11 Sáýir 2019, 17:25 974 0 Óner Dınara MYŃJASARQYZY

«QAZAQMÝLTFILM» STÝDIIaSYN AShAIYQ DESEM, BÁRI BÓLINÝGE QUMAR

Qazaqstanda tól anımaııalyq týyndylar kóp emes. Osy salanyń atasy marqum Ámen Qaıdar da ómiriniń sońyna deıin qazaq mýltfılminiń búgini men erteńine alańdap ketti. Ol qashanda: «Biz ult bolyp, egemendi el bolyp,   mádenıetimiz ben salt-dástúrimizdi damytamyz desek, eń aldymen, tárbıeni tıtteı búldirshinderimizden bastaýymyz qajet» degen pikirden tanǵan emes edi. Al búginde kúrmeýli másele jaıynda shyr-pyr bop júrgen bir kisi bolsa, ol Qazaqstan anımatorlar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Ǵalı Myrzashev. Ekeýara áńgime de osy taqyryp týraly órbidi.

– Ǵalı myrza, qazaq anımaııa óneriniń jaǵdaıy qalaı? Jalpy, bul salada ilgerileýshilik bar ma?

– 1967 jyly VGIK-ti (Búkil-odaqtyq memlekettik kınematografııa ınstıtýty) bitirip kelgen azamat Ámen Qaıdarǵa sol kezdegi «Qazaqfılmniń» dırektory Kamal Smaıylov «mýltfılm shyǵara bastańyz» deıdi. Óndiris ashyp, qarajatyn toptaıdy, jumys ornyn bóledi. Júıeli, turaqty jaǵdaı jasaıdy. Sol kezde mamanǵa shyǵarmashylyq erik bergennen keıin sýretshi armandaryn oryndady. Sonyń nátıjesinde ómirge qandaı týyndy kelgenin bilesiz. «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» atty tuńǵysh qazaq mýltfılmi jaryqqa shyqqan boıda kórermenderdiń ystyq yqylasyna bólene bastady. Tusaýy kesilgen sátten bastap-aq, mýltfılm shetelderge usynylyp, 48 eldiń ekranynan kórsetildi. Al qazirgi qazaq anımaııalyq ónerinde «halyqaralyq dárejege jetedi-aý» degen mýltfılm joqtyń qasy. Oǵan sebepter de kóp.

Ózim de 1986 jyly Máskeýdegi VGIK-ti bitirgen sońǵy qazaq balasymyn. Ámen Qaıdar aqsaqaldyń ózi irikteýdiń nátıjesinde meni jiberip edi. Keńes odaǵynyń anımaııa salasyndaǵy tanymal dúldúlderimen birge júrip, talaı tájirıbe jınaqtadym. Al qazirgi qazaq anımaııasynyń jaǵdaıyn surasańyz, memlekettik júıe joq. Sala ósip jatqan joq. Biraq halyqtyń yntasy men nıeti arqyly tam-tumdap dúnıeler jasalýda. Qazir bizde bilimdi adamdy syılamaıtyn zaman týǵandaı. Sondyqtan da kez kelgen anımaııalyq týyndyny qarasańyz, oqymaǵan, óz isin bilmeıtinderdiń qoltańbasy anyq kórinedi. Beıneleý sheshimi, rejıssýrasy, taǵysyn taǵy, bári álsiz. Áıteýir «Biz – qazaqpyz!» degen saryndaǵy urandatyp túsirgen dúnıeler barshylyq. 2009 jyly Elbasy anımaııalyq fılmderdiń jaǵdaıyna alańdap, bul salaǵa kóńil bólý kerektigin qadap aıtqan edi. «Qazaqfılmdi» Ermek Amanshaev basqaryp turǵan sol kezde birshama qarjy bólindi. Alaıda, anımaııa taǵy da aldanǵan bala sııaqty dalada qalyp qoıdy.

– Nege?

–  Mysaly, úsh jylda bir tolyq metrajdy fılm túsirý qajet pe, ony zańdy túrde bekitý kerek. Qysqa fılmderdiń jylyna beseýin jasaý kerek pe, ol da zańdy túrde bekitilsin. Anımaııa bala tárbıeleý sııaqty. Bir juma toıyndyryp-kıindirip, mektepke úzbeı aparyp, endi bir juma ash ustap, oqýǵa aparmaı qoısańyz, nátıjesi qandaı bolatyny belgili. Búkil álemde anımaııa televıdenıege qaraıdy. Reseıde de, Qytaıda da sol. Al bizde Mádenıet jáne sport mınıstrligine qaraıdy, al onyń týyndysy televıdenıege qaraıdy. Aınalyp kelgende, anımaııa salasy jetim balanyń kúıin keship otyr. «Kıno týraly» zańnan bólek, «Qazaq anımaııasy týraly» dara zań kerek. Osy máseleni 2010 jyldan beri aıtyp kelemin. Biz bir-birimizdi tyńdamaıtyn halyqpyz. Qazir elordadan anımaııalyq stýdııa salamyz degen áńgime bar. Onyń keregi joq. Bul da halyqtyń aqshasyn talan-taraj etý.

