahnanyń sheberligin oqymaǵan, tilin meńgermegen.

Sháken Aımanov aǵamyzdyń kezinde túsirilgen kınolarda oınaǵan akterlardyń barlyǵy teatrdyń akterlary ǵoı, bári ónerdi túsinetin jandar. Sodan keıin ol týyndylar kórermenniń jadynda, tarıh paraqtarynyń betinde saqtaldy. Zamanynan óz baǵasyn aldy, kerek jerinde sýyrylyp shyqty da.

Taǵy bir aıta ketetin dúnıe, kez kelgen óner adamy negizgi ról men epızodtyq róldi bóle jarmaıdy. Kishkentaı obraz bolsa da sonyń ishine kirip, bar aqylyn, esin, sezimin, energııasyn, kúsh-qýatyn sarp etý myqty akterge tán qasıet dep bilemin. Óıtkeni, kishkentaı obraz bolmaıdy, kishkentaı akter bolady.

– Sózdiń reti kelgende, «Óner adamy qandaı bolý kerek?» degen saýalǵa da jaýap bere ketseńiz...

– Óner adamy da halyqtyń arasynan shyqqan. Olardyń basqalardan bir aıyrmashylyǵy – erekshe bir qabileti bolady, kisiligi bolady, ózine tán minezi, erkeligi bolady. Oǵan Jaratýshy basqasha bir álem syılaǵan. Jan dúnıesi de, tabıǵaty da, júregi de taza, ádemi.

Ol – halyqtyń adamy. Sondyqtan biz ıdeal bolýymyz kerek, halyqtan bir taban alda, ıaǵnı úlgi bolyp júrýge tıispiz.

– Jumahan aǵa, soǵystan keıingi jyldary bir spektakldiń áserinen zaldaǵy jaýynger sahnadaǵy akterdi atyp tastaǵan degendi estigenbiz. Bul teatrdaǵy qoıylymnyń óz kórermenin ómirge súıindirip nemese túńildirip jibererdeı qudiretke ıe ekenin ańǵartady. Búgingi qazaq teatrlary sol údeden shyǵyp júr me?

– Qazaq teatrlarynyń qurylǵanyna bir ǵasyrdaı ǵana ýaqyt bolsa da, kóp jetistikterge jetip úlgerdi. Órkenıeti damyǵan Eýropa elderimen salystyrǵanda, bireýler aıtyp júrgendeı, qalyp ketken eshteńemiz joq. Biz kóbine orys mektebinen tálim alyp, solardyń júıesimen júrdik. Dese de, búgingi jastar jańalyqqa qumar, qazaq teatryna jańa lep alyp kelýge umtylýda.

Ár ulttyń óz rýhy, kózqarasy bolady, qurylǵanyna ǵasyr tolmasa da, qazaq teatrlary basqalar jasaı almaıtyn bólek obrazdar arqyly óziniń bolmysyn aıqyndaı bildi. Biz únemi teatr týraly aıtqanda kemshilikterdi tizbekteýge qumarmyz. Joq, olaı emes, tıisinshe, jetistikter men jemisti jumystardy da marqaıyp aıtý kerek. Biz sheteldik klassıkalardy óz oıymyzben jetkizýde de sheberlik tanytyp, teatr ónerinde aıtarymyz bar ekenin ańǵarttyq.

Bir ókinishtisi, qazir zamanaýı teatr, dástúrli teatr degen uǵym paıda bolyp kele jatyr. Menińshe bulaı bóle-jara qaraǵan durys emes. «Shoý» degen nárse sanamyzdy sansyratyp bitti. Kerek deseńiz, «estrada ánshisi», «dástúrli ánshi» degen teńeýler men úshin qısynsyz. Jaıaý Musa, Birjan saldy, tipti bertindegi Ámireni alsaq, olar óz zamanynyń qandaı ánshisi boldy eken degen oı keledi. Ánshi ol qashan da ánshi, sol atqa darynymen de, daralyǵymen de laıyq bolýy kerek. Qudaı talant berse, ony olaı orynsyz jilikteýge bolmaıdy. Kem talant «juldyzdar» jaıly áńgime basqa.

