18 Sáýir, 18:17 550 0 Óner Dınara MYŃJASARQYZY

«BALÝAN ShOLAQTY» KÓRGENDE...

Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha jazýshy Dýlat Isabekovtiń senarıi negizinde túsirilgen «Balýan Sholaq»  kórkem fılmi búginnen bastap kınoteatrlarda kórsetilimin bastady.

M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynda sahnalanǵan «Jaýjúrek» pesasynyń jelisi boıynsha túsirilgen fılm rejısseri Nurgeldi Sadyǵulovtyń alǵashqy tyrnaqaldy týyndysy. Prodıýseri – Sábıt Ábdihalyqov, rejısseri – Nurgeldi Sádiǵulov. Balýan Sholaqtyń rólin belgili akter Erkebulan Daıyrov somdady.

Fılmniń aldyn ala kórsetilimine jınalǵan qaýymda esep bolmady. Bir sátte birneshe zalda tusaýyn kesken týyndy kóptiń kóńilinen shyqqanyn ańǵardyq. Munda tarıh ta, saıasat ta, óner de, ázil de, astar da bar. Balýan Sholaqtyń obrazy arqyly qazaq dalasynyń turmys-tirshiligi, ádet-ǵurpy, salt-dástúri kóz aldyńyzǵa keledi. Derek kózderinde kúsh atasy – Balýan Sholaq degen atpen tanylǵan ol jastaıynan jurt nazaryna iligip, esimi shartarapqa jaıylady. Jaýyryny jerge tımegen balýan aýyl arasyndaǵy toı-dýmandarda aýyr kir tastaryn kóterip, jurtty tánti etken kúsh ıesi ári at qulaǵynda oınap, kúrdeli ırktik kórinister jasaı beretin ónerpaz bolǵan. Tipti, boıyndaǵy kúshtiń joıqyndyǵyn neshe túrli amal-tásilmen kórsetetini, elý bir put kir tasyn kótergeni, orystyń áıgili kásibı palýany Ivan Korendi jyǵýy mysal etiletin. Bárinen de buryn ol adýyndy aqyn, ánshi-sazger. Kózi tirisinde-aq ańyzǵa aınalǵan segiz qyrly, bir syrly tarlan osynshama ónerdi bir kisideı alyp júrdi. Ol Kókshe alqabynyń dúldúlderi Birjan sal men Aqan serini ustaz tutty. Olardyń ánderin naqyshyna keltire oryndady. Onyń dańqy Kókshetaý óńirinen asyp, kúlli qazaq ólkesine tarady. Shartarapta barsha jurt ony qurmettep qarsy alyp, tóbesine kóterdi. Ónerine súısindi. Mine, tarıhı derektegi osy aıtylǵan dúnıeniń bári fılmde de kórinis tapqan. Bir aıta keterligi, biz buǵan deıin Balýan Sholaqtyń qalaı «sholaq» atanǵanyn qolynyń úsip qalýymen nemese arqan tartý oıynynda saýsaqtaryn kúıdirip alýymen baılanystyratyn edik. Fılmde bala Nurmaǵambettiń kókjalmen arpalysyp, aqyr sońynda qylqyndyryp óltirgeni jáne saldarynan qoly sholaq bolyp qalǵany kórsetiledi.

Jalpy, Erkebulan Daıyrov Balýan Sholaqtyń obrazyn «Jaýjúrek» qoıylymynda da sátti oınap shyqqqan talantty akter. Onyń «Balýan Sholaqta» da basty rólge bekitilýi beker emes. Alaıda, buǵan deıin birqatar tarıhı fılmderde negizgi rólderde oınap, tipti batyr Baýyrjan Momyshulynyń obrazyn sátti alyp shyqqan akterdi á degende Balýan Sholaqtyń keıpinde qabyldaı almadyq. Bálkim, el-jurttyń arasynan naǵyz Balýan Sholaqtyń túr-tulǵasyna keletin azamatty izdep, tabýǵa bolmas pa edi?! «Bir akterdi barlyq rólge tyqpalaý arqyly kórermendi mezi etip almaımyz ba?» degen oı qylań bergeni ras. Talantty adam qaı jerde de talantty. Áıtpese, fılmniń basynda Erkebulan retinde qabyldasaq ta, sálden soń Balýan Sholaqtyń ózin kórgendeı boldyq.

Sondaı-aq, fılmniń óskeleń urpaqqa patrıottyq rýh beretin tusy kóp. Ár qazaq balasy týǵan jerin, Otanyn, shańyraǵyn saqtap qalýdyń ońaı emes ekenin, sol maqsatta kúresti joldan ótetinin ishteı sezinedi. Saıyn dalaǵa qonys aýdarǵan «pereselender» kelgeli tynyshtyq ketkenin baıqaǵan el qamyn jegen azamattar «Biz óz jerimizde ómir súrip jatyrmyz. Bul tynyshtyqty syrttan kelgen bógde adamdardyń buzýyna qaqysy joq» dep qarsy turýy – naǵyz erlik. Tipti, bul máseleni óz moınyna alǵan Balýan Sholaqtyń eshteńeden taısalmaı, osy sheshimdi shyǵarǵandardyń aldyna basa-kóktep barýy da onyń qazaq jeri, qazaq máselesi úshin basyn báıgege tigetin qaıratker ekenin aıǵaqtaıdy. Bir ókinishtisi, fılmde satqynnyń da óz ishimizden shyǵatyny, tipti oıaz bastyǵynyń «bul isti basqalaı jolmen sheshý kerek. Iaǵnı, qazaqty qazaqqa qarsy qoıaıyq, másele ózi-aq sheshiledi» degen saıasatynan sol zamandaǵy arandatýshylardyń qolymen jasalǵan qastandyqty da ańǵarý qıyn emes. Taǵy bir tusy, buryn-sońdy fılmderde azattyq oı ashyq aıtylmaıtyn-dy. Balýan Sholaqtyń «Bizge bul baıtaq dalany Abylaı han shoshqa baqsyn dep qaldyrǵan joq» degeni, orys gýbernatory qyzyna «Qazaqtyń shapanyn kıip jylynyp otyrǵanyn qarashy» deýi kóptiń kóńiline jyly qabyldandy.

