8 Aqpan 2019, 15:48 874 0 Jańalyqtar Dınara MYŃJASARQYZY

Zamanyna saı túlegen «Romeo men Djýletta»

Aǵylshynnyń uly dramaýrgy Ý.Shekspırdiń «Romeo men Djýletta» atty pesasyndaǵy mahabbat tragedııasy ortaǵasyrlyq Italııa jerinde ótken oqıǵa ekendigine qaramastan máńgilik qundylyqtardy áspetteýimen áldeqashan jalpyadamzattyq rýhanı muraǵa aınalǵany ras.

Lıro-epostyq jyrlarymyz: «Láıli – Májnún», «Júsip – Zylıqa», ulttyq dramatýrgııamyzdaǵy: «Eńlik – Kebek», «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý»,  «Aqan seri – Aqtoqty», t.b. týyndylarda jyrlanǵan móldir mahabbat, asyl sezim, jastyq jalyn «Romeo men Djýlettaǵa» da tán. Sondyqtan atalmysh Shekspır shyǵarmasy qanshama ǵasyrlar ótse de óz ózektiligin joımaı urpaqtan urpaqqa tarap keledi.

Álemdik teatrlardy bylaı qoıǵanda qazaq sahna ónerinde sandaǵan nusqasy jaryqqa shyqqan «Romeo men Djýletta» pesasy kórkemdik deńgeıi san alýan spektaklderge arqaý bolyp, aıryqsha rejısserlik qoltańbalarmen jáne janrlyq erekshelikterimen qoıylyp júr.

Jýyqta Almatydaǵy Memlekettik qýyrshaq teatry kórermen nazaryna «Romeo men Djýletta» oqıǵasyn qýyrshaqtar oıyny arqyly kórsetti. Rejısseri – D.Jumabaı, sýretshisi – Iý.Chernova.

Teatrǵa bas suqqannan-aq boıymyzdy bir tańǵajaıyp sezim bıleı bastady. Teatr foıesindegi erekshe atmosfera – qýyrshaqtar kórmesi, ár túrli qaǵazdan jasalǵan sımvolıkalyq beınelerdiń sulbalary (perishteler, júreksheler, t.b.), qatar-qatar tizilgen maıshamdar, spektakldiń kóz tartar jarnamasy, jaıly jıhaz, qabyrǵaǵa ilingen tilek jazbasy, t.b. ýaq-túıek detaldar, barlyǵy-barlyǵy kórermenniń spektakldi qabyldaýyna aıryqsha kóńil-kúı syılap turdy. Bul rette, teatr basshylyǵynyń zamanaýı naryq talaptarynan shettep qalmaı menedjerlik, marketıngtik ádis-tásilderdi meńgergendigin, uıymdastyrýshylyq qabiletteriniń moldyǵyn aıryqsha aıta ketkenniń aıyby joq.

Teatrdyń Kishi zalynda shymyldyq joq, kirgen kezde qoıylym dekoraııasyna kóz úırete bastadyq. Alyp bara jatqan sahnalyq bezendirýdi baıqamaımyz. Qabyrǵalar appaq qaǵazben qaptalǵan, ortada tórtbaq, myǵym ústel ornalasqan. Sahnanyń artqy eki qaptalynda artıstterdiń kirip-shyǵýyna qolaıly esiktiń qyzmetin atqaratyn qýys qana bar.

Avansenanyń qaq ortasynda tórt qatysýshy otyr. Kostıýmderiniń júnnen toqylǵan aýyr faktýrasy, úlgisi, surǵylt túsi ortaǵasyrlyq kıimderdi eske salady. Betterine kıgen maskalary olardyń kezbe akterler ekenin habarlaǵandaı. Sonymen prolog oqyldy, qoıylym bastaldy. Bir jarym saǵatqa sozylǵan týyndy áp-sátte-aq kórermenniń kóńilin baýrap aldy.