– «Armansyz adam bolmaıdy», ómirińizdiń ókinishti tustary bar ma? Jalpy, qazirgi ahýalyńyzdan da habardar etseńiz...

– Ne suraǵyń kelgenin túsindim. Endi... Qalaı desem... 1994 jyly jol apatyna ushyradym ǵoı, «Batyr Baıanǵa» túskennen keıin kóp ýaqyt ótpeı. Sodan beri tup-týra jıyrma bes jyl ótipti. Meniń «Qap, áttegen-aı!», – deıtinim sol. Jasaıtyn kóp (!) isterim bar edi... Endi taǵdyr ǵoı... Eshkimdi de kinálaı almaımyn. Keıde muny Táńirdiń basyma salǵan synaǵy ma dep oılaımyn. Tipti, túsindirip, aqtaryp aıta almaımyn da!.. Ókingennen ne paıda?! Biraq shamam kelgenshe jumys istedim. 2-3 fılmge túsip, spektaklderde oınadym degendeı...

Al jaqsy sekildimin. Densaýlyqty aıtyp bolmaısyń. Birde aýyryp, birde saý bop ómir ótip jatyr. Teatrdan ketip, Tarazdyń shetindegi avtoturaqtardyń birinde qaraýyl bolyp júrdim. Sahnaǵa da oralyp kórdim. Biraq omyrtqa men julyn zaqymdanǵan soń, qaıtadan ıkemge kele qoımady eken. Dárigerlerge qaralyp, emshige de bardym. Bul týraly kezinde respýblıkalyq buqaralyq aqparat quraldarynda kóp maqala shyqty. Birneshe ret ota jasattym. Jaǵdaıymnan habardar bolǵan Elbasy pármen berip, Tuńǵysh Prezıdent qory qajetti qarajatty aýdardy. Sol arqyly Germanııadaǵy bilikti dárigerlerdiń qolymen sońǵy otamdy ótkerdim. Sodan beri jaǵdaıym bir qalypty. Aıaqtan turyp ketýim ýaqyttyń enshisinde kórinedi. Ázirge qyzdarym alyp bergen múgedekterge arnalǵan arbamen qozǵalamyn. Jattyǵý jasap, jıi qımyldaýdy ádetke aınaldyrǵanmyn. Bir jaǵynan jasqa da baılanysty ma deımin. Jas bolsam tez bitip keter me edi... Al men alpys besten de asyp baramyn.

Jańa «Ókinishińiz bar ma?» dep suradyń, ómir ókinishten quralsa, onda ol adamnyń ómirinde ózgege úlgi bolarlyqtaı eshteńe joq, zaıa ketkeni. Men ózimdi ondaılardyń qataryna qospaımyn. «Áttegen-aı» deıtin kezderim joq emes... Áıtse de, osy kúnime degen shúkirshilik aýzymnan bir túsken emes. Túspeıdi de!..

Sózimniń sońynda bir nazymdy bildire ketsem, artyq bolmas dep oılaımyn. Qazir úıden uzap shyǵý qıynǵa soǵyp ketti. Óńirimizge kelgeli kóptegen ózgerister jasap, kóne shahardy barynsha túrlendirgen oblys ákimi Asqar Isabekulyna kólik jaǵynan járdemdesseńiz dep ótinish-hat jazǵan bolatynmyn. Aımaq basshysy mádenıet salasy ardageriniń bir tilegin jerge tastamas degen úmitim zor.

– Álbette, Asqar Myrzahmetovtiń kómek qolyn sozatynyna biz de senim bildiremiz. Áserli áńgimeńizge rahmet, aǵa! Aman júrińiz!

 

Suhbattasqan Ashat RAIQUL

Sońǵy jańalyqtar