– Al salaǵa jyl saıyn qansha qarjy bólinedi? Bir mýltfılmdi túsirýge qansha qarajat qajet?

– Bir kezde memlekettik qurylymda jumys istegen kezimde 150 myń teńgeden asatyn ónim mindetti túrde baıqaýǵa túsetin. Qazir bul úrdis qurdymǵa ketti. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı qarjy baıqaý ótkizilmeı-aq Shymkenttegi stýdııaǵa berildi. Biraq túsirgen ónimin kórmedik. Eger ashyq baıqaý jarııalansa, meniń de jobalarym top jarar edi. Salada júıesizdik bolǵan soń aqsha birde bar, birde joq. Qarjy durys bólinbeıdi. Jylyna qansha qarjy bólinetinin naqty bilmeımin. Mýltfılm túsirýdiń de túrli ádisi bar. Aqshasy da soǵan baılanysty. Qazir jańa tehnologııanyń arqasynda 2D, 3D grafıkalyq formaty endi. Al tolyq metrajdy 90 mınýttyq mýltfılmge eń az degende 3 mln AQSh dollary qajet. Elimizde mundaı qarjy bólinbeıdi. Shetelde qarjynyń 49 paıyzy rejısserlik topqa bólinse, 51 paıyzdy memleket bóledi. Sonda týyndy da sapaly bolady. Bizde 60 shaqty mýltfılm sórede jatyr. Nege? Sebebi júıe joq.

– Bir pikirińizde «Eger biz shynaıy táýelsiz el bolsaq, ulttyq anımaııa ortalyǵy «Qazaqmýltfılm» bolýy kerek dep edińiz. Osy usynysyńyz jerde qaldy ma?

– Bul meniń talaı jyldan bergi armanym. Bul usynysty basqosý, jıyndarda aıtyp kelemin. Qazir men de alpysty alqymdap qaldym. Ulttyq anımaııanyń jaǵdaıyna qatty alańdaımyn da, kúızelemin. Teledıdar arqyly bóten ónerdi dáriptep, bala-shaǵamyzdan alastap, eldiń bolashaǵy, azamatyn jat mádenıetpen tárbıeleýdi doǵarýymyz kerek. Anımaııa – ıdeologııalyq maıdan. Osyǵan oraı, áriptesterime «Soıýzmýltfılm» sııaqty «Qazaqmýltfılm» anımaııalyq ortalyǵyn quraıyq, bárimiz sol týdyń astynda jınalaıyq» desem, áıteýir bólinýge qumar. Onyń dárejesinde «Anımaııa týraly» zań qabyldanýy qajet. Máskeýdegi VGIK-ke mamandardy oqytýǵa jiberý kerek. Bizdegi óner akademııasyn bitiretin bir-eki stýdentti Máskeýdegi joǵarǵy rejısserlik kýrstarǵa jiberýimiz qajet. Ol qymbat ta emes. Olarmen de, basqa da halyqaralyq óner otaýlarymen de jıi aralasýymyz qajet. Naqty aıtsam, maǵan «Ǵalı, osy salany kóteresiń be?» dese, bes jyl ishinde edáýir dárejege jetkizer edim. Qytaıda, Reseıde kóp bolamyn. Olar belgili bir taqyrypty bekitedi de, soǵan anımaııalyq kompanııalar jańa joba usynady. Mysaly, Qytaıda 20 shaqty stýdııa bar, tatar, bashqurt, ıakýttarda da anımaııa stýdııalary bar. Bizde she? Bireý surasa, jaýap berýge uıat.

– Balapan telearnasy kórermenderi úshin biraz dúnıe jasaǵandaryńyzdy estip edim. Munyń ózi jumysyńyzǵa shabyt syılaǵan bolar...

– Bul arnaǵa aqyn, jýrnalıst Maqpal Jumabaı kelgeli beri ájeptáýir ózgeris boldy. Ókinishke qaraı, bıýdjeti az. «Qazaqfılmge» qandaı aqsha bólinedi, sondaı bıýdjet balapan telearnasynda bolsa, balamaly túrde jarysyp, qyzmet isteıtin edik. Árıne, jobalarymyz tam-tumdap jaryq kórse de, sonyń ózi qýanysh.

– Jurtty moıyndatyp júrgen otandyq anımatorlar bar ma?

– Árıne, bar. Búginde shetelde aty tanymal rejısser, sýretshi Ramıl Ýsmanovtyń «Maqtanshaq qyz», «Tımýr men aıdahar» atty mýltfılmderi joǵary baǵaǵa ıe. Ókinishtisi, ol shetelde jumys istep, nanyn sol jaqtan taýyp júr. Al men sııaqtylar qol qýsyryp júr. Keteıin dese, qarakózderdiń bolashaǵyna alańdaıdy.