Rejısser men artıster usynǵan bul teatrlyq dıskýrstyń negizgi maqsaty – búgingi jastardyń mahabbat týraly túsinigin kórsetý. Rejısser ıdeıasy dramatýrg oıyn jalǵastyrǵanymen bul qoıylym qurylymynda mahbbatty túısinýdiń jańa kórinisi bar. Spektakl qalaı súıýdi, neniń jaqsy, neniń jaman ekenin úıretpeıdi, kerisinshe, naǵyz shyndyqty, ómirde qalaı, sony ǵana baıandaıdy. Tańdaý quqyǵy, árıne, kórermenniń quzyretinde.

Endi spektakldiń «jasalý qupııalaryn» tarqata baıandasaq. Túnniń bir ýaǵy, jelikken jastar qyzyldy-jasyldy boıaýmen appaq qabyrǵaǵa jazý jaza bastaıdy. Bul jazýlar kádimgi ózimizge úırenshikti qala úıleriniń qabyrǵalaryndaǵy graffıtılerdi eske salady. Odan ár urpaq ómirde óz izin ózinshe qaldyrady degen semantıkalyq oıdy uqtyq. Sanalary jetkenshe kóńil kótergen qyz-jigitterdiń ózara jıyn barysy tóbeleske ulasty. Bul kórinisti akterler beıverbaldy áreketpen jetkizedi. Aıqastyń eń qyzǵan shaǵynda qala basshysy Eskal kelip, bassyzdyqty toqtatýdy talap etedi. Al, Eskal qýyrshaq beınesinde kórsetiledi. Osylaısha, spektaklde akterlerdiń jandy planda jáne qýyrshaq beınesinde qatar oınaýy sıýjettiń qarqyndy damýyna negiz bolǵan.

Kelesi sahnalarda Romeo men Djýlettanyń otbasy men qorshaǵan ortasynan aqparattar alamyz. Aıta ketetin jaıt, spektaklde Romeo men Djýletta jandy planda, al qalǵan keıipkerler qýyrshaqtar arqyly sheshilgen. Bir akter birneshe roldi oryndaıdy. Máselen, Ledı Kapýlettı, Rozalına, Ledı Montekkıdi – aktrısa Saqtaǵanova Araı; Loreno pirádar, Tıbalt, Sınor Montekkı, Benvolıo, Sınor Kapýlettıdi – akter Qulnazarov Shoqan, al, Merkýıo, Eskal, Parıs, Baltazar, Benvolıony – artıst Kamalov Maqsat bir-birine esh uqsatpaı oınaıdy. Akterler qýyrshaqtardy keremetteı júrgize biletin qabiletterin kórsetti. Bul spektakldiń negizgi jetistigi de sol, mundaǵy qýyrshaqtardyń jasalý mehanızmi qoldanýǵa jáne basqarýǵa sondaı qolaıly. Keıipker-qýyrshaq psıhologııasynyń qandaı bir sezimderin dál jetkizýge mol múmkindik beredi. Atap aıtqanda, artısterdiń óz qýyrshaqtaryn júrgizýde aqsúıekterge tán ym-ıshara men qımyldarǵa, qarapaıym qyzmetshige saı is-áreketterge basa kóńil aýdarýy, spektakldiń kórkemdigin arttyrǵan. Qýyrshaqshylardyń sheber oıyny sahnalyq beınelerdiń daralanyp músindelýine ákelgen. Ózinen basqany kózge ilmeıtin – Parıs, qyzýqandy – Tıbalt, qýaqy – Benvolıo, qyzba minez – Merkýıo, salmaqty otaǵasy – Montekkı, ómirsúıgish – kútýshi (Djýlettanyń sút anasy), danagóı – pirádar, t.b. beıneleri tolyqqandy, ári nanymdy shyqqan. Qarap otyrsańyzdar, beınelerde tyń sheshimder joq, degenmen, qýyrshaqtar arqyly keıipkerlerdiń osylaısha kórinýi elimizde alǵash ret. Al Romeo men Djýlettanyń oıyn máneri ádettegideı, qushtarlyq sezim, ystyq jalyn, úzik-úzik sózder, kóp qımyl, ózderine ǵana túsinikti júrek qaǵysy, dem-tynys, ajyramas qushaq. Qos ǵashyq beınesiniń bulaı sheshilýi spektaklge romantıkalyq reńk bergenimen, ekinshi jaǵynan, qaı kezde bolmasyn adamzat «janýarlyq túısikten» ada kete almaıdy degen uǵymda qatar boı kórsetedi. Spektakldi kóre otyryp, mahabbat seziminiń eki udaı kúı keshtiretinin sezesiń. Qos ǵashyq úshin bul sezim taza, ári pák bolǵanymen qorshaǵan orta úshin kúná, ınııaııa nátıjesinde keıipkerler dúnıeniń bylyǵyna batyp ketedi. Bul rette, nekelesýden keıingi Romeo men Djýlettanyń appaq kirshiksiz kıimderiniń qyzyldy-jasyldy túske boıalyp, jer baýyrlap, kir men lasqa oranýy osyndaı oıǵa jeteleıdi. Jaratylǵanda pák bolǵan adam, qorshaǵan ortanyń jazylmaǵan zańdary, qajetsiz shekteýleri (bul rette, Montekkı men Kapýletı áýletteri arasyndaǵy maǵynasyz jaýlastyqty aıtyp otyrmyz) kesirinen qarabaıyr pendege aınalady degen rejısser ıdeıasy oqylyp tur. Iaǵnı, óskeleń urpaqty tárbıeleýdegi ata-ananyń, qoǵamnyń roli, stereotıpti sananyń qyspaǵy qat-qabat oqıǵalar arasynan ekinshi plan arqyly jetip jatty.