Dýlat Isabekov,

jazýshy, «Balýan Sholaq» fılminiń senarıı avtory:

– Balýan Sholaq ataǵy el arasyna keń taraǵan adam. Ózim Balýan Sholaq jaıynda jazam dep oılamaǵan edim. Oǵan sebep bolǵan Soltústik Qazaqstan teatrynyń dırektory marqum Qasymbekov edi. Sol qyr sońymnan qalmaı júrip pesany jazdyrǵan bolatyn. Sosyn Balýan Sholaqty  jan-jaqty zertteı bastadym. Biraq faktileriniń bári jaqsy, onyń bári sahnaǵa shyǵa ma, joq pa, belgisiz.

Sábıt Muqanovtyń romanyn oqydym. Báriniń negizinen kilt tabýǵa tyrystym. Aqyrynda, sol kiltti tapqandaı boldym. Pesa jazyldy. Áshirbek Syǵaı oqyp shyǵyp, «Jaýjúrek» dep at qoıdy. M.Áýezov atyndaǵy teatrda qoıyldy, qoıylyp ta júr. Alaıda, kınoǵa kelgende onyń tili basqa. Qaıtadan ózgeris engizildi. Tek shyndyqty aıta berseń, kórermendi jalyqtyrasyń. Fılmde kórkemdik jaǵyna asa mán beriledi. Azdap qııaldy da qosasyń degendeı. Ázirge jurttyń pikiri jaman emes.

 

Beksultan Nurjekeuly,

jazýshy, QR Memlekettik syılyqtyń ıegeri:

– Ásirese, operatordyń jumysyna oń baǵa beremin. Kádimgi sheteldik fılmder sııaqty osy zamannyń tehnıkalyq múmkindikterin sátti qoldanǵan. Senarıı Dýlat Isabekovtiki bolǵannan keıin de, jaqsy shyqpaýy múmkin emes. Kıno bárin qamtı almaıdy. Bizdiń jastarǵa beretin tárbıesi – qazaqtyń jerine qara shekpendilerdiń, orystardyń zorlyqpen kelý dáýirin óte jaqsy kórsetken. Bizde tarıhty bilmeıtin adamdar orystardy osy jerde týyp óskendeı kóredi ǵoı. Solardyń qandaı zorlyqpen kelgenin, qanshama shuraıly jerlerdi tartyp alǵanyn anyq kórsetedi. Olar jerdi ǵana tartyp alǵan joq, atqa minetin, ózindik pikiri bar, halqyn súıetin azamattardy qorlap, qaıta-qaıta túrmege japqany taǵy bar. Tipti, qazaqtyń ózin bir-birine aıdap salyp, alaýyzdyq týdyrýy, sonyń bári jaqsy kórsetilgen. Balýan Sholaq segiz qyrly, bir syrly adam. Fılmde sonyń bir qyry – batyrlyǵy men balýandyǵy ashylǵan. Adamdy beı-jaı qaldyratyn, jalyqtyratyn pızod joq. Keıbireýler Balýan Sholaqtyń súıgeni Ǵalııa men áıeli Balqashtyń róli ashylmaı qalǵan dep aıtady. Túsirýshi top ony ashýǵa mán bermegen. Sebebi bárin syıǵyzsa, bárin qamtysa, kıno shyqpaıdy. Munda   negizinen qazaqtyń jerine basyp kirý proesin ǵana kórsetýge tyrysqan. Mysaly, Balýan Sholaqtyń ánshiligi, sazgerligi bar, munyń bári jeke-jeke fılmge júk. Sondyqtan fılmniń ózegi de – basqa ulttyń otarlap basyp kirýine el-jurttyń qarsylyǵyn kórsetý. Ǵalııamen qalaı tanysty, Balqashtyń taǵdyry ne boldy, oǵan úılendi me, joq pa, bul jaǵy qamtylsa, serıal bop keter edi. Bul fılmnen Balýan Sholaqtyń elin, jerin súıetin jáne sol úshin kúrese biletin adam retinde kórdik. Qazaqtyń óz ishindegi alaýyzdyǵy da jaqsy kórinis tapqan. Aıtalyq, bolystyń Balýan Sholaqtan kek alýy da ózimizdi ózimizge aıdap saldy. Jerimizdi jaýlap alý úshin qazaqty bir-birine qarsy qoıdy. Sol alaýyzdyq áli bar. Fılmniń maqsaty – otarlaý saıasatynyń qalaı júzege asqanyn kórsetý.

Sońǵy jańalyqtar