10 Mamyr, 12:58 531 0 Qaýipsizdik Ahmet ÓMIRZAQ

SOǴYS TÝDYRATYN QIYNDYQ – BÚLINÝ, QIRAÝ, JOǴALTÝ

Adamzat tarıhyndaǵy eń shýly oqıǵalar soǵysqa baılanysty. Sál nárseniń syltaýynan bastalyp ketetin soǵys órti ońaılyqpen sóne qoımaıdy. Sebebi ádildiktiń sózin sóılegensip, ózderine kerek «shyndyqty» daýlaǵan zulymdyqtar soǵysty toqtatýdan góri, órshitýge múddeli.

Alty jylǵa sozylǵan alapat soǵys

Adamzat tarıhynda Ekinshi dúnıejúzilik soǵys degen atpen tańbalanǵan soǵys 1939 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastalyp, 1945 jyldyń 2 qyrkúıeginde aıaqtaldy. Bul soǵys – álemdik eki áskerı-saıası koalıııanyń arasyndaǵy qarýly qaqtyǵys edi. Óris alýy jaǵynan buryn-sońdy bolmaǵan úlken kólemdegi bul soǵysqa sol kezdegi álemniń 73 eliniń 62-si qatysyp, jer shary halqynyń 80 paıyzy zardap shekken-di. Áskerı is qımyldar Eýropa, Azııa, Afrıka qurylyǵynda, teńizderde, muhıttarda júrdi. Sonymen birge, ıadrolyq qarý qoldaný da osy soǵystyń enshisine tıdi...

1938 jyldyń 29-30 qyrkúıek kúnderi Germanııanyń Mıýnhen qalasynda Chehoslovakııa jerin bólip alý jóninde jasalǵan Mıýnhen kelisimi bolashaq soǵystyń alǵysharty boldy. Ózge memlekettiń tutastyǵyn buzyp, ony bólshektep alý jónindegi bul kelisimge qol qoıǵandar – Anglııa premer-mınıstri N.Chemberlen, Franııa premer-mınıstri .Dalade jáne Germanııa men Italııanyń basshylar A.Gıtler jáne B.Mýssolını qol qoıdy. Atalǵan kelisimge oraı Anglııa jáne Franııa Gıtlerdiń Batys Eýropaǵa shabýyl jasaýdan bas tartqany úshin Chehoslovakııanyń 30 paıyzdaı jerin alyp jatqan jáne nemister kóp turatyn Sýdet aımaǵyn Germanııaǵa qosýǵa kelisti. Jáne bul kelisim negizinde Chehoslovakııamen aýmaqtyq máselede daýy bar Polsha men Vengrııa da ózderine tıesili dep sanaıtyn aımaqtardy ıelendi. Solaısha, atalǵan kelisim Germanııanyń Chehoslovakııany túgel jaýlap alýyna jetkizdi.

Germanııa munymen de turmaı, endi Polshaǵa aýyz salýǵa syltaý izdedi. Sóıtip, tarıhta Glıaıvıe oqıǵasy degen atpen qalǵan arandatý áreketin jasady. «Konservy» operaııasy dep atalǵan bul arandatý boıynsha Polshanyń Glıaıvıe qalasyndaǵy nemis radıostanııasyna shabýyl jasalýy tıis bolatyn. Operaııa 1939 jyldyń 31 tamyzy kúni keshki saǵat 20.00-de bastaldy. Radıostanııaǵa basyp kirgen polıak áskerıleriniń kıimin kıgender beıbereket oq jaýdyryp, radıostanııa qyzmetkerleriniń aıaq-qolyn baılap, ǵımarattyń jertólesine tastady. Odan basyp kirgender radıostanııanyń mıkrofonyn taýyp alyp, polıak tilinde halyqty nemisterge qarsy kóterilýge shaqyryp, sóz sóıledi. Olar ketip bara jatqanda jerde polıak áskerıleri kıimin kıgenderdiń máıiti jatty. Bul radıostanııaǵa shabýyl jasaǵan polıaktar ekenin dáleldeıtin nárse edi.