Jalpy, spektakldiń janryn rejısser «tragedııa emes» dep anyqtaǵan. Osyǵan saı keıipkerlerde «keıipkerjandylyqqa» berilmeı, «oqshaýlaný» ádisin qoldanady. Oqýshalýdyń basty quraly munda – mıkrofon. Degenmen, keı sátterde, ásirese, Djýletta (aktrısa S.Tólebaı) rol sheńberinen shyǵyp, jylap syqtaýǵa oryn berip alady. Bul jerde rejısser usynǵan oqshaýlaný jumys istemeı jatty. Alaıda, qýyrshaq keıipkerler fonyndaǵy jandy adamdardyń shynaıy sezimi kelesi bir semantıkalyq oıǵa jeteledi. Shynaıy sezimdi bastan keshpegen adam qýyrshaqqa aınalady degen sóz astary seziledi. Qýyrshaq keıipkerlerdiń oıyn máneri men jandy plandaǵy ǵashyqtardyń oıyn máneri bir-birimen qarama-qaıshy jumys istep, olardyń aıshyqtala túsýine áser etken. Sondaı-aq, qoıylym fınalynda Romeo men Djýlettanyń natýraldy fotolarynyń beıneproekııa arqyly kórsetilýi ótken ómir men búgingi kún arasyndaǵy baılanystyń úzilmegenin jetkizedi.

Qoıylymnyń kúrdeli rejısserlik qurylymy kózge bajyraıyp kórinbeı, ishki aǵys, ekinshi plan arqyly jetip jatqandyǵy Dına Jumabaıdyń qoıylymǵa izdenispen kelgenin dáleldeıdi. Rejısser túsinigindegi mahabbat, ómir kórinisteri, tirshilik shyndyǵy osyndaı. Mahabbat oqıǵasyna degen Dınanyń ıronııalyq, skeptıkalyq qarym-qatynasy anyq seziledi. Rejısser ıdeıasyn damyta alǵan akterlerdiń psıho-fızıkalyq daıyndyǵyn jeke dara atap ótken durys. Rejısserdiń qos ǵashyqtyń ishki tolǵanystaryn únemi paralleldi túrde sheshýi, keıipkerlerdiń jan-dúnıesindegi qubylmaly ózgeristerdi túsinýge mol múmkindik berip qana qoımaı, qoıylymnyń dınamıkasyn túsirmeýge at salysady. Qoıylymdaǵy mýzykalyq súıemeldeý (ánshiler Billie Eilish, Inessa Galante) jastarǵa asa túsinikti, spektakldiń aıtar oıyn tolyqtyryp tur. Munda mýzykalyq qatar oqshaýlanýǵa emes, jınaqtaýshy rolin atqaryp, qoıylym mazmuny men formasynyń tutastyǵyna qyzmet etedi. Bal kórinisindegi, