7 Naýryz 2019, 11:47 916 0 Syrtqy saıasat Ahmet ÓMIRZAQ

ÁR ELDIŃ ÓZ MÚDDESI BAR

Qoǵamnyń kóp bóligi belgili bir máselege pikir bildirýde emoııanyń jeteginde ketip jatatyny ras. Al úlken saıasatta emoııaǵa oryn joq. Ony bilý de saýattylyqtyń bir belgisi.

Elaralyq saıasatta dinine nemese tildik, tektik jaǵynan jaqyndyǵyna qarap qarym-qatynas jasaı bermeıdi. Sondaı-aq, dindik, tildik jaǵynan múlde alystyǵy da saıası, ekonomıkalyq baılanystar jasaýǵa kedergi keltire qoımaıdy. Muny biz Saýd Arabııasynyń hanzadasy Muhammed bın Salmannyń Qytaıǵa jasaǵan resmı saparynan da kóre alamyz.

Osydan biraz buryn saýdııalyq oppozııoner jýrnalıst Jamal Hashoggı Saýd Arabııasynyń Túrkııadaǵy konsýldyǵynda óltirilgeni belgili bolyp, keıin bul oqıǵa týraly álemdik aqparat quraldary biraz shý kótergen-di. Túrkııa, AQSh sekildi elder oǵan Saýdııa basshylyǵyn kinálaǵan. Tipti oqıǵa belgili bolǵan kezde AQSh prezıdenti Donald Tramp The Washington Post gazetine bergen suhbatynda Jamal Hashoggıdi saýdııalyq arnaıy qyzmettiń adamdary óltirgen, oǵan murager hanzada jaýapty dep málimdeme de jasaǵan. Al Túrkııa basshylyǵy jýrnalıstiń óz eli aımaǵynda óltirilýin arandatýshylyqqa balady. Al Saýd Arabııasynyń murager hanzadasy Muhammed bın oppozııoner jýrnalıstiń qaza tabýyn «adam shoshyrlyq qylmys jáne barlyq saýdııalyqtar úshin óte aýyr oqıǵa» dep sanaıtynyn málimdegen bolatyn. Degenmen Hashoggıdiń ólimine Saýd Arabııasynyń qanshalyqty qatysy barlyǵy dáleldenbedi, solaı bolsa da álemde hanzadanyń abyroıyna biraz nuqsan kelgen-di.

Atalmysh oqıǵadan soń Eýropa elderiniń synyna ushyraǵan Mýhammed bın Salman ózine ózge elderden jaqtastar izdep jatyr degen habar taraǵan. Sondyqtan bolar, hanzadanyń Qytaıǵa sapary týraly boljamdarda joǵarydaǵydaı pikirler basym boldy.

Desek te, bir eldiń ekinshi elmen qarym-qatynasy týraly aıtqanda taraptardy kinálaý orynsyz, óıtkeni ár eldiń memleketaralyq baılanystarda óz múddesi bar. Bul turǵydan alǵanda, Saýdııanyń Qytaımen ekonomıkalyq saladaǵy baılanysyn keńeıtýge degen umtylysy – ol eldiń ishki máselesi.

Muny nege aıtyp otyrmyz?

Saýdııa hanzadasy Muhammed bın Salmannyń Qytaıǵa sapar jasaıtyny belgili bolǵannan keıin kóptegen etnıkalyq uıǵyr ókilderi ony sol eldegi «qaıta tárbıeleý lagerleri» máselesine nazar aýdarýyn surap, ondaǵy musylmandarǵa jasalyp jatqan qysymdy toqtatýǵa kómektesýin suraǵan. Biraq Saýd Arabııasynyń taq murageri sapar barysyndaǵy kezdesýlerde sóılegen sózderinde Qytaıdyń musylmandardy «lagerlerde qaıta tárbıeleý» tájirıbesin qoldaǵany belgili boldy. Qazir hanzadanyń «Qytaıdyń ulttyq qaýipsizdikti saqtaý úshin terrorızm jáne ekstremızmmen kúres júrgizýine quqyǵy baryn» aıtyp, kózqarasyn bildirgeni jaıynda álemdik BAQ-tar jarysa jazyp jatyr. Hanzadanyń pikirin Qytaıdyń memlekettik arnalary jurtqa jetkizgen.

Al Muhammed bın Salman Qytaıdyń vıe-premer Han Chjenmen kezdesip, eki tarap energııa óndirisi men hımııa ónerkásibi salasynda áriptestik ornatý boıynsha mańyzdy kelisimderge kelgen. 2018 jyly Qytaı men Saýd Arabııasy arasynda 63 mıllıard AQSh dollary kóleminde saýda-sattyq júrgizilgen.

Aıta ketý kerek, Qytaıdaǵy «musylmandar máselesine» Saýdııa ǵana emes, ózge elderde de oń pikir bildirip jatqandar bar. Máselen, Saýdııa hanzadasy Pákistanda bolǵan kezinde ol eldiń resmı adamdary Qytaıdyń Shyńjańdaǵy áreketterin memlekettik tutastyǵy úshin júrgizilip otyrǵan shara dep qabyldaıtynyn bildirgen. Budan buryn «qysymǵa ushyraǵan musylmandar» máselesine Túrkııa málimdeme jasap, Qytaıǵa «qaıta tárbıeleý lagerlerin» jabýy kerektigin aıtqan-dy. Alaıda keıin eki el bul máselede kelisimge kelip, Túrkııa men Qytaı budan keıin bir-biriniń ishki isine aralaspaýǵa kelisti.

BUU Qytaı batysyndaǵy Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq ólkesinde shoǵyrlanǵan saıası tárbıeleý lagerlerinde mıllıonǵa deıin musylman otyrýy múmkindigin aıtady. Qytaı memleketi bolsa, ol lagerlerdi «kásiptik úırený ortalyǵy» deýden tanar emes. Al halyqaralyq qoǵamdyq uıymdardyń dereginshe ol lagerler túrmege uqsas jáne onda tek uıǵyrlar emes, tatar, qazaq, qyrǵyz, ózbek sekildi ulttyń ókilderi de bar kórinedi.

Bul másele keıingi kezde elimizdegi áleýmettik jelilerde keńinen talqylanyp jatyr. «Atajurt» eriktiler toby bul másele jóninde jıi málimdeme jasap, sol jaqtaǵy qazaqtar máselesi jóninde túrli aqparat taratyp júr. Biraq olar qazaqtar men birge ózge ulttardyń da (uıǵyr, ózbek, qyrǵyz) qysymǵa ushyrap jatqanyn aıtady. Degenmen, olardyń eskermeıtin bir nársesi, Qazaqstan Qytaıda qamalyp jatqan qazaqtar máselesin (sonymen birge ózge túrkitildes halyqtar ókilderin de) kóterip, olardy erkindikke shyǵarýǵa tikeleı talap qoıýy kerek dep, dıplomatııalyq jolmen sheshilýi tıis nársege emoııamen qaraıdy.

Joǵaryda Qytaıdaǵy «qaıta daıyndaý lagerleri» týraly Qytaı, Pákistan, Túrkııa sekildi elderdiń kózqarasy men áreketi jaıynda beker aıtyp otyrǵan joqpyz. Olardyń bári bul máselede beıtarap otyrǵanda, qazaq eli ózgeler barmaǵan áreketke barady dep sený, sony talap etý – saıası saýatsyzdyq qana. Sondyqtan elder arasyndaǵy qarym-qatynastyń barlyq túri tek dıplomatııalyq jolmen retteletinin bilýimiz kerek. Óıtkeni ár eldi óz múddesi bar...

 

Sońǵy jańalyqtar