Kelesi kúni nemis halqyna arnap sóılegen sózinde Gıtler Polshanyń Germanııa aımaǵyna shabýyl jasaǵanyn, osydan bastap soǵys eki el arasynda soǵys bastalǵaly turǵanyn aıtty. Al reıhstagtaǵy málimdemesinde Gıtler Polshamen shekarada 14 jerde qaqtyǵys bolǵanyn baıandady. Osynyń ertesine 1939 jyldyń 1 qyrkúıeginde, tańǵy saǵat 5-ten 30 mınýt ótkende gıtlerlik Germanııa eshqandaı aldyn ala talap-tileksiz, soǵys jarııalamastan Polshaǵa shabýyl jasady. Aradan 10 mınýt ótkende Adolf Gıtler radıodan sóılep, óz áskerlerine jasaǵan úndeýinde Polsha úkimeti eki el arasyndaǵy daýlardy beıbit túrde sheshýden bas tartqany, sol úshin qarýly kúsh qoldanýǵa májbúr bolǵanyn aıtty. Bir mezgilde vermaht qarýly kúshteri Polshaǵa shyǵys Prýssııa, Pomeranııa, Poznan jáne Slovakııa jaǵynan shekarany buzyp ótip, german avıaııasy eldiń iri qalalaryn bar kúshimen bombalady. Osylaısha ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastaldy.

Jalpy álem tarıhynda eń kóp zerttelip, eń kóp jazylǵan, uzaqtyǵy alty jylǵa sozylǵan II dúnıejúzilik soǵys qımyldarynyń basty oqıǵalarynyń hronologııasyn qysqasha sholyp ótsek tómendegishe bolady:

1939 jyldyń 3 qyrkúıeginde Ulybrıtanııa men Franııa Germanııamen soǵys bastalǵanyn jarııalady. Ol kezde Germanııamen odaqtas KSRO bolsa 1939 jyldyń 16 qyrkúıeginde óziniń batys aımaǵyndaǵy, Polshanyń quramyna kiretin Belorýssııa men Ýkraınany óz baqylaýyna alatynyn málimdedi.
1939 jyldyń 6 qazanynda polıak armııasy nemisterge berildi, al Gıtler aǵylshyndar men franýzdardy beıbit kelisimge shaqyrdy. Biraq Germanııanyń óz áskerlerin Polsha aýmaǵynan shyǵarmaǵany úshin olar kelisimnen bas tartty.

1940 jylǵy naýryz aıynda bes aıǵa sozylǵan KSRO-Fınlıandııa soǵysy alǵashqysynyń jeńisimen aıaqtalyp, eki el ortasynda beıbit kelisim jasaldy.

1940 jyly sáýir-mamyr aılarynda Germanııa Danııa, Norvegııa, Nıderlandtardy, Lıýksembýrg pen Belgııany basyp aldy.
Italııa Franııanyń ońtústigin okkýpaııalady, el aýmaǵynyń qalǵan bóligi nemisterdiń qolyna ótip, osynyń nátıjesinde nemis-franýz kelisimi jasaldy.

1940 jyldyń tamyzynda KSRO Lıtva, Latvııa, stonııa, Bessarabııa, soltústik Býkovınany áskerı is-qımylsyz-aq quramyna qosyp aldy.
1940 jyldyń shilde-qazan aılaryndaǵy avıaııalyq soǵystyń nátıjesinde brıtandyqtar óz elin qorǵaı aldy jáne jáne Germanııamen beıbit kelisimge kelmedi.

1940 jyldyń maýsymy men 1941 jyldyń sáýiri aralyǵynda aǵylshyndar men franýz qutqarý qozǵalysy afrıkany azat etý úshin soǵys júrgizip, bul soǵysta birikken áskerı kúsh jaǵy jeńiske jetti.
1941 jyldyń naýryzynda Greııa ıtalıan basqynshylaryn jeńdi.
1941 jyldyń sáýirinde nemister Iýgoslavııany basyp alyp, birikken nemis-ıspan qarýly kúshi Greııaǵa shabýyl jasady.
1941 jyldyń mamyrynda nemister Krıt aralyn okkýpaııalady.
1939-1941 jyldardaǵy soǵys nátıjesinde Japonııa Qytaıdyń ońtústik shyǵys jaǵyn basyp aldy.

