18 Sáýir 2019, 11:03 1094 0 Ádebıet "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

EÝROPADA DA, ShYǴYSTA DA BOLMAǴAN ILIMDI BIZDIŃ BABALAR AShQAN

Mekemtas MYRZAHMETULY, abaıtanýshy ǵalym, qoǵam qaıratkeri

Tarıhı tulǵalar  jaıynda kósilip sóıleıtin, kesip aıtatyn aqsaqaldar kóp emes. Solardyń biregeıi Mekemtas Myrzahmetulymen ózi qalam tartqan alyptar jaıynda pikir almasyp, keńinen áńgime qaýzaǵan edik. Olardyń ult múddesine sińirgen eńbekteri, shyǵarmashylyqtary jáne zerttep-zerdeleý jumystaryndaǵy kemshin tustary da sóz bolǵan edi. Oqyrman nazaryna ǵalymnyń oılaryn yqshamdap bergendi jón kórdik.

Júsip Balasaǵunı men Qoja Ahmet Iasaýı – eki alyp týraly sóıleý bir jaǵynan ońaı, jattandy sózderdi tizbekteı aıta berýge bolady. Ekinshi jaǵynan qıyn. Bizdiń zertteýshiler bir ózekti nársege kire almaı júr. Olar «Qutty bilik» týraly sóılegende memleket, saıasat, sharýashylyq túrleri, mámilegerlik óner, aqyndar, sheshender jáne basqalar týraly sóz etedi. Biraq  kitapta eń ózekti rýhanı másele jatqanyn sezbeıdi. Bul qabattyń astaryn tereńinen ashpaı, shyǵarmanyń ıdeıalyq mazmunyn ǵylymı turǵydan taratyp bere almaımyz.

Men qazir Abaıdyń «tolyq adam» iliminiń bastapqy tórkini bizdiń jyl sanaýymyzdyń arǵy jaǵyndaǵy VII ǵasyrda jatyr degen tanymǵa keldim. Sol zamanda jasaǵan Kók túrikterde «aqı» degen asa qasterli uǵym bolǵan. Ol sózdiń tikeleı maǵynasy «zomart», qazirgi qazaq tilindegi «jomart» sóziniń ózi. Búginde Túrkııa túrikteri «Aqı» dep atalatyn ǵylymı zertteý eńbegin jarııalap ta qoıdy. Óıtkeni, orta ǵasyrda Turan jerinde jasaǵan álemge áıgili Fırdoýsıdiń «Shahnama» dastanynyń ataqty keıipkeri Alyp Er Toǵany halyq jyrynda «aqı», ıaǵnı teńdesi joq jomart, myrza dep madaqtap, kókke kótere áspettegen.

Túrik halyqtary jasaǵan qalalarda «aqı» dep atalatyn kásipker toptar bolǵan. On-on besteı jigit birigip, naqty bir kásipke sheberlenip, qarjylyq tabystary molyǵa túsken. Biraq olar sol qarajattyń óz otbasy úshin qajetti bóligin alyp, qalǵan qarajatyn túgeldeı eldiń kedeı-kepshigi men aýrý-syrqaýy, qarttaryna taratyp otyrǵan. Mine, osydan soń aqılardyń ataq-dańqy aspandap, halyqtyń jyr-dastandarynda keńinen jyrlanyp, jas-jeleńniń úlgi tutar ónegesine, halyqtyń kisilik ustanymynyń negizine aınalǵan.

Keıin, Qarahanıtter dáýirindegi XI ǵasyrda Balasaǵun qalasynda týǵan kemeńger aqyn Júsip Balasaǵunıdiń «Qutty bilik» dastany 1069 jyly dúnıege keldi ári osy dastanda «jáýanmárttik» iliminiń negizin qalady. Eger Júsip Balasaǵunıdiń aldynda aqı ilimi bolmaǵanda, «Qutty biliktiń» týýy ekitalaı edi. Óıtkeni, ol zamanda batysta da, shyǵysta da kemel adam uǵymy bolǵan joq.

