16 Mamyr 2019, 14:29 745 0 Bilgenge marjan Arman Qudaıbergen

BOLMYSY BÓLEK BALALAR, TOP IShINDE DARA OLAR

Qaı halyq, qaı ult bolsa da urpaq taǵdyryna beı-jaı qaramaǵan. Eńbektegen balany «eldiń erteńi bolady» dep hanyndaı syılaıtyn qazaqtan sóz artylsa-shy. «Qoı asyǵy demeńiz, qolaıyńa jaqsa saqa ǵoı, jasy kishi demeńiz, aqyly assa aǵa ǵoı» degen támsil búgingi maqalamyzǵa tuzdyq bolmaq. Álem tarıhynda 8 jasar joǵary oqý ornynyń oqytýshysy, 8 jastaǵy kásipker syndy túrli daryndylar boldy. Olardy eshkim de bala demedi, kerisinshe dara dep abyroıyn asqaqtatty. Bizdiń elde de osyndaı daryndy, talantty balalardyń bolmysy bólek, eńbegi erek býyny qalyptasyp keledi.

Qazaqstandyq daryndy balalar halyqaralyq olımpıadalardyń qorytyndysy boıynsha TMD deńgeıinde ekinshi, al dúnıejúzinde úzdik 20 eldiń qatarynda eken. Shet elde, jat jerde baq synap júrgen jas órenderimiz mádenıet pen sportta ǵana emes, bilim men ǵylym salalarynda jetekshi oryndardy ıelenýde.

El ishindegi daryndy balalar jaıly sóz qozǵasaq, Isaak Mýstopýlo alǵashqylardyń biri bolyp atalady. Áıgili astrofızık Stıven Hokıngtiń kózi túsken otandasymyz «Úılesim teorııasy» jobasynyń avtory. Ol Taraz óńirinde týǵan. Týmysynan DP dertine shaldyqsa da ǵylym-bilim jolynda eshqandaı kedergi bolmaý keregin Hokıngten keıin dáleldegen tulǵa retinde tarıhta qalýy bek múmkin. Isaak Brıtan Keńesi men National Agency for Technological Development uıymdastyrǵan múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalaǵan STEM ulttyq ınnovaııa konkýrsynyń laýreaty. 15 jasynda ǵarysh kemelerine arnalǵan elektroenergııany óndirý joldaryn paıymdaǵan. Osydan keıin áıgili astrofızık professor Stıven Hokıngpen kezdesti. BAQ ókilderine bergen suhbatynda: «Men bala kezimnen túrli salalarǵa qyzyqtym, máselen tarıhqa degen qyzyǵýshylyǵym boldy.

Bolashaǵynan úlken úmit kúttiretin qazaq balalary kóp-aq. 14 jastaǵy jas výnderkınd Abzal Myrzash bilimqumarlyǵymen kópti súısintip keledi. Abzal 12 jasynda 11 jyldyq mektepti úzdik aıaqtaǵan. Qazirde Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetiniń stýdenti. Respýblıkalyq, Halyqaralyq olımpıadalardyń talaı júldesin qanjyǵasyna baılaǵan ol 3 jasynan bastap árip tanyp, kitap oqyǵan. Jastar jylynyń saltanatty ashylý rásiminde Abzal Elbasy Nursultan Nazarbaevqa jobasyn tanystyrdy. Birinshi dıgraftyq tásil arqyly kompıýter klavıatýrasyna yńǵaılanǵan «ABZALalphabet» dep atalatyn qazaq álipbıiniń nusqasyn jasaǵan ol álemniń kez kelgen jerinen kompıýterdiń standartty aǵylshyn klavıatýrasyn paıdalanyp, qazaqsha jazýǵa bolatynyn aıtqanda kópshilik tańqalǵan-dy. Nebári 13 jasar baladan mundaı tapqyrlyqty eshkim kútpese kerek. Sol kezdesýde kırıllıadan latyn qarpine aýdaratyn konverter baǵdarlamasy jaıly da az-kem sóz etken. Konverter arqyly kırıllıadan latyn grafıkasyna bir mınýtta 1200-den astam kitap aýdarýǵa múmkindik bar. Qazaqstandyq jas ónertapqyshtardyń mundaı jobalary bolashaqta tańǵajaıyp dúnıelerdi oılap tabýǵa bastaý bolady. Abzal jaıly ákesi Dáýrenbek Myrzashuly: «Bala kezinde serýendeýdi unatatynbyz. Dalada júrip, balama kólik, onyń belgileri týraly aıtyp, olardy qalaı ajyratýǵa bolatynyn úırettim. Arada biraz kún ótkende Abzal kóshede turǵan kólikterdi ózi ajyrata bastady. Men tańqaldym. Este saqtaý qabileti joǵary ekenin túsindim. Sodan balama álipbıdi úırettim. Biraz kúnnen soń shatastyrmaı áripterdi aıtyp berdi. Ol kezde 2 jasta bolatyn. Anasy ekeýmiz býyn-býynmen oqýdy, sanaýdy úırettik. 3 jasta Abzal gazet-jýrnaldy erkin oqıtyn boldy. 4 jasta kóbeıtýdi úırendi. Onyń bilimge degen qyzyǵýshylyǵyn jolǵaltyp almaý úshin túrli enıklopedııa alyp berdik» – deıdi. Otandasymyz Qazaqstandaǵy oqýyn támamdap AQSh-taǵy Massachýsets tehnologııalyq ınstıtýtyna oqýǵa túsýdi armandaıdy. Ondaǵy oıy da tehnologııasy damyǵan eldiń bilimin úırenip, el qajetine jaratý shyǵar, bálkim?!