Soǵys jyldarynda qarama-qarsy eki odaqqa qatysýshylardyń quramy ózgerdi, biraq bastysy mynalar:
Antıgıtlerlik koalıııa: Uly-brıtanııa, Franııa, KSRO, AQSh, Nıderlandtar, Qytaı, Greııa, Norvegııa, Belgııa, Danııa, Brazılııa, Meksıka;
«Os» elderi (naıstik blok): Germanııa, Italııa, Iaponııa, Vengrııa, Bolgarııa, Rýmynııa.
Franııa men Anglııa Polshamen odaqtas bolǵany úshin soǵysqa qosyldy. Al 1941 jyly Germanııa KSRO-ǵa, Japonııa AQSh-qa shabýyl jasap, soǵysýshy taraptardyń kúshtik jaǵynan tepe-teńdigin ózgertti.

Mine osy kezden bastap alapat soǵystyń ekinshi kezeńi bastaldy. Onyń hronologııasy mynaý:
22 maýsym 1941jyl. Germanııa KSRO-ǵa basyp kirdi. KSRO úshin Otan soǵysy bastaldy.
Maýsym, 1941 jyl. Nemister Lıtvany, stonııany, Latvııany, Moldavııany, Belorýssııany, Ýkraınanyń bir bóligin (Kıevti ala almady), Smolenskini ıeledi.
Aǵylshyn-franýz áskerleri Lıvandy, Sırııany, fıopııany azat etti.
Tamyz-qyrkúıek, 1941 jyl. Aǵylshyn-Keńes áskerleri Irandy okkýpaııalady.
Qazan, 1941 jyl. Qyrym, Harkov, Donbass, Taganrog qalalary úlken shyǵynmen nemisterdiń qolyna ótti. Keńes áskeri tek Sevastopoldi ǵana ustap qaldy.
Jeltoqsan, 1941 jyl. Nemis áskeri KSRO astanasy Máskeý qalasy úshin bolǵan soǵysta jeńilis tapty. Dál sol aıda Japonııa AQSh-tyń Perl-Harbor atty áskerı bazasyna shabýyl jasap, Gonkongty ıeledi.
Qańtar-mamyr, 1942 jyl. Japonııa Ońtústik Azııany basyp alyp, nemis-ıtalıan birikken kúshteri Lıvııada aǵylshyndarǵa qysym jasady. Brıtan-afrıka kúshteri Madagaskardy ıeledi. Keńes áskeri Harkov túbinde jeńiliske ushyrady.
Maýsym, 1942 jyl. Amerıkalyq floty Mıdoý araldary úshin shaıqasta japondyqtardy tas-talqan qyldy.
Shilde, 1942 jyl. Sevastopol qoldan ketti. Stalıngrad shaıqasy bastaldy (1943 jyldyń aqpan aıyna deıin). Rostov jaý qolastynda qaldy.
Tamyz-qazan, 1942 jyl. Brıtandyqtar Mysyrdy, Lıvııanyń bir bóligin jaý qolynan azat etti. Nemister Krasnodardy basyp aldy, biraq Kavkaz bókterinde, Novorossııskten Keńes áskerlerinen jeńildi. Rjev úshin shaıqasta eki jaq ta bir jeńip, bir jeńilip jatty.
Qarasha, 1942 jyl. Brıtandyqtar Týnıstiń batys bóligin, nemister shyǵys bóligin basyp aldy, Soǵys úshinshi kezeńi (1942 jyl, qarasha –1944 jyl maýsym) bastaldy.
Qarasha-jeltoqsan, 1942 jyl. Rjev úshin ekinshi shaıqasta keńestik áskerler kóp joǵaltýǵa ushyrady.
Tamyz, 1942 – aqpan 1943 jyldar arasynda ótken Gýadalkanal shaıqasynda amerıkalyqtar japondyqtardy jeńdi.
Aqpan, 1943 jyl. KSRO áskeri Stalıngrad shaıqasynda jeńiske jetti.