«Qutty bilikte» jáýanmárttik iliminiń tórt negizi baıandalady. Tórt negizge avtor tórt túrli adamdy tańdap alyp, áńgimelestiredi. Olardyń birinshisi – Ádilet. Bul – patsha. Ekinshisi – Aqyl. Ol – patshanyń ýáziri. Úshinshisi – Qaırat. Iaǵnı, dáýlet – ýázirdiń balasy. Tórtinshisi – Qanaǵat – sopylyqtyń rýhanı jolyn qýýshy. Osy tórt tulǵany aıtystyryp, ózderi ustanǵan negizderin baıqatady. Dúnıege kelgen kemel adam ilimi jaıynda áńgime-dúken qurady. Bul – Batysta da, Shyǵysta da buǵan deıin bolmaǵan tyń ıdeıa. Osy tusta Abaıdyń «Ásempaz bolma árnege» degen óleńindegi aqyl, qaırat, rahym, ádilet degen sózder birden esimizge túsedi de, oıǵa qalamyz.

Aqyl men qaırat jol tabar

Qashqanǵa da, qýǵanǵa.

Ádilet, shapqat kimde bar –

Sol jarasar týǵanǵa.

Bastapqy ekeý sońǵysyz

Bite qalsa qazaqqa,

Aldyń – jalyn, artyń – muz

Barar ediń qaı jaqqa.

Abaı «Qutty bilikti» oqyp, jáýanmárttik iliminiń tórt belgisi jaıynda oı tolǵap otyr. Aqyl, ádilet, qaırat, rahym – eki aqyn tanymynda jumbaq rýhanı álemmen ózektesip jatqanyn kóremiz. Mine, osy syrdy ashý kerek. HII ǵasyrǵa deıin shyǵysta da, batysta da bolmaǵan osy ilimdi bizdiń babalar jasaǵan. Keıin Iasaýı osylardy negizge alyp, pendelik jolyndaǵy hal ilimin jazady. Biraq Abaıdyń aıtýy boıynsha, ınsanııattyń kámelettigi bar, pendeliktiń kámelettigi bar. Bul kisiniń ustanǵan joly – pendeliktiń kámelettigi. Myna jalǵan dúnıeniń bárinen bezinedi de, o dúnıege daıarlanýdy ýaǵyzdaıdy. Al Abaı ınsanııattyq kámelettigi jolyn ustanǵan. «Qutty bilikte» de ınsanııattyń kámelettigi sóz bolady. «Aqyretti de oılap, myna dúnıemen úılestire bileıik» deıdi. Bul – adamzattyń, ıaǵnı ınsanııattyń joly. Osy tanymdy bizge birde-bir zertteýshi ashyp bere almaı otyr. «Qutty bilikti» zerttegende naǵyz zerdeleıtin máselemiz – «jáýanmárttik» iliminiń negizderin ashyp, taldaý. Sonda ǵana qalǵanyn tolyq tanı alamyz. Biz kitaptyń rýhanı ózegin tappaı, syrtyn aınalyp áýrelenýdemiz. Men bul rýhanı ózekke Abaıdyń qudireti arqyly tústim. Abaıdy zertteı júrip, jańa tanymǵa qadam bastym. Bárin oqyp, bildim.

Hál ilimi nemese qoǵamdyq ǵylymnyń jaıy qandaı?

