18 Sáýir 2019, 18:10 916 0 Bilgenge marjan "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

KEMEL DESE, KEMEL EDI

Redakııamyzǵa tarıhshy - zertteýshi Qaırat Qaramańdaevtyń pýblııst Kemel Toqaev jaıly shaǵyn maqalasy kelip tústi. Maqala muraǵat materıaldary negizinde tarıhı derektemelermen tolyqtyrylyp jazylǵan.   Kemel Toqaev – II Dúnıejúzilik  soǵystyń 1, 2-dárejeli ordenderimen, eki márte «Erligi úshin» jáne basqa kóptegen medaldarmen  marapattalǵan soǵys ardageri ári qarymdy qalamger, belgili pýblııst.  «Turkistan» gazetiniń oqyrmandaryna qyzyqty bolady degen oımen atalǵan maqalany jarııalaǵandy jón kórdik.

Erlikti este saqtaý, ony qurmet tutý – ulttyq dástúrdiń negizgi belgisi. Eshkim de eshteńe de iz-túzsiz ketýi tıis emes. Sondyqtan erlik jasaǵan erlerdi ardaqtaý, olardyń erlikterin el esinde qaldyrý, olardyń erligin úlgi etý – ár urpaqtyń paryzy, jáne olardy qalyń jurtqa tanytý – bárimizdiń azamattyq ta patrıottyq mindetimiz.

Kemel TOQAEV 1923 jyly Taldyqorǵan oblysy Qaratal aýdanynyń burynǵy Stalıno, qazirgi Kálpe eldimekeninde jaryq dúnıege kelgen.

El basyna kún týǵanda ol alǵashqylardyń biri bolyp qolyna qarý alyp, maıdanǵa attandy. Sharýa Qyzyl Armııa qataryna Almaty qalasynyń Lenın aýdandyq áskerı komıssarıatynan 1942 jyldyń aqpanynda shaqyrylǵan. Bastapqyda bólimshe komandırler daıarlaıtyn serjanttar mektebinde Bishkek qalasyndaǵy áskerı ýchılıede kýrsyn oqyp, bitirip soǵysqa attanady.

1942 jyldyń qyrkúıeginen – 1943 jyldyń aqpanyna deıin Stalıngrad maıdanynyń 226-atqyshtar dıvızııasynda atqysh, keıinnen bólimshe komandıri, jaýdan Stalıngrad qalasyn qorǵaǵan, 1943 jyldyń shildesinen – 1943 jyldyń qyrkúıegine deıin Ońtústik maıdanynda, 1943 jyldyń qarashasynan – 1944 jyldyń aqpanyna deıin 1-Ýkraın maıdanynda, al 12.08.1944 jyldyń soǵystyń aıaǵyna deıin 2-Belorýs maıdandarynda soǵysqa qatysqan.

Er minezdi Kemel urysta óte jaýapty, tabandy qasıetterimen, batyl is-áreketimen, ójettiligimen kózge túsip, neshe márte qandy urystarda erlik kórsetti.

Kemel Toqaev boıshań, iri jigit, suńǵaq deneli, dene qımyly óte shıraq, keń ıyqty, naǵyz qarakúshtiń ıesi, «qoıan-qoltyq» urystyń kásipqoı naǵyz sheberi bolǵan.

Negizi gvardııalyq serjant Toqaevtyń bólimshesi jeke gvardııalyq tank polkinde, tankti kúzetý, tank pen jáne onyń ekıpajdarymen baılanys jasaý, atyp túsirgen tankti onyń ekıpajyn qadaǵalaý, tankke jol ashyp berý, bógetten ótkizý mindetter qoıylǵan.

Joǵary shtabtan birneshe jaýapty, óte mańyzdy jáne qaýipti tapsyrmalardy Toqaevqa júkteıdi. Únemi barlaýda júrip, jaýdyń qundy málimetterin terip, qupııa derekterin jetkizip otyrǵan.