Aqpan-mamyr, 1943 jyl. Aǵylshyndar Týnıstegi soǵysta nemis-ıtalıan áskerleriniń kúl-talqanyn shyǵardy.
Maýsym-tamyz, 1943 jyl. Nemister Kýrs soǵysynda jeńiliske ushyrady. Odaqtastar áskeri Sıılııada jeńisin toılady. Aǵylshyn, amerıkan avıaııasy Germanııany bombalady.
Qarasha,1943 jyl. Keńes áskeri japondyq Tarava aralyn ıeledi.
Tamyz-jeltoqsan, 1943 jyl. Keńes áskeri Dnepr jaǵasynda kóptegen jeńisterge jetti. Ýkraına soltústik jaǵy azat etildi.
Qyrkúıek, 1943 – maýsym 1944 jj. Aǵylshyn-amerıkan armııasy Italııanyń ońtústigin ıelep, Rımdi jaýdan tazartty.
Jeltoqsan 1943 jyl sáýir – 1944 jyl. Nemister Ýkraınanyń oń jaq bóligin tastap shyqty.
Sáýir-mamyr, 1944 jyl. Qyrym azat etildi.
Maýsym, 1944 jyl. Normandııadaǵy odaqtas kúshter toǵysty. Soǵystyń tórtinshi kezeńiniń basy (maýsym, 1944 – mamyr, 1945). Amerıkalyqtar Marıana araldaryn basyp aldy.
Maýsym – tamyz, 1944 jyl. Odaqtastar áskerleri Belorýssııany, Franııanyń ońtústigin, Parıjdi jaý qolynan azat etti.
Tamyz-qyrkúıek, 1944 jyl. Keńes áskerleri Fınlıandııany, Rýmynııany, Bolgarııany basqynshylardan qutqardy.
Qazan, 1944 jyl. Leıt aralyndaǵy soǵysta japondar amerıkalyqtardan jeńildi.
Qyrkúıek, qarasha 1944 jyl. Baltyq boıy, Belgııanyń bir bóligi qutaqaryldy. Germanııany qaıta bombalaý bastaldy.
Qarasha, 1944 jyl aqpan – 1945 jj. Franııanyń soltústik-shyǵysy azat etildi. Germanııanyń batys shekarasy buzyldy. Keńes áskerleri Vengrııany azat etti.
Aqpan-naýryz, 1945 jyl. Qarsy jaq batys Germanııany basyp aldy, Reındi ótý bastaldy. Sovet armııasy Polshanyń soltústigindegi Shyǵys Prýssııany bosatty.
Sáýir, 1945 jyl. KSRO Berlınge shabýyl jasady. Anglo-kanada-amerıka áskerleri Rýkr aımaǵynda nemisterdi jeńip, Keńes áskerimen lbada kezdesti. Italııanyń sońǵy qorǵanysy qulady.
Mamyr, 1945 jyl. Odaqtas kúshter Germanııanyń soltústigi men ońtústigin basyp aldy, Danııany, Avstrııany azat etti. Amerıkalyqtar Alpi arqyly ótip, soltústik Italııadaǵy odaqtastarǵa qosyldy.
9 mamyr, 1945 jyl. Germanııa berildi.
15 mamyr, 1945 jyl. Iýgoslavııanyń azat etý kúshteri Slovenııanyń soltústigindegi nemis armııasynyń qaldyqtaryn joıdy.
Mamyr-qyrkúıek, 1945 jyl. Soǵystyń besinshi – sheshýshi kezeńi.
Maýsym 1945 jyl. Indonezııa, Úndiqytaı araly Japonııa áskerlerinen qutqaryldy.
Tamyz-qyrkúıek, 1945 jyl. Keńes-japon soǵysy: Japonııanyń Kvantýgýn armııasy qırady. 6, 9 tamyz: AQSh Japonııanyń Hırosıma, Nagasakı qalalaryna atom bombasyn tastady.
02 qyrkúıek, 1945 jyl. Japonııa berildi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtaldy.