Qoja Ahmet Iasaýıdi halyq nege kókke kóterip, áýlıe tutady? Óıtkeni, Iasaýı din men qazaqtyń ulttyq dástúrin úılestire bildi. Ekinshiden, poezııany «Qutty bilikten» keıin túrik tilinde sóıletti. Bizdiń memlekettik tilimiz – arabsha, mádenı tilimiz parsysha bolǵan zamandar ótken. Ǵylymdy arab tilinde, poezııany parsy tilinde jazǵan. Sodan birinshi ret bas tartqan «Qutty biliktiń» avtory bolsa, ekinshisi – Iasaýı. Túrik tili óte saq, kıik sııaqty ustatpaıtyn, sony yryqqa kóndirip, kitap jazý – úlken qubylys. Túrik tilinde poezııany úshinshi jazǵan tulǵa – Álisher Naýaı. Osylardyń arqasynda poezııada, ǵylymda túrik tili qoldanyla bastady. Áıtpese, ony parsylar mensinbeıtin.

Iasaýı ilimi álemge keń taraldy. Biraq búginde onyń jaýy kóbeıip otyr. Nege? Qazaqtardy Reseı bodandyqqa salǵanda, birden Túrkistandaǵy kesenesine tıisti. General Chernıaev keseneni jermen-jeksen etkisi keldi, zeńbirekpen eki tusyn buzyp ta úlgergen. Biraq jarty álem shýlap, áreń alyp qaldy. Ekinshi jaýy Sovet ókimeti boldy. Olardyń sholaq belsendileri dinmen, sopylyqpen aıaýsyz kúresti. Molda, sopy ataýlyny tutas qamap, kóbin jer aýdardy. Birazy atylyp ketti. Endi esimizdi jıǵanda úshinshi jaý tabyla ketti, ol – ýahabshylar. Olar da jer tepkilep, «Túrkistandaǵy keseneni qurtamyz» dep aıǵaıǵa basty. Ne sebepti osy úsh jaý bir núktege soǵady. Barlyǵy da halyqtyń búkil rýhanı sanasyn Iasaýı ilimi ustap turǵanyn jaqsy biledi. Sony joıyp jiberse, qazaqty qoradaǵy qoı sııaqty shetinen bólip alyp kete beredi.

Qoja Ahmettiń ǵajaptyǵy sol, ol óz zamanynda ilimniń eki túrin kórsetip ketti.

Ilim ekeý dúr: jan men tánge basshy turar.

Jan ǵylymy haziretine jaqyn turar

Tán ǵylymy nápsi qushyp qala dúr.

Bul – ne degen sóz. Jan ǵylymy – qoǵamdyq ǵylymnyń ókilderi, bular ımandylyqqa jaqyn turady. Al tán ǵylymy – tehnıkalyq ǵylym ókilderi. Olar nápsige umtylyp turady. Qazir qoǵamda osyny dál kórip otyrmyz. Tehnıkalyq ǵylymdar sheshýshi orynda tur, qoǵamdyq ǵylymdar taban astynda qaldy ári daǵdarysta tur.

Búgingi dúnıetanym túbirli ózgeriske túsken. Ilgeride bizdi materıalızmge, ateızmge tabyndyryp kelse, endi kvanttyq fızıkter olardy jalǵan dúnıetanym degen qorytyndyǵa keldi. Endi bizdi materııa emes, uly sana bıleıdi. Buryn bizdi bılegen materııa sananyń kórinisi bolyp shyqty. Biraq jańa dúnıetanymdy búkil álem moıyndap otyr. Teris degen joq. Alaıda, jańa dúnıetanymǵa birden kirip kete almaı otyrmyz. Óıtkeni, Eýropa 500 jyl boıy ateıstik-materıalıstik dúnıetanymmen basy qatyp qalǵan. Olardyń jibýi qıyn. Al biz jetpis jyl ǵana ateızm-materıalızm tanymynda bolyp, endi ǵana betimizdi jańa dúnıetanymǵa bura bastadyq.

