10 Mamyr, 17:07 446 0 Bilgenge marjan Tańsulý ALDABERGENQYZY

Men úshin ákemniń nurly júzinen artyq «oqýlyq» joq edi...

Qalyń oqyrman arasynda jyr tulpary, syr suńqary atanǵan asa kórnekti aqyn Syrbaı Máýlenovtiń shyǵarmashylyǵynyń biraz bóligi, árıne, týǵan jeri men soǵys jyldaryndaǵy el basynan keshken qandy qyrǵynǵa arnalǵan. Jan berip, jan alysqan sol jyldarda qan keship, ot keship júrip elge aman-esen oralǵan ákelerimizdiń de búginde qatary sırep qalǵandaı.
Jyldaǵy ádetimizben, bıyl da 9 mamyr, Jeńis kúniniń qarsańynda myna bizdiń kórer jaryǵymyz ben tynys-tirshiligimizdiń baqyty úshin kúresken Ákeler rýhyna taǵzym etý maqsatymen qazaqtyń batyr tulǵaly aqyny Syrbaı Máýlenovtiń shańyraǵyna at basyn tiregen edik.

– Qasym Syrbaıuly, árbir qazaq balasyna óte qymbat, baǵa jetpes baılyǵy – áke-shesheniń orny bólek. Degenmen, sizdiń óz ata-tegińizge adaldyǵyńyz, ata-anańyzǵa degen perzenttik mahabbatyńyz tym bólek sekildi?..
– Óte durys aıtasyz. Adam úshin ózine mynandaı sheksiz álemdi syılaǵan, jaryq kún men tamyljyǵan túnin syılaǵan ata-ananyń orny bólek. Bizdiń halqymyz úshin tipti orny tolmas baılyq. Qaıtalanbas tulǵa. Sol ulttyń bir perzenti retinde meniń de óz ata-anama degen perzenttik mahabbatym kún saıyn emes, sát saıyn júregimdi terbeıdi. Ákem kesek tulǵaly, úlken júrekti, óte balajan, meıirimdi kisi boldy. Sondyqtan da bolar, kópbalaly otbasynda óstim. Úlken aǵalarym – Dúısenbaı, Jeńis, Atyǵaı erterek qaıtys bolyp ketipti. Baqytjamal, Saqypjamal, Beıbit, Ǵazız atty, eki ápke, aǵa-inilerim ákemizdiń ul-qyzdary emes, dosyndaı bolyp syrlasyp óstik. Tálim-tárbıeniń ózin ózińmen sanasa otyryp, aqyldasa otyryp júrgizgenin keıin es jıyp, etek japqan kezimizde uǵyna bastadyq.
Ol bıik, symbatty bolatyn. Tolqyndanǵan qara shashy ózine keremet jarasýshy edi. Parasatty, ushqyr oıly ákemiz qalada týyp, qalada ósip kele jatqan bizdi qazaqı tálim-tárbıege, ásirese baýyrmaldyq-meıirimdilik syndy adamı qasıetterdi boıymyzǵa sińirgisi kelgendeı, únemi óziniń áke-sheshesi, balalyq shaǵy jaıly áńgimeleýden jalyqqan emes. Árbir aqylman keıipte sóılegen sózin muqııat tyńdata biletin-di.
«... 1922 jyly turmys taýqymetimen Torǵaıdan Qyzylordaǵa aýa kóshtik. Ákem tiginshi, ismer kisi bolatyn. Osy jyldyń jaýyndy kúziniń bir kúni men dúnıegekelippin. Bir jyldan soń ataqonysqa qaıta kóshtik. Turmysymyz óte jupyny boldy. Ákem kóbine jumyssyz júrdi. Ol kezde tiginshilikpen kún kórý qıyn bolatyn. Áıtse de qaıran áke biz úshin ne kórmedi?.. Ónerli kisige kásip te tabylady eken...».– degen áńgimeni biz áke aýzynan talaı márte estidik. Biraq jalyqpadyq. Tyńdaǵan saıyn onyń óz ákesi jaıly áńgimelerinen keıin ol kóz aldymyzda óziniń ákesine aınalyp bara jatqandaı áser etýshi edi. Al biz atamyz tirilip kelgendeı kúı keshetinbiz. Osyndaı saǵynyshqa toly áńgimelerimen óz perzentteriniń boıyna da meıirimdilik, baýyrmaldyq qasıetterin sińire bildi. Biz óte tatý-tátti, baqytty otbasynda ómirge kelip, osyndaı ata-anadan týǵanymyzdy sol bala kezimizden sezinip, túısinip óstik.
Eńbekqor bolatyn. Túni boıy kóz ilmeı jumys isteıtin. Demalys degendi bilmeıtin. As úıde otyryp alyp, jazý mashınkasymen otyratyn sátteri áli kúnge esimde. Al men sol mashınakanyń tyqylyn ishteı sanap jatyp qalyń uıqyǵa ketetinmin. Kúndelikti qaıtalanatyn osy bir sát saǵynyshqa aınalǵaly qashan!?. Tipti ákemdi saǵynǵan sátterde onyń zor únimen birge jazý mashınkasynyń da tyrsyly qulaǵyma keledi...
Sonaý sekseninshi jyldardyń basynda «Soıalıstik Qazaqstan» gazetinde jumys istep júrgen kezimizde, qazaqtyń talaı marqasqalarynyń shyǵarmalaryn mashınkaǵa basyp, gazetke jarııalaǵan kezimiz eske tústi. Sondaǵy Syr-aǵańnyń gúrildegen zor daýsy, sartyldaǵan mashınkanyń dybysy bizdiń de qulaǵymyzda tunyp qalǵandaı eljiredik.