1943 jyldyń 17 shildesinen – 1 tamyzǵa deıin óz ómirin qaterge tigip, ózine tóngen qaýipke, artıllerııalyq shabýylǵa qaramastan, tanktermen baılanys jasap, tankterge jol ashyp, óz avtomatymen keskilesken shaıqasta 20-ǵa taqaý jaý soldattaryn jer jastandyrǵany úshin «Erligi úshin» medalimen marapattalady.

Reseı Federaııasynyń Qorǵanys Mınıstrliginiń ortalyq muraǵat qujattarynan: nagradıt komandıra otdelenııa avtomatchıkov gvardıı serjanta Tokaeva Kemel. Za ves perıod boev s 17-go ııýlıa – po 1-e avgýsta 1943 goda bespreryvno nahodılsıa okolo tankov, ohranıaıa ıh, deıstvoval reshıtelno ı otvajno. Pod sılnym artıllerııskım obstrelom derjal svıaz s tankamı ı pod rýjeıno-pýlemetnym ognem vypolnıal prıkazy komandovanııa po razvedke sostoıanııa podbıtyh tankov ı ekıpajeı ı po otyskanııý prohodov dlıa tankov. Ognem svoego avtomata ýnıchtojıl do 20 gıtlerovev.

Prıkazom №7 ot 5.08.1943. 7-go OgvTPP Iýjnogo fronta nagrajden medalıý «Za Otvagý».

Komandır 7-go OgvTPP (otdelnogo gvardeıskogo tankovogo polka proryva) gvardıı podpolkovnık Korbýt. 5 avgýstta 1943 goda.

Urys qımyly bolyp jatqan kezde, qarsha borap turǵan oqtyń astynda aldyńǵy shepke shyǵyp, tankpen jaıaý áskerdiń baılanysyn saqtap, komandovanıeniń buıryǵyn múltiksiz oryndaıdy, tankter ózennen ótý kezinde, taıaz ótkel taýyp, bógetten aman-esen ótkizip jibergen úshin, taǵy da ójet serjant Kemel Toqaev 2-márte «Erligi úshin» medalimen marapattalady.

Reseı Federaııasynyń Qorǵanys Mınıstrliginiń ortalyq muraǵat qujattarynan: nagradıt komandıra otdelenııa avtomatchıka – gvardıı serjanta Tokaeva Kemel ranee nagrajdennyı medalıamı «Za boevye zaslýgı» ı «Za oboroný Stalıngrada».

Za vremıa boevyh deıstvıı polka vse vremıa nahodılsıa na peredovyh pozıııah. V ısklıýchıtelno slojnyh ýslovııah, pod nepreryvnym obstrelom ı bombejkoı derjal peshýıý svıaz s tankamı. Kogda v hode boıa potrebovalos bystro forsırovat vodnyı rýbej po prıkazý komandovanııa, bystro otyskal brod provel tankı cherez prepıatstvıe.

Nagrajden prıkazom №8 7-go OGTTPP Iýjnogo fronta ot 1.09.1943. medalıý «Za Otvagý».

Komandır 7-go otdelnogo gvardeıskogo tıajelogo tankovogo polka proryva gvardıı maıor Smırnov. 1 sentıabrıa 1943 goda.

Otan úshin polktiń komsomol bıýrosynyń múshesi retinde tórtinshi vzvod atqyshtaryn jigerlikke, ójettikke rýhtandyrdy.

21.01.1945j. Eglıeve eldi mekeniniń soltústik-batys baǵytynda bizdiń urys pozıııasyna jaý túnde qarsy shabýylǵa shyǵady. Bólimshe atqyshtary jaýdy tankke jaqyndatpaı toıtarys berip, dushpannyń soqqysyna taısalmaı qarsy turyp, tabandylyq, qaısarlyq kórsetip, shabýylǵa shyǵyp, jaýdy shegindirip tastaıdy.

Toqaev joldas jaýdyń ornalasqan jerine eń birinshi bolyp kirip, jeke ózi 5 nemisti jer jastandyryp, bireýin tutqynǵa alady. Óz bólimshesine, qaıtyp kele jatqanda, aıaǵyna oq tıedi. Tutqyndy atyp tastap, jaralanǵan jeriniń aýyrtpalyǵyna qaramastan, ony tańyp, aman-esen óz tankilerine jetedi. Osy erligi úshin 2-dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattalǵan.