Abaıdyń «Tolyq adam ilimi» – álemde joq biregeı rýhanı qubylys

Halyq áli Abaıdy tolyq tanyǵan joq. Sebebi Keńes bıligi kezinde Abaı shyǵarmalarynan ateıst, materıalıst degen kandıdattyq, doktorlyq dıssertaııalar qorǵaldy. Halyqtyń sanasyn sol uǵym áli de kólegeılep tur. Osyny biz birtindep, jańa dúnıetanym arqyly nasıhattap, durys jolǵa túsýimiz kerek. Bir nárseni aıta keteıin, Imanǵalı Tasmaǵambetov Astana ákimi bolyp turǵanda Abaıtaný ǵylymı-zertteý ınstıtýty úshin jer telimin bólgen, keıingi ákim ol jerdi bizden tartyp alyp satqysy keldi. «Bizdiń qarajatymyz joq, «Aty – ulyq, sypyrasy – quryq» ǵalymbyz, berilgen jer telimin qaıtar. Investorlardy ózimiz tabamyz, memleketten soqyr tıyn da almaımyz. Batys Eýropadaǵy úlken ǵylymı ordalar sııaqty óz kúnimizdi ózimiz kúıtteımiz» dedik. − Elordada Abaıdyń ǵylymı-zertteý ınstıtýty bolmasa, syrttan kelgenderge rýhanı qaı dúnıemizdi kórsetemiz? Muny ashpaı bolmaıdy, óıtkeni eski dúnıetanym túbirimen ózgerip, teristeldi. Dúnıege jańa dúnıetanym keldi. Endi bizder ateızm-materıalızm degen jalǵan uǵymdy umytyp, Uly sana jolyna bet burdyq. Júretin relsimiz ózgerdi. Abaı murasyn, uly sana tanymy turǵysynan bilip, nasıhattaýǵa kóshemiz. Aqyry bermegen soń.

Bir nársege nazar aýdaraıyq, Abaı nege ómir boıy zarlap ótti. Pendelik kózben qaraǵanda, olaı etetin jóni joq edi ǵoı. Eshteńege muqtaj bolǵan emes, sonda nege zar ıledi? Ony qynjyltqan halqynyń qasireti, bodandyq taǵdyry. On segiz jyl bı, bolys bolǵan ol bıliktiń ishki saıası qupııasyn, bizdi sorlatqan saıası ádisin, tereń tanyp bilgen. Abaı osyny túsindi. Sodan keıin patshaǵa telegramma jiberdi: «Mynaý saılaý eldi búldirip jatyr. Siz general-gýbernatorlarǵa buıryq berińiz, bolystardy taǵaıyndap qoısyn» degen oıyn jetkizdi. Patsha ólse de olaı istemeıdi, óıtkeni, ol «sekseýil ádisin» qoldanyp otyr. Bul ádisti Batys Sibirdiń general-gýbernatory Speranskıı usynǵan. Ol patshaǵa jazǵan qyzmet hatynda: «Qazaqtyń dalasynda sekseýil degen aǵash ósedi eken, baltalasa jarylmaıdy, shege qaqsa kirmeıdi, biraq sekseýildi sekseýilge ursa byt-shyty shyǵady. Osy sekseýil ádisin qazaqqa qoldanaıyq» dep jazdy. Mine, Reseı ımperııasynyń bizge qoldanǵan basty saıasaty osyǵan negizdelgen.

Ár bolysta 12 aýyl bolady, ol 12 aýyl ártúrli rýdan bolýy shart, sodan keıin 4 aýylnaı, 4 bı saılanady, taǵy da onbasy, elýbasy laýazymdaryn qosqanda, shamamen 270-teı  qyzmet orny bolady. Qazaqtardy soǵan talastyrady. Ash ıtterge maıly súıekti laqtyryp jibergende bári birden bas salady emes pe?! Dál osy sekildi, qazaqtar da qyzmet úshin ıtshe talasty, osydan kelip qazaqtyń minezi buzyldy. Muny kórip, sezgen  Sultanmahmut Toraıǵyrov:

Abaı tusy qazaqtyń buzylǵany

Qaralyqqa aınalyp qyzyl qany...