Álemdi sharpyǵan soǵystyń áseri

Sonymen alty jyl, bir kúnge sozylǵan soǵys ta aıaqtaldy. Alaıda onyń saldarynyń adamzat úshin orasan zor zardaby boldy. Soǵys jalyn álemniń 62 elin sharpyp, 71 mıllıonnan asa adamnyń ómirin jalmady. Ondaǵan myń eldi mekenderi túgi qalmaı qırady.

Ádiletsiz soǵysta Germanııa men onyń odaqtastary jeńilis taýyp, elderdiń basyp alynýy jáne naıstik rejımniń taralýy toqtatyldy. Álemdik kóshbasshylar ózgerip, KSRO jáne AQSh memleketteri eń iri derjavalarǵa aınaldy, Ulybrıtanııa men Franııa burynǵy kúshinen aıyryldy. Memleketterdiń shekaralary ózgerip, jańa táýelsiz memleketter paıda boldy. Germanııa men Japonııada áskerı qylmyskerler sottaldy.
Birikken Ulttar uıymy (BUU) quryldy (24 qazan,1945 jyly). Jeńimpaz elderdiń áskerı qýaty artty.

Tarıhshylar german fashızmine qarsy kúreste qarýly qarsylyq kórsetip, jeńiske jetken KSRO-ǵa amerıkalyq áskerı tehnıkalardyń jáne Anglııa men franııanyń áskerı áýe kúshteriniń kóp kómegi boldy dep esepteıdi. Qalaı degende de, álem elderiniń fashızmge qarsy birlese kúresýi – ortaq dushpandy kúıretýdi tezdetkeni anyq.

II Dúnıejúzilik soǵystaǵy memleketter shyǵyny (mlrd esebimen)

Soǵysta eń birinshi kózge túsetin nárse – adam shyǵyny. Al ol joǵaltýdyń naqty sany ár kezde ár túrli aıtylyp, naqty bir sanǵa toqtalýǵa biraz ýaqyt ketkeni bar. Máselen, 1946 jyly «Bolevık» jýrnalynda KSRO 7 mıllıon adamynan aıyrylǵanyn jazdy jáne ol sol kezdegi KSRO basshysy I.V. Stalınniń baıandamasynda da aıtyldy.

Al 1961 jyly N.S. Hrýev Shveııanyń premer-mınıstrine joldaǵan hatynda óz eliniń soǵysta 20 mıllıon adamynan aıyrylǵanyn jazǵan. Ony 1965 jyly jeńistiń 20 jyldyǵy tusynda KSRO basshysy L.I. Brejnev te rastaǵan bolatyn.

1988-1993 jyldary general-polkovnık G.F. Krıvosheev basqarǵan áskerı tarıhshylar ujymy memlekettik organdardaǵy arhıv málimetterin paıdalana otyryp, soǵysta KSRO-nyń joǵaltqan adamy 8 668 400 dep kórsetti. Biraq ol tarıhshylar tarapynan synǵa ushyraǵan edi.
1989 jyldyń naýryzynda KOKP Ortalyq komıtetiniń tapsyrmasy boıynsha qurylǵan memlekettik komıssııa Otan soǵysy jyldaryndaǵy adam shyǵynyn zerttep, qaza tapqandar sanyn 26,6 mln adam dep jarııalady.
2017 jyldyń 14 aqpanynda Reseı parlament tyńdaýynda KSRO Gosplanynyń qupııalandyrylǵan málimetteri kórsetýi boıynsha, Keńester Odaǵy soǵysta 41 mıllıon 979 myńnan asa adamynan aıyrylǵany málimdeldi.

Qalaı bolsa da, ekinshi dúnıejúzilik soǵysta sonshama adamnyń ajal qushýy – buryn sońdy bolmaǵan óte úlken joǵaltý. Soǵysta 600 myńnan asa qazaqstandyq qaza tapty. Jarty mıllıonnan asa qazaq ult ókili qatysyp, onyń 70 paıyzy qaıtyp oralmaǵan. Bıylǵy jyldyń 1 mamyryna deıingi esep boıynsha elimizde Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan 1425 adam ǵana qalypty.