Abzal Myrzash sekildi birneshe qazaq balalary el ishinde ǵana emes shet memleketterde de daryndylyǵymen daralanyp júr. Máselen Temirlan Amangeldi halyqaralyq matematıka olımpıadasynda erekshe kózge túsip, Ońtústik Koreıadaǵy bedeldi oqý oryndarynan shaqyrtý aldy. Qazir robototehnıka salasynda bilimin jetildirip júr. Máselen 9 jasynda Danııar Kurmanbaev Reseıdegi eń tanymal shoýǵa qatysyp óziniń kez kelgen sandy jyldam qosyp, kóbeıte alatynyn kórsetip erekshe qurmetke bólengen-di. Ázız Kamelıden esimdi daryndy balaqaı da halyqaralyq baıqaýlarda el namysyn talaı ret abyroımen qorǵady. Aldııar Bojbanov 6-synypta oqyp júrip ǵalamdyq máselelerdiń sheshimin tabýǵa kúsh saldy. Ekologııalyq aýyldar men kún-jel elektrostansasy, ámbebap qýattaǵyshtardy óz jobasynyń nysany etip aldy. Sonyń arqasynda organıkalyq qaldyqtardy bıogazǵa aınaldyryp, jylý men elektr energııasyn alýǵa bolatynyn dáleldedi. Al Dinmuhamet Maılybaı 16 jasynda NASA-nyń astronomııalyq mektebine oqýǵa tústi. Onda bilim alý ekiniń birine buıyra bermeıtin baq dese de jarasar. Sebebi álemniń 23 elinen tek 55 bala ǵana oqýǵa qabyldanady eken. BAQ ókilderi kórsetken málimetke súıensek, oqýshylar Marsty baǵyndyrýǵa arnalǵan jobaǵa qatysady eken. Bul da qazaq balalarynyń álemdik ǵylym salasynda ózindik orny bar ekenin ańǵartsa kerek.

2000 jyly týǵan Jansaıa Ábdimálik esimdi jas óren 6 jasynan beri dúnıejúzilik shahmat baıqaýlarynda ózin moıyndatyp keledi. Talaı márte «kósh» bastap, qarsylas shaq keltirmegen Jansaıaǵa 2008 jyly Elbasy N. Nazarbaevtyń ózi 3 bólmeli páter kiltin syılaǵan edi. Bul jaıynda jas grossmeıster: «Oǵan deıin jalǵa alynǵan baspanada turdyq, kóshe salysymen ómir jeńildedi. Páterimiz Aqsaıdaǵy mektebime jaqyn, óte qolaıly. Kezdesý kezinde jaǵdaıdy paıdalanyp, Nursultan Ábishulyna shahmatty mektep baǵdarlamasyna engizýdi usyndym. Ol munyń keremet oı ekenin aıtty. Qazir keı mektepterde shahmat úıirmeleri bar», – dep eske alady. Qazir Almatyda Jansaıa Ábdimálik atyndaǵy shahmat akademııasy jumys isteıdi. Jansaıa jaıynda otandyq buqaralyq aqparat quraldarynan góri, sheteldik BAQ jıi jazady. Tipti olar Jansaıany «Shahmat patshaıymy» dep te ataıdy eken. Shahmatshy qyz kezinde mánerlep syrǵanaýshy bolǵysy kelgen eken. Biraq shahmat salasynda 6 jasynda-aq juldyzy jandy. Onymen qoımaı búginde ózgelerge ustazdyq etip úlgerdi. Esesine Jansaıamen túıdeı qurdas Elızabet Tursynbaeva muz ústindegi juldyzǵa aınaldy. Eki aı buryn Japonııanyń Saıtama qalasynda mánerlep syrǵanaýdan ótken Álem chempıonatynda Elızabettiń tamasha óner kórsetip, dúnıejúzin tań qaldyrǵan. Ol 1909 jyly shvedtik mánerlep syrǵanaýshy Ýlrıh Salhov alǵash jasaǵan qımyldy qaıtalady. Buǵan deıin kásibı mamandarǵa arman bolǵan, resmı baıqaýlarda eresekter arasynda eshkim jasaı almaǵan «tórttik salhov» qımylyn oryndaǵan otandasymyzdyń esimi osylaısha tarıh betterinde altyn árippen jazalatyn bolady. Nebári 19 jasynda kóp ishinen daralanǵan ol buǵan deıin de talaı baıqaýlarda top jaryp, el namysyn qorǵap keldi. Osylaısha sporttyń bul túrinen de qazaq balalarynyń ebi bary taǵy bir márte dáleldendi.