Aq peıil baýyrmaldyq qalyp ketip,

Jelbýaz «surqııa» bop qyzynǵany

Mas bolyp partııaǵa qyzyp alǵan

Dalanyń tabıǵatyn buzyp alǵan

Eldigine, jerine ám dinine

Quryldy talaı tuzaq, talaı qaqpan, 

– dep qamyǵa jyrlady.

Mundaǵy tuzaq degeni – mıssıonerlik saıasat. Iaǵnı shoqyndyryp, orystandyrý boldy. Al qaqpan degeni – bizdi qasiretke uryndyrǵan sekseýil ádisi. Sol buzylǵannan áli buzylyp kelemiz. Minez-qulqymyz túzeler emes, Abaı osyny kórdi. Qalaı elime járdem etemin dep, halqyna em úshin tolyq adam iliminiń negizin sala bastady, biraq aıaqtaı almaı ketti. Tek rýhanı ózegin júıeleýge ǵana úlgerdi, ony basqalar tappady. Áýezov bilse de aıta almady, sebebi, bul ilim tikeleı dinmen baılanysty bolatyn. Abaıdyń tolyq adam iliminiń formýlasy úsh sózden ǵana turady: biri – aqyl, jáı aqyl emes, nurly aqyl. Allanyń boıynda segiz sıpat bolsa, solardyń eń sheshýshisi ǵylym men qudiret. Abaı osy eki sózdi biriktirip, aqyl dep alady. Sodan keıin, naqylııa, ǵaqlııa dálelderge súıenip, ádiletti alady. Úshinshisi – rahym. Osylardyń negizinde kitap jazǵanmyn. Alaıda onyń uǵymy kúrdeli, oqýǵa aýyr bolyp ketti, biraq qoldanysta júr. Endi tili jeńil, uǵymy qarapaıym kitap jazýdy qolǵa aldym. Qazaqty, qala berdi búkil túrik halyqtaryn rýhanı jaǵynan tazartýymyz kerek. Bul – uly maǵynasy bar ıdeıa. Basqa halyqtardyń, ásirese, eýropalyqtardyń qolynda mundaı rýhanı ilim joq.

Eger memleket elordadan Abaıtaný ǵylymı zertteý ınstıtýtyn ashpasa, úlken qate jiberemiz. Abaı murasyn jańa baǵytta, jańa tanymda nasıhattaý kerek.

Áýezovtiń aqyly nemese segiz jyldyq sergeldeń

1961 jyly Muhtar Áýezov Tájikstannan Tashkent qalasyna kelgende, kútip alyp áńgimelesken edim. Muny uıymdastyrǵan sol kezdegi kafedra meńgerýshimiz Á.Tóleýov bolatyn. Kezdesýde kandıdattyq dıssertaııa tóńireginde eki saǵattaı pikirlestik. Muqań: «Qandaı taqyryp alasyń?» dep surady. «Abaı jáne shyǵys» taqyrybyn alaıyn», – dedim. «Joq! Jolyń bolmaıdy, balam», – dedi. Erteńgisin taǵy bas qostyq. «Ne boldy, taqyrypty oılandyń ba?» – dedi. «Oılandym, sony alamyn», dedim. «Jetekshiń qandaı taqyryp usynyp edi?» «Abaı ádebı murasynyń zerttelý jaıy týraly, asa qıyn taqyryp eken», dep kúmiljidim. «Dál osy taqyrypty al!», – dedi buıyra. «Oı, aǵa! Talas bolyp ketedi ǵoı». «Kishigirimderin syna da, aýqymdy dúnıelerdi synamaı jaza ber. Sonyń ózi jetip jatyr», – dedi. Aqyry, sol taqyrypqa Áýezov pen jetekshim Jumalıev kúshtep kóndirdi. Áıtpese, Abaıdan qashqan adammyn, aqynnyń murasyn tereń bilmeıtin edim.