– Qasym Syrbaıuly, ákeńizdi alǵash rıza bolyp, qýantqan kezińizdi eske túsireıikshi?
– Ákem bokspen aınalysqanyma qatty qýandy. Eń alǵash ret on tórt jasymda Kókshetaý qalasynda ótken jasóspirimder arasyndaǵy jarysqa ózi qatysatyndaı tolqyp júrip shyǵaryp saldy. 1972 jyly maýsym aıynda Qaraǵandy qalasynda ótetin jarysqa ketýime baılanysty mektep bitirý keshine qatysa almadym. Keshke ákem men sheshem barypty. Mektep dırektory attestat tapsyrý úshin meniń atymdy ataǵan kezde meniń ornyma ákem shyǵypty. Ol kezde 49 jasta edi. Sonda keshke jınalǵandar ákeme « bul mekteptiń syrttaı oqýshysy» dep qaljyńdaǵanyn bertinge deıin jarqyraı kúlip eske alyp otyratyn. Ol tek ádebıetpen shektelmeı, jan-jaqty boldy ári bizden de sony talap etti. Sondyqtan bolar, meniń tek qazaq, orys ádebıeti emes, Batys ádebıetine degen qushtarlyǵymdy ushtaǵan alǵashqy ustazym da – ákem boldy. Baırondy, Pýshkındi, Lermontovty, Blokty, Býnındi qazaq tilinde qalaı sheber sóıletkeni – onyń bilimge, bilýge degen qushtarlyǵy bolsa kerek. Bertin kele, orys zańgerleri – P.K.Aleksandrov, F.I. Plevako, V.D. Spasovıch sııaqty ǵalymdardyń eńbekteri jaıly qyzyqty áńgimeleı júrip, osy salaǵa mamandandyrýǵa baǵyttady.
Ýnıversıtettegi jas oqytýshy kezimde ádebıet pen ulttyq dúnıetanym týraly oılarymnyń qalyptasýyna da ákemniń kóp kómegi tıdi. Aspırantýrada 195 bettik ǵylymı dıssertaııa jazyp júrgen kezimde: «Meniń balam úsh jyldan beri kitaphanada, ǵylymı eńbekterdiń ortasynda otyryp 195 bet jazady. Men bolsam kúndelikti taza jazý ústelimde otyryp-aq 25-30 bet jazamyn. Bul qalaı?», – deıtin qaljyńdap. Qaljyń bolsa da shyndyq! Shyndyq bolǵanda da, tereń ázilge qurylǵan áke qaıraýy edi. Aıtqysh edi. Aıtqysh bolǵanda jaı ǵana aıta salmaıtyn, bir aýyz sóziniń ózinde tereń maǵyna-mán jatatyn. 1989 jyly «Qaınar» baspasynan jaryqqa shyqqan alǵashqy ǵylymı eńbegimdi kórgende qatty qýandy.

