11 Sáýir, 17:05 326 0 Óndiris "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

AÝYL ShARÝAShYLYǴY KOOPERATIVTERI NE ÚShIN QAJET?

QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi «Aýyl sharýashylyq kooperaııasy týraly» zańnama jobasy men «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine aýyl sharýashylyǵy kooperaııasy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ázirledi. Sebebi Qazaqstanda kooperaııa quramyndaǵy sharýa jáne fermerlik sharýashylyqtardyń úlesi 1,5 paıyzdan aspaıdy, al damyǵan elderde bul kórsetkish 140 paıyzǵa jetken.

Kooperaııanyń damý úrdisin tejeıtin negizgi sebepter: kommerııalyq emes formada qurylǵan aýyl sharýashylyǵy kooperaııalarda paıdany úılestirý múmkin emestigi; aýyl sharýashylyq seriktestikterimen sýdy paıdalanýshy aýyldyq tutyný kooperatıvteri úshin jeńildetilgen nesıelendirý men arnaıy salyq rejımi túrinde memlekettik qoldaýdyń joqtyǵy. Buǵan qosa, kooperaııalardyń qyzmeti ashyq emes, al ishki proedýralar artyq rettelgen.

Jalpy, kooperaııa sóziniń maǵynasy aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń konomıkalyq turǵydan irilenýin bildiredi. Fermerlerdiń birigýiniń arqasynda eńbek ónimdiligi artady, naryqta ónim tapshylyǵy azaıyp, baǵa turaqtalady. Irilengen sharýa qojalyqtaryna memleket tarapynan beriletin túrli jeńildikterge qol jetkizý ońaıǵa túsedi. Fermerlerdi kooperatıvterge birigýge yntalandyrý maqsatynda QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi agroónerkásip keshenderine tólenetin sýbsıdııa normatıvterin joǵarylatýdyń mehanızmderin qaıta qarastyrady. Sharýa qojalyqtary kooperatıvterge birikse, paıdalanylmaı jatqan egistik jerler ıgerilip, ónim túsimdiligi artyp, egin sharýashylyǵy damı túsetini belgili.

Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteriniń qaýymdastyǵy – óz músheleriniń qyzmetin úılestirýdi jáne olardyń ortaq múliktik jáne ózge de múddelerin qorǵaýdy qamtamasyz etedi. Ol aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteriniń erikti túrde birigýi arqyly qurylady. Onyń múshesi jarǵysynda kózdelgen aqsha túrinde múlik (paı) jarnasyn engizedi, sóıtip, sol boıynsha dıvıdendter alady. Ózi engizgen múlik (paı) jarnasynyń qunyna qaraı táýekelderge baryp, zalalyn kóteredi. Keńesshi daýsy bolady. Bir sózben aıtqanda, kooperatıv múshesi – jarǵyǵa sáıkes quqyqtary men mindetteri belgilengen zańdy nemese jeke tulǵa.

Aýyl sharýashylyǵy kooperaııasy kooperatıvter men olardyń qaýymdastyqtarynyń júıesin quraıdy. Qaýymdastyq júıe kooperatıv músheleriniń áleýmettik-konomıkalyq jáne basqa da qajettilikterin qanaǵattandyrady, kiristerin arttyrady. Aýyl sharýashylyǵy jáne balyq ónimderin óndirý, olardy qaıta óńdeý men ótkizý jáne saqtaý, sondaı-aq, qajetti óndiris quraldarymen, materıaldyq-tehnıkalyq resýrstarmen qamtamasyz etedi. Jabdyq máselesinde básekelestik orta quryp, ónimdi óndirýshiden tutynýshyǵa tikeleı jetkizip berýdi úılestiredi. Kooperatıv músheleriniń qajetti resýrstardy tıimdi sharttar boıynsha satyp alýyna, óndiristik jáne ózge de sharýashylyq qyzmet túrlerin qarjylandyrýǵa járdemdesip, olardyń múddelerin qorǵaıdy. Sonymen birge, janar-jaǵarmaı, tuqym, tyńaıtqysh, gerbııd, pestııd, veterınarlyq preparattar, jemshóp, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy, tehnologııalyq jabdyqtar, qosalqy bólshekter, qurylys jáne aýyl sharýashylyǵy óndirisine arnalǵan ózge de ilespe materıaldardy alý jaǵynan kómektesedi.

QR «Ádilet organdary týraly» Zańǵa sáıkes, zańdy tulǵalardy memlekettik tirkeý, fılıaldar men ókildikterdi eseptik tirkeý, sondaı-aq, bıznes-sáıkestendirý nómirleriniń ulttyq tizilimin júrgizýdi ádilet departamenti júzege asyrady. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy kooperatıviniń zańdy tulǵa retinde jumysy memlekettik tirkeýge alynǵan sátten bastalady. Kooperatıv kommerııalyq uıym bolǵandyqtan, jarǵysynda kórsetilgendeı, qyzmettiń birneshe túrimen aınalysýǵa quqyly. Ol keminde úsh quryltaıshynyń sheshimi boıynsha qurylady. Erejege sáıkes, oǵan múshelikke kez kelgen azamat qabyldana alady. Múlik (paı) jarnalarynyń mólsheri men sanyna qaramastan bir múshe – bir daýys quqyǵyna ıe bolady.

Budan basqa shekteýsiz barlyq agrarlyq kooperatıvter úshin arnaıy salyq rejımin qoldaný usynylyp otyr. Aýyl sharýashylyǵy uıymy ishinde aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler gerbııdterdi, aýyl sharýashylyǵy ónimi men ony qaıta óńdeý ónimderin alyp, mashına-traktor parkiniń qyzmetterin paıdalanyp, ózindik qun boıynsha kooperatıvte óz ónimin qaıta óńdeý múmkindigine ıe bolady. Sonymen qatar, birigý esebinen kooperatıv músheleri óz tabystaryn taýarlardyń iri toptamasy men uzaq merzimdi jetkizýlerge qatysý arqyly ulǵaıta alady. Munymen birge, aýyl sharýashylyǵy kooperaııasy kóleńkeli konomıkany qysqartýǵa baǵyttalǵan. Halyqaralyq tájirıbege saı aýyl sharýashylyǵyndaǵy kóleńkeli konomıkanyń máselelerin sheshý aýyl sharýashylyǵy kooperaııasyn damytý. Sondyqtan «Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri týraly» Zańdy sharýalar óz paıdalaryna jaratýy kerek.

Jánibek Áshim

Sońǵy jańalyqtar