16 Mamyr 2019, 15:17 491 0 Aımaq "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Erlikke taǵzym etýdiń eren úlgisi

Tarazda ashylǵan "Dańq zalynda" 1 mln 500 myńnan asa fotosýret pen shejireler jıyntyǵy toptastyrylǵan

«Erlik – elge mura, urpaqqa uran». Iá, osynaý ataly sózge tereń boılaı bilgen áýlıeatalyqtar Jeńis merekesin bıyl da erekshe sán-saltanatpen atap ótti. Ásirese, mereke kúni Tarazdaǵy Jeńis saıabaǵynyń ortasynan ashylǵan «DANQ» zaly – tarazdyqtar men qala qonaqtary úshin tamasha tartý bolǵany anyq.

Oblys basshysy Asqar Myrzahmetovtiń ıdeıasymen boı kótergen erekshe nysannyń qurylysy saıabaqtyń ótken jyly bastalǵan jańǵyrtý jumystarynyń jalǵasy ispetti. Osy rette eske sala keteıik, talaı jyldardan beri jóndeý kórmegen bul B.Momyshuly atyndaǵy «Jeńis» saıabaǵy ótken jyly bastan-aıaq jańǵyrtylyp, jańasha kúıge engen bolatyn. Tolyǵymen ózgeriske ushyraǵan saıabaq túrlenip, mazmuny artyp, kórki eseleni túsken edi. Onda «Erlik» memorıaldy kesheni ashylyp, B.Momyshuly eskertkishi, «Máńgilik alaý» osynda kóshirilip, Batyrlar jáne Danq alleıalary salynǵan. Sonymen qatar kelbeti kelisken saıabaqta Jambyl oblysynan shyqqan 48 Keńes Odaǵy Batyrynyń esimderi jazylǵan arnaıy taqtaıshalar boı kóterip, «Dańq alleıasy» mańyna surapyl jyldary maıdanǵa attanǵan 105 myńnan asa jambyldyq jaýyngerdiń esimi qashalyp jazyldy. Aýǵan soǵysy, Semeı ıadrolyq synaqtary jáne Chernobyl atom elektr stansasyndaǵy apattyń saldaryn joıýǵa qatysqan azamattarǵa arnalǵan eskertkishter de saıabaqtyń ózindik sánimen qatar mazmunyn da baıytyp tur deı alamyz. Munyń bári – barsha soǵys ardagerleri men tyl eńbekkerlerine jasalyp otyrǵan qurmettiń kórinisi ekendigi sózsiz.

Jańadan ashylǵan «Danq» zaly saıabaq aýmaǵyndaǵy «Erlik» memorıaldy kesheniniń túıini desek te bolady. Óıtkeni, birneshe kezeńdi qamtyǵan keshen qurylysy osymen tolyq aıaqtalyp otyr.

Aıta keteıik, mundaı erekshe nysan elimiz boıynsha alǵash ret boı kóterip otyr. Jalpy aýmaǵy 1500 sharshy metrdi quraıtyn zal eki qabattan turady. Qurylysyn merdiger «Jasyl el Taraz» JShS júrgizgen.

«Danq» zalynyń birinshi qabaty Uly Otan soǵysy jyldaryn beıneleıtin fotosýretter men eksponattarǵa toly. Onda barlyǵy 1 mıllıon 500 myńnan astam fotosýret-shejireler toptastyrylǵan.

Zalǵa engen adam zulmatty jyldardyń qasiretin júrekpen sezinedi. Oǵan qundy fotosýrettermen qatar, zal ishinde Soǵys, Jeńis, Erlik taqyrybyndaǵy áýenderdiń oınatylyp turýy da aıryqsha áser etetini sózsiz.