Álem elderinde erekshe tanymaldyqqa ıe bokstan qazaqstandyq órenderdiń alar orny erekshe. Áýesqoı bokstan tartyp, kásipqoı boks alańynda da qazaqstandyq boks stılin tanytyp júrgen jas oǵlandarymyz jeterlik. Solardyń biri – Sadrıddın Ahmetov. Nebary jıyrma birdegi otandasymyz kásipqoı boksqa 2017 jyly kelgen. Oǵan deıin áýesqoı boks sharshy alańynda qarsylas shaq keltirmeı talaı márte chempıon atanǵan-dy. Basty básekelerdi aıtsaq, Sank-Peterbýrgte ótken jastar arasyndaǵy álem chempıonatynda, Bangkoktegi Taıland koroliniń kýbogy úshin bolǵan jarysta, Qazaqstan Prezıdentiniń kýbogi úshin ótken týrnırlerde altynnan alqa taqty. Kásipqoı bokstaǵy mansap jolyn da birneshe jyl ishinde qalyptastyryp úlgerdi. 2018 jyly 6 birdeı qarsylaspen kezdesip, bárinde aıqyn basymdyqpen (nokaýt) jeńgen-di. Eń alǵashqy kezdesýinde qarsylasyn 31 sekýndta sulatyp salǵan Sadrıddınge tek 5 qarsylasy ǵana 2 raýndqa shydap berdi. Qalǵandarynyń bári tehnıkalyq nokaýtpen alǵashqy 3 mınýttan artyq shydaı almaǵan. Osy jyldyń basynda 7-ret kásipqoı boks alańyna shyqqan Sadrıddın qarsylasyn 4 raýnd boıy soqqynyń astyna alyp, taǵy da tehnıkalyq nokaýtpen jeńgen. Jýyrda Almatyda ótken kezdesýinde ǵana tolyq 10 raýnd judyryqtasty. Kásibı mamandar Sadrıddındi bolashaq boks juldyzy retinde tanı bastady. Qaıda júrse de elim-jerim deıtin azamat qazirde Kanadada jattyǵady.

Aqparat aǵynynyń alaı-dúleı shaǵynda jaqsy jańalyqtardyń kóbi eleýsiz qalyp jatady. Nasıhaty da kemshin. Ataqty Stıv Djobs qurǵan «Apple» kompanııasynda Áıgerim Sáýlethanqyzy esimdi qazaq qyzy jumys isteıtinin biri bilse, biri bilmes. Tipti «NASA» ǵarysh agenttiginde qazaq balasy Darhan Nurmaǵambet qyzmet atqarady. Sońǵy jyldary áleýmettik jelilerde tanymaldyqqa ıe bolǵan, symbatymen eýropa jurtshylyǵyn tánti etken Dımash Ádilet esimdi otandasymyz aqylymen de kópti moıyndatyp júr. Aqyl-oı deńgeıin tarazylaıtyn «Mensa International» ortalyǵynda IQ-test tapsyrǵan ol 99 paıyzdan joǵary ball jıǵan.

Bunyń bári qazaq halqynyń erekshe qabiletti halyq ekenin dáleldeıtin nárse. Jas talantarymyz álemge tanylyp, ultymyzdyń mereıin asqaqtata bergeı dep tileıik.

Arman QUDAIBERGEN

Sońǵy jańalyqtar