Aspırantýraǵa Baýkeń arqyly áreń túskenmin, sondyqtan Abaıdy zertteýge zorlyqpen kóndim. Biraq keıin kele qyzyqtym da, sol taqyrypqa múlde kirip kettim. Al shyǵysty báribir shyǵardym. «Abaı jáne shyǵys» degen kitapty jazǵanyma búginde ózim tań qalamyn, qazir mundaı dúnıeni týǵyza almas edim. Ýaqytynda Jaratýshynyń ózi jol kórsetken sııaqty.

Doktorlyq dıssertaııamda «Muhtar Áýezov jáne Abaı problemalary» degen taqyryppen tórt máseleni zertteý nysanasyna alǵanmyn. Olar Abaıdyń ómirbaıany, ádebı ortasy, shyǵarmalarynyń tekstologııasy jáne Shyǵysqa qatysy Áýezov zertteýinde dep atalady. Sońǵysyna Áýezovti ádeıi qalqan etip aldym. Sonyń ózinde alǵashqy úsheýin akademıkter qoldady da, Shyǵysty alyp tasta dep otyryp aldy. Men kónbedim, segiz jyl boıy qorǵatpaı qoıdy. «Shyǵysty almaımyn, ol bolmasa qorǵamaı-aq qoıaıyn» dep ashýǵa bastym. Keıin, Gorbachevtyń zamanyndaǵy qaıta qurý kezinde M.Áýezovtiń qyzy Láıla, akademıkter Zákı Ahmetov jáne Serik Qırabaev úsheýi qoldap, solardyń arqasynda qorǵadym-aý.

Qazirgi mektep oqýlyqtaryn qarasań, Abaıdyń shyǵysy týraly bir sóz joq. Óıtkeni, 1949 jyly KPSS Ortalyq komıtetiniń kosmopolıtızm týraly arnaıy qaýlysy shyqty. Onda shyǵys pen batysqa bas ıgenderdi talqandaımyz delingen, osynyń saldarynan qanshama adam qýǵynǵa túsip, qurbandyqqa ushyrady. Áýezov te qýdalandy, ǵylym kandıdaty Qońyratbaevti Almatydan qýyp, qańǵytyp jiberdi. Qyzylorda da jeti jyldyq mektepte esekke minip, sabaq berip júripti. Keıin Qyzylorda pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory Ádil Ermekov shaqyryp alyp qyzmetke alady, sonda júrip doktorlyǵyn qorǵady. Ol kezde men onynshy synypta oqyp júrgen bozbalamyn, qandaı qaýly shyǵyp jatqanyn qaıdan bileıin. Áýezovtiń: «Balam, jolyń bolmaıdy» degenine sol qujat sebep bolǵanyn keıin túsindim.

Áýezovtiń kóp oıy ishinde ketti. Keıde ony aıyptaımyz, ol zamanǵa beıimdelmese bolmaıtyn kezeń edi, jaýlary da kóp bolatyn. «Biz ketemiz, sender qalýlaryń kerek, qazaqtyń ómirin, dástúrin qazaqqa jetkizetin bir adam qajet, sol seniń moınyńda» degen Baıtursynovtyń Muhtarǵa aıtqan sózin maǵan Qaıym aǵaı jetkizgen edi. Álimhan Ermekov pen Muhań: «Biz birge ketemiz», dep kónbegen ǵoı. «Joq! Aqymaq bolmańdar, biz bas tikkenbiz, sender qazaqqa kereksińder» degen Baıtursynov. Sondyqtan da Áýezovtiń joly qıyn boldy, ol Lenın syılyǵynyń laýreaty bolǵanda ǵana erkin tynystady. Oǵan deıin tórge otyrǵyzyp qoıyp, synap jatqanyn talaı kórdik. «Abaıdyń batysynan shyǵysy basym» degen pikiri úshin de qyspaqqa aldy.