Álemdegi iri on soǵystyń qysqasha málimetteri

Adamzat tarıhy, kóp jaǵdaıda, soǵys tarıhy sekildi kórinedi. Ony tarıh ǵylymynan habary bar adamnyń bári biledi. Shveıarııalyq zertteýshi Jan-Jak Babeldiń aıtýynsha, kúlli adamzat tarıhynda, ıaǵnı, bizdiń dáýirimizge deıingi 3500 jyldan bizdiń dáýirimizge deıin adam balasy, bar bolǵany 292 jyl ǵana tynysh ómir súripti. Qalǵanynyń bári soǵyspen ótken.

Osy oraıda, álemdegi eń kólemdi on soǵysty alyp, ondaǵy adam shyǵynyn esepter bolsaq (azdan kópke qaraı), mynadaı kórinis beredi eken:
Napoleon soǵysy. 1799 – 1815 jyldar. On alty jyldaı ýaqyt Franııa patshasy Napoleon Bonaparttyń birneshe elmen júrgizgen soǵysynda 3,5 mılllıon adamnyń ómiri qıylǵan eken. Al kóptegen tarıhshylar bul sandy eki esege deıin kóterip kórsetedi.

Reseıdegi azamat soǵysy. 1917-1923 jyldar. Qazan tóńkerisi oryn alyp, memleket basyna bolshevıkter kelgennen keıin Reseıde oryn alǵan bul soǵysta 5,5 mıllıonnan asa adam óldi dep esepteledi, biraq kópshilik zertteýshiler adam shyǵynyn 9 mıllıondaı dep kórsetedi. Azamat soǵysy 1920 jyly Qyrym halqyn vakýaııalaǵannan bitti dep esepteledi, biraq Prımoredegi soǵys oshaǵyn bolshevıkter 1923 jyly ǵana joıýǵa qol jetkizdi. Al orta Azııadaǵy basmashylarmen kúres 30-jyldardyń sońyna deıin jalǵasty.

Dúngender kóterilisi. 1862 jyl. Qytaıdyń soltústik-batysynda ın ımperııasyna qarsy paıda bolǵan bul kóteriliske dúngen, uıǵyr, salar sekildi musylman dinindegi halyqtar qatysqan. Búlik jasaǵandarǵa Reseı ımperııasy qoldaý bildirgen kórinedi. Biraq Qytaı tarapynan qatal basyp-janshylǵan kóteriliste qaıtys bolǵan adamdar sanyn zertteýshiler 8-12 mıllıon aralyǵynda dep kórsetedi.

Aı Lýshan kóterilisi. Bizdiń dáýirimizdiń VIII ǵasyry. Tan ımperııasy tusynda kúsheıgen Qytaıda bolǵan bul kóterilis Aı Lýshan esimimen baılanysty. Onyń qolynda eldegi 10 sheraralyq ólkeniń 3-eýin qorǵap turǵan úlken áskerı kúshi bolǵan. 755 jyly búlik shyǵaryp, ózin jańa Ian dınastııasynyń ımperatory dep jarııalaǵan ony 757 jyly qasynda júrgen senimdi átek qyzmetshisi ınemen shanshyp óltirgen. Alaıda ol bastaǵan kóterilis 763 jyly ǵana basylyp, qan-qasap bastalyp ketedi. Sonyń sebebinen 13 mıllıon adam ajal qushqan. Al keıbireýler sol kezde Qytaıda 36 mıllıon adam qyrylǵan dep sanaıdy eken. Eger oǵan sener bolsaq, 36 mıllıon sol kezdegi álem halqynyń 15 paıyzy eken. Bul Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıingi eń úlken adam shyǵyny bolyp shyǵar edi.