Reseı Federaııasynyń Qorǵanys Mınıstrliginiń ortalyq muraǵat qujattarynan:v boıah za Sovetskýıý Rodıný, tov. Tokaev kak chlen komsomolskogo bıýro polka svoım lıchnym prımerom voodýshevlıal lıchnyı sostav 4-go vzvoda avtomatchıkov na boevye dela.

21.01.1945g. v raıone severo-zapadnee Eglıeve nemy nochıý kontratakovalı nashı pozııı, avtomatchıkı stoıko ohranıalı svoı tankı, a zatem pereshlı v ataký ı otbrosılı nemev. Tov. Tokaev pervyı vorvalsıa v raspolojenıe protıvnıka ı ognem svoego avtomata ýnıchtojıl 5 nemev ı odnogo ranenogo nema vzıal v plen. Vozvraaıas v raspolojenıe svoeı chastı s plennym Tokaeva ranılo razryvnoı pýleı v nogý.

Plennogo nema Tokaev prıstrelıl, a sam prevozmogaıa bol, perevıazav raný dobralsıa do svoıh tankov.

Dostoen Pravıtelstvennoı nagrady ordena «Otechestvennoı voıny» 2-ı stepenı.

Komandır 7 OGTTPP (otdelnogo gvardeıskogo tıajelogo Lomjınskogo tankovogo polka proryva ) gvardıı podpolkovnık Povarov. 26.01.1945.

Nagrajdaıý ordenom «Otechestvennoı voıny» 2-ı stepenı.

Komandýıýıı Bronetankovymı ı mehanızırovannymı voıskamı 49-ı Armıı gvardıı polkovnık Iýdın.

Nagrajden ordenom «Otechestvennoı voıny» 2-ı stepenı prıkazom №2 Voennogo Soveta 49 Armıı ot 30.01.1945 goda.

Qaısar minezi men eńbekqorlyq qasıetiniń  arqasynda joǵary bilim alǵan, jastaıynan qalaǵan jýrnalıstıka salasynda uzaq jyldar qyzmet etti. Soǵystan keıin 1945 jyly burynǵy Qazaq memlekettik Kırov atyndaǵy ýnıversıtetiniń  fılologııa fakýltetine  oqýǵa túsedi, qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtet. «Lenınshil  jas» (qazirgi «Jas Alash»), «Qazaqstan pıoneri», «Soıalıstik Qazaqstan» gazetteri redakııalarynda jaýapty qyzmet atqarǵan. 1960-1977 jj. Qazaq QSR Joǵarǵy Keńesi «Vedomostarynyń» bas redaktory bolyp istegen, 1980-1984 jj. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń ádebı keńesshisi bolǵan.

«Juldyzdy joryq», «Bolashaq týraly oılar», «Kómeski iz», «Túnde atylǵan oq», «Qastandyq», «Arnaýly tapsyrma», «Qys qarlyǵashy», «Sońǵy soqqy», «Soldat  soǵysqa ketti», «Tańbaly altyn, «Uıasynan bezgen qus», «Sarǵabanda bolǵan oqıǵa» jəne taǵy basqa  shyǵarmalary jaryq kórdi.

Keńes chekısteri taqyrybyna arnalǵan onnan astam kitaby qazaq jáne orys tilderinde basylyp shyqty. Tuńǵysh uly qazir Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti.

Uly Otan soǵysynyń 1, 2-dárejeli ordenderimen, eki márte «Erligi úshin» jáne kóptegen mereıtoılyq medaldarymen marapattalǵan, týǵan jerinde mektep, jáne kósheniń aty berilgen.

 

Qaırat Qaramańdaev,

Qurlyq áskerleri áskerı ınstıtýtynyń,  tárbıe jáne

ıdeologııalyq jumystar kafedrasynyń, 

áleýmettik-gýmanıtarlyq ıklynyń oqytýshysy,

baýyrjantanýshy,tarıhshy-zertteýshi

Almaty qalasy

Sońǵy jańalyqtar