Bahadúr Baýyrjan. Aqtarylmaǵan arhıvter

Halyq bahadúri Baýyrjan Momyshuly týraly aıtylmaǵan áńgime áli kóp. Men batyrdyń sońǵy basylǵan otyz tomdyǵyna burynǵy qysqartýlardyń barlyǵyn qaıta kirgizdim. Ony basý da ońaı bolmady. Serik Úmbetov deıtin myqty kisige Jambyl oblysynyń ákimi bolyp otyrǵan kezinde: «Baýkeńniń júz jyldyǵy jaqyndap keledi. Soǵan áreket etýimiz kerek. Men joba usynyp otyrmyn. Siz jıyrma bes mıllıon teńge bólińiz. Men otyz tom shyǵaramyn» dedim. «Kóke, ony qaıdan tabasyz? Biz oqıtyn bes-alty-aq kitap qoı» dedi. «Ol arhıvte jatyr». «Shyǵara alasyz ba?» «Shyǵaramyn». Kóp uzatpaı máseleni máslıhattyń aldyna qoıdy, depýtattar bekitip berdi. Al men bárin tastaı qylyp túgel oryndap berdim. Endi Baýkeńniń júz tomdyǵyn jasap jatyrmyn. Qaıdan tabamyn? Onyń barlyq arhıvin sóıletý kerek. Máskeýde batyrdyń akademııada oqyǵan segiz myń bet lekııasy jatyr. Ózge de arhıvterin qosa eseptegende. Qazir qupııa dep bermeı otyr.

Ekinshi, 1942 jyly Baýkeńniń dańqy qatty aspandady. Sol kezde Momyshulynyń ústinen «Dıvızııada ultshyl» degen aryz jazylǵan. Soǵys júrip jatyr. Máskeýdi ýysynda ustap otyrǵan erbakov basqaratyn saıası bıýronyń músheleri teksertý júrgizgen. Onysy shala bolyp, ekinshi tekserý júrgizedi. Qazaqstan ortalyq komıtetiniń sol kezdegi hatshysy Ábdihalyqovqa bir aıdyń ishinde sarbazdardan bastap, generaldarǵa deıin – barlyǵynyń Baýkeń týraly pikirin ákelý júkteledi. Nátıjesinde bahadúr aqtalyp shyǵady. Ony kóre almaǵan adamdar osylaı jasaǵan. Mine, bul da tórt myń bettik qujat, Reseı arhıvinde saqtaýly. Sonda on eki myń bet boldy ma?

Úshinshi, B.Momyshulynyń Kýbaǵa jıyrma kúnge barǵan saparynda sóılegen sózderinen úlken bir tom shyǵady. Olar ıspan tilinde daıarlap otyr. Arnaıy ókilimizdi jibersek, beretinderin aıtqan. Biraq qupııa dep qaıtaryp jiberipti.

Tórtinshi, qazir Baýkeń aralasqan áskerı adamdardyń arhıvterin qarap jatyrmyz. Kóp nárse tabylýda. Uzaq ýaqyt kerek eken. Ózimiz úsh-aq adambyz, jumys qaýyrt, alaıda bitiremiz.

Besinshi, Baýkeńniń úıinde eki shabadan óz qolymen syzǵan karta jatyr. Ol eki júz jeti ret kirdi ǵoı maıdanǵa. Ár kirgen saıyn karta jasaıdy eken. Qalaı soǵysady, qaı tustan soqqy beredi, qorshaýǵa alý tásili – barlyǵy kartaǵa túsiriledi. Biz ony oqı almaımyz, biraq bastyramyz. Bul generaldarǵa, áskerı oqý oryndaryna kerek. Sonda Baýkeńniń murasy júzden asyp ketedi. Biz tek ıgere almaı jatyrmyz.

Jazyp alǵan – Ashat QOIShYǴARA

Sońǵy jańalyqtar