– «Jibek joly týraly ańyzdyń» jańa nusqasyn usynamyn dep edińiz. Nátıjesi ne boldy?

– Qytaı, Reseı jáne Franııa elderindegi áriptesterimen birlesip tolyq metrajdy anımaııalyq fılm jasaýǵa kiristik. 90 mınýttyq anımaııalyq týyndynyń jalpy bıýdjeti 7,5 mln AQSh dollary. Oqıǵa jelisi elder men qurlyqtardy baılanystyrýshy ejelgi kerýen baǵyty jóninde órbıdi. Bolashaq kartınanyń alǵashqy eskızderi daıyn. Olardy reseılik anımator, «Kın-dza-dza» fantastıkalyq mýltfılminiń avtory Aleksandr Hramov ázirlegen. Ortaq joba boıynsha jumys isteý ıdeıasy 5 jyl buryn Sýzdalda ótken kınofestıval barysynda týǵan. Máselen, ózime Jibek joly taqyryby asa qyzyqty. Bastamam qoldaý taýyp, 2013 jyldan beri kóptegen is tyndyryldy. Kóshpendiler urpaǵy retinde osyndaı jumystar arqyly Shyǵys pen Batysty qosatyn kópir salǵym keledi. Bul týyndyny jobaǵa attas Jibek esimdi qyzben baılanystyrdym. Sıýjetke saı, Jibek joly boıyndaǵy kerýen quramynda bolǵan Jibek esimdi kishkentaı qyz qaýipti jaǵdaıǵa tap bolady. Sol kezde ony qytaıdyń aıdahary kelip qutqaryp, ımperatordyń saraıyna jetkizedi. Qarshadaı qyzǵa baılanyp qalǵan ajdaha ony eline jetkizý úshin barynsha kómek beredi. Olardyń basynan keshken jaǵdaılary shytyrman oqıǵalarǵa toly. Iaǵnı, mýltfılmde qytaı ımperatory besiktegi qyzdy asyrap alady da, sol ımperator eń sońynda Shyńǵyshannyń nemeresi Qubylaı han bolyp shyǵa keledi. Bul – memlekettik qoldaýsyz júzege asyrylyp jatqan alǵashqy halyqaralyq iri joba bolmaq. Qazir anımaııalyq fılmge demeý jasaıtyn ınvestorlar qarastyrylýda. Kartınanyń prodıýserlik quqyǵyn franýz mamandar bir jarym jylǵa aldy da, ári qaraı isti ilgeri jyljyta almaı jatyr.

– Endi ózińiz osy saladan nápaqańyzdy qalaı terip júrsiz?

– Qazir jumyssyzbyn desem bolady. Ózimniń on shaqty jobam bar. Onyń bes-altaýy tolyq metrajdy dúnıe. Bári de tarıhı derekterdiń kómegimen burmalanbaı jasaldy. Qazir Shyńǵyshannyń jobasyn daıyndap jatyrmyn. Shyǵarmada qus bop kelip, qus bop ushyp ketedi. Ol ózi tarıhta da jumbaq adam. Eger maǵan 3 mln dollar berse «Masha men aıýdan» asyp túsetin «Kerýen» degen jobamdy jaryqqa shyǵarar edim. Bul joba birneshe lokaııada túsirilip, álem naryǵyna shyǵar edi. Ras aıtam, bul jaı bádik sóz emes. Biraq oǵan eshkim qyzyqqan joq. Bizde saýatsyzdyq kóp. Kimde-kim óz bala-shaǵasy úshin tarıhta iz qaldyrǵysy kelse, sózsiz sol adamnyń janynan tabylamyn.  Bul – meniń ónerim bolsa, bala tárbıesi – barshanyń isi. Anımaııa dep shyryldaıtynym sol. Sebebi balalarym, nemerelerim tushynyp otyryp kóretin dúnıe jasaǵym keledi. Qazaqqa qajeti bolmasa da, túrki halyqtaryna kerek shyǵar dep, jan-jaqtan qoldaý izdep júrmin. Bolashaqta kınoǵa, ónerge de qarjy kóp bólinýi kerek. Bir ǵana nárseni aıtýǵa bolady. Qazaqstanda osynshama baılyq bola tura, anımaııalyq kınolardyń qoldaý tappaıtyny, ony ónerdegi bıznes retinde qabyldanbaıtyny janǵa batady. Bálkim, ónerdi ıntelektýaldy taýar retinde joǵary baǵalaıtyn qandaı da bir bıznes ókili «Jibek joly týraly ańyz» týyndysyna qoldaý bildirip, bolashaǵy bar jáne ıgilikti jumysqa ınvestıııa salyp qalar, kim bilsin?!

–  Áńgimeńizge rahmet!

 

Áńgimelesken

Dınara Myńjasarqyzy

Sońǵy jańalyqtar