– El arasynda, áriptesteri arasynda «Syraǵań aıtqan eken» degen jaqsy bir qaǵytpalardy jıi estip qalamyz. Osyndaı azamattyń qudaı qosqan jary – sizdiń anańyz jaıly da jaǵymdy áńgimeler barshylyq?
– Árıne, ákem, qazaqtyń talantty aqyny – Syrbaıdy anamyz Kúljamalsyz elestetý múmkin emes. Ákem qushaǵy keń, kópshil, dosshyl kisi edi. Kópshil bolǵandyqtan, onyń ústine aqyndyq darhandyǵy taǵy bar, úıden qonaq úzilmeýshi edi. Sol qasıetine saı anamyz da berekeli, asa sheshen. Aǵartýshy-ǵalym, qazaqtyń birtýar perzenti Ahmet Baıtursynovtyń nemeresi Kúljamal Ámirovasyz aqynnyń bir kúni, bir saǵaty mánsiz edi. Anamyzdy kerim syılady. Ekeýiniń arasyndaǵy syılastyq, qarym-qatynas bizdiń bala kúnimizdiń jarqyn shaqtary, ekeýine qarap erkin-erke bolyp óstik. Árıne, aqyldy erke, tárbıeli erkelik edi.
Ol maıdanger aqyn. Soǵysty kórdi. Keńes áskeri qatarynda Dondaǵy Rostovta, Sverdlovskide boryshyn ótedi. Jas qazaq ofıeri Volhov maıdanynda soǵysyp, Lenıngradty azat etýge qatysty. Qııan-keski urysta sol qolynan aýyr jaralanǵan ákem, ómiriniń sońyna deıin sol jaraqattyń azabyn tartty. Osy keseldiń kesirinen on bes jyl boıy onyń saqalyn alýǵa daǵdylanyp edim. Bul men úshin óte jaýapty ári súıikti is boldy. Onyń betindegi ár ájim izderi men qyrtystaryn oqyp óstim.
Men úshin ákemniń nurly júzinen artyq «oqýlyq» joq edi...
Osyndaı qan maıdannan aman-esen kelgen aqynnyń 1992 jyly jetpis jasyna baılanysty elge saparynda jol apatyna ushyraýy tánindegi eski jaranyń aýzyn tyrnap ashqandaı boldy. Anam ekeýi mingen «Volga» túnde shóp urlap, jaryqsyz kele jatqan «KamAZ-ben» soqtyǵysyp qalady. Sodan ekeýi de uzaq emdeldi. Ásirese, ákem jeti aı boıy aýrýhana tósegine tańyldy. Al kelesi jyly máńgilikke attanyp ketti. Búginde elimizdiń úsh iri qalasynda – Almaty, Arqalyq jáne Qyzylorda qalalarynda ákemniń atynda kóshe bar. Qazaq ádebıeti men mádenıetinde, jalpy qazaq halqynyń tarıhynda onyń aty máńgi saqtalady dep oılaımyn.

– Árıne, ákeler júrip ótken soqtyqpaly-soqpaqsyz aýyr joldar bárimizdiń de esimizde qalary sózsiz. Syrbaıdaı aqynnyń uly retinde, únemi ákeńizdi maqtanysh sezimmen aıtyp júretin jaqsy bir qasıetińizdi joǵary baǵalaımyz...
– Men biraz joǵary laýazymdy qyzmetter atqardym. Bas memlekettik arbıtriniń birinshi orynbasary, Prezıdent Apparatynda da uzaq jyldar eńbek ettim. Zań ǵylymynyń doktory, Halyqaralyq aqparattar tehnologııasy ýnıversıtetiniń professory, ǵylym salasyndaǵy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyqtyń laýreatymyn. Oılap otyrsam, osynyń báriniń túp tamyrynda men, Maıdanger aqynnyń uly, urpaǵymyn. Osy maqtanysh sezimi bárinen de bıik, bárinen de joǵary ekenin jas ulǵaıǵan saıyn sezine, uǵyna túsemin. Óıtkeni, batyrlyq-batyldyq shabytqa toly árbir jyryn áli kúnge qushyrlana oqımyn.
Búgin tarıh – jyr ásem,
Qara shashtar qar shalǵan.
Soǵys jaıyn sura sen,
Myń ólimdi qarsy alǵan
Soldattar men marshaldan!

Soǵys jaıyn sura sen,
Mahabbattan erte ólgen,
Janǵan bir kez aspannan,
Ormandardan órtengen,
Jaralanǵan tastardan!
Soǵys jaıyn sura sen
Azynaǵan jelderden,
Qan bop júzgen kólderden,
Kóp adamdy qushaqtap,
Jatqan sonaý dóńderden!
Soǵys jaıyn sura sen,
Bitpeı qalǵan jyrlardan.
Jaǵylmaǵan shamdardan,
Shashylmaǵan nurlardan,
Atpaı qalǵan tańdardan!, – deıdi júregi qan jylaǵan aqyn... Suraýy da, jaýaby da joq surapyl soǵysty endigi urpaq kórmese eken, – deıdi aqynnyń uly óz perzentteriniń taǵdyryna alańdap...

Suhbattasqan
Tańsulý ALDABERGENQYZY

Sońǵy jańalyqtar