Birinshi dúnıejúzilik soǵys. 1914-1918 jyldar. 4 jylǵa sozylǵan Bul soǵysta 15 mıllıon adam kóz jumǵan dep aıtylady. Soǵysqa at bergen «Taıms» gazetiniń áskerı sholýshysy polkovnık Charlz Repıngton eken. Jáne sol tusta juqpaly indetterden taǵy 50 mıllıondaı adam ana dúnıege attanǵan kórinedi. Birinshi dúnıejúzilik soǵystyń sebebinen jer betinde tórt ımperııa joıyldy: Olar Reseı, Osman, German, Avstro-Vengrııa ımperııasy.
Temirlan soǵysy. HIV ǵasyr. Orta Azııadan shyqqan uly shyǵys qolbasshysy Temirlan 45 jyl boıy ózge elderdi jaýlaý úshin joryqtar jasap, HV-ǵasyrdyń ekinshi jartysynda álem turǵyndarynyń 3,5 paıyzynyń ajalyna jetken kórinedi. Azy 15, kóbi 20 mıllıon adamnyń qany tógilýine sebep bolǵan qaharly qolbasshy Zakavkazeden Pendjabqa deıingi ulan ǵaıyr eldi bılep-tóstegen.

Taıpınder kóterilisi. 1850-1864 jyldar. Osydan eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn qytaı-krestıandary Hýn Sıýıýan basshylyǵymen Qytaıdaǵy ın manchjýrlar dınastııasyna qarsy kóterilgen-di. Ońtústik Qytaıda Taıpınder patshalyǵyn qurǵan olardyń sany 30 mıllıonǵa jetken. Alaı Qytaı eli kóterilisshiler qurǵan memleketti aǵylshyn, franýzdardyń kómegimen 14 jyldan soń qyrǵynǵa ushyratyp, 20 mıllıon adamnyń qany tógilgen. (Keıbireýler ony 100 mıllıonǵa deıin jetkizedi. Al eger solaı bolsa, sol tustaǵy jer sharynyń 8 paıyzy joıylǵan dep sanalady).
Mońǵol ımperııasynyń soǵysy. HIII-HV ǵasyrlar. Tarıhshylar HIII ǵasyrda Shyńǵyshan quryp, keıin onyń urpaqtary basqarǵan memleket tusynda adam qany sýdaı aqqanyn jazady. Dýnaıdan Japon teńizine, Novgorodtan Ońtústik-shyǵys Azııaǵa deıingi alyp aýmaqqa ámirin júrgizgen Shyńǵyshannyń áskeri júrgizgen jaýlaýshylyq soǵystary, rasynda, adam jany túrshigetindeı qatal jáne aýqymdy bolǵan. Onyń áskeriniń qylyshynan ótken jáne óz áskerlerinde bolǵan shyǵyndardy qosqanda 30 mıllıondaı (keıbireýler 60 mıllıon deıdi, ol sol kezdegi jer betindegi adamnyń 17 paıyzy) adamdy bassyz qaldyrǵan hannyń áreketi tarıhtaǵy eń qanquıly oqıǵalardyń biri bolyp qala beredi.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys. 1939-1945 jyldar. Bul týraly joǵaryda tolyǵyraq baıandalǵandyqtan qysqa ǵana toqtalyp ótemiz. Bul soǵysta buryn-sońǵy tarıhta bolmaǵan qan-qasap oryn alǵan. 71 mıllıonnan asa adamdy qara jer qushaǵyna aldy.

P.S: Adamzat tarıhynda eshqandaı aqtaýǵa kelmeıtin áreket – soǵys. Tiri jan ıesin aıamaıtyn, mıllıondaǵan jazyqsyz adamdardyń qanyn tógip, talaı adamnyń mezgilinen buryn kókteı soldyratyn, elderdi búldirip, tabıǵatqa orasan zor zııanyn tıgizetin, bir eldiń eńbegimen tapqan baılyǵyn tonap, zulymdyqtyń qandaı túrinen de qaıtpaıtyn soǵysqumarlyqtan asqan jaýyzdyq joq.

Eń myqty el – soǵystan aman, irgesi bútin, halqy aman el! Sondyqtan azat Qazaqstannyń álemde mereıi ústem, baǵy artyq.
Jaratqan Máńgilik Eldi máńgilik muratyna jetkizsin!

Ahmet ÓMIRZAQ

Sońǵy jańalyqtar