Zaldyń birinshi bóliginde ornalasqan 1941, 1942, 1943, 1944-45 jyldarǵa arnalǵan qabyrǵalardaǵy sýretter sol kezeńdegi soǵys kórinisterin eriksiz kóz aldyna alyp keledi. Atap aıtsaq, 1941 jylǵa arnalǵan qabyrǵada «Barborosa» josparynyń kartasy, Máskeý úshin shaıqasynyń, general-maıor I.Panfılovtyń, «Otan ana», B.Momyshulynyń, N.Belashevtiń jáne basqa da barlyǵy 100-den astam fotosýretter men 200-den asa qujattar qoıylǵan. Al, zaldyń 1942 jylǵa negizdelgen qabyrǵasy «Lenıngrad blokadasyna» arnalǵan. Onda jyr alyby – Jambyl Jabaevtyń sýreti, aqynnyń «Lenıngradtyq órenim» atty otty óleńi jáne ózge de dúnıeler oryn alǵan. 1943 jylǵa arnalǵan qabyrǵada Stalıngrad, Kýrsk shaıqastaryna arnalǵan úlken fotolar jınaǵy ornalasqan. Sol sekildi 1944-45 jyldarǵa arnalǵan qabyrǵada Qyzyl Áskerdiń Eýropany azat etýin beıneleıtin fotolar jınaǵy berilgen. Sondaı-aq, zalda «Reıhstagqa tý tigý» barelefi, «Ana qasireti» eskertkishteriniń shaǵyn maketteri qoıylǵan. «Ana qasireti» buryshynda beınelengen sýretterden soǵys zardabyn tartqan jesir ana, jetim balalardyń muń-zaryn uǵynasyz. Onda jaı yrǵaqpen oınatylyp turatyn A.Qorazbaevtyń áıgili «Qara kempir» termesi de júrekti shymyrlatpaı qoımaıdy. Sondaı-aq, zal ishinde tyldaǵy eńbekkerlerdiń ómirinen syr shertetin, 1945 jylǵy 24 maýsymdaǵy Máskeý qalasynda ótken Jeńis sherýi jáne Jeńistiń 70 jyldyǵyna arnalǵan Astana qalasynda ótken saltanatty sharanyń sýretteri de kórinis tapqan. Tipti, jergilikti maıdangerlerdiń 500-ge jýyq medal da zaldan tıisinshe oryn alǵany da kóńilge qona túsedi. Sonymen qatar, zalda úlken led ekran, elektrondy derekqor ornatylǵan. Onda kez-kelgen adam «Erlik.kz» saıty arqyly óziniń maıdanger atasy týraly málimetpen tanysa alady. Derekqorǵa oblys boıynsha barlyǵy 106 myńǵa jýyq soǵysqa qatysýshylardyń málimeti engizilgen.

Nysannyń ekinshi qabatynda «Baýyrjantaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵy ornalasqan. Tuńǵysh ret ashylyp otyrǵan ortalyqta B.Momyshulynyń bala shaǵynan kemeńgerlik jasyna deıingi ómirin beıneleıtin mýzeı jáne kórkemsýret buryshy qurylǵan. Onda negizinen maıdanger-qalamgerdiń shyǵarmashylyq-tulǵalyq bolmysyn aıshyqtaýǵa basymdyq berilgeni ańǵarylady. Ortalyq ishinde Baýkeńniń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan kitaphanalyq burysh pen jıyn ótkizýge arnalǵan arnaıy konferenııa zaly jasaqtalǵan. Sonymen qatar, derekter jınaqtaıtyn mamandarǵa arnalǵan úsh qyzmettik bólme men bir fotolaboratorııa bar.

«Danq» zalynyń lentasyn qııý rásimine dańqty Baýyrjan Momyshulynyń kelini Zeınep Ahmetova, QR memlekettik syılyǵynyń ıegeri, professor, Mekemtas Myrzahmetuly, Uly Otan soǵysynyń ardageri Tileýqabyl Tórebekov qatysty.

– Bul jaı ǵımarat emes. Bara-bara bul naǵyz bilim, ǵylym, tarıh ortalyǵyna aınalady dep oılaımyn. Atam marqum aıtatyn: «Men ólgennen keıin de tirilerdiń ishinde júremin...» dep. Minekı, búgin ata ortamyzda deýge bolady. Óıtkeni, atanyń atyna arnalyp osyndaı ortalyq ashylyp, artynda qalǵan mol muralary bir jerge jınaqtalyp otyr. Ár qalada shashyrap jatqan muralardyń basyn bir jerge qosqanda, óte qomaqty dúnıe bolaıyn dep tur, – dedi óz sózinde Zeınep Ahmetova aǵynan jarylyp.

Al tarıhshy, qala turǵyny Bekquly Áliuly óziniń soǵysqa qatysqan jambyldyqtar týraly derekter izdep júrip, birqatar kórshi elderde de bolǵanyn aıta kele, nysannyń ereksheligin tilge tıek etti. «Reseıdiń 13 oblysyn, Belorýstyń 6 oblysyn aralap júrip dál osyndaı Dańq zaly degendi men kórgen joqpyn. Murajaılar, panorama, dıagramma bar. Keń kólemde barlyǵy qamtylǵan. Aıtalyq, jambyldyq 128 jaýynger II dúnıejúzilik soǵysta Brest qamalyn qorǵaǵan bolsa, sol jaýyngerlerdiń 68-niń sýretteri zaldaǵy bir stendke sátti toptastyrylǵan», – dedi B.Áliuly. Sondaı-aq, ol «Danq» zalynyń aty zatyna saı ekendigin, ondaǵy fotosýretter men qujatar shejiresi qıyn kúnderden syr shertip, barsha maıdangerlerdiń danqyn asqaqtatyp, bedelin bıiktetip turǵandyǵyn jetkizdi.

 

Jánibek Áshim,

Jambyl oblysy

Sońǵy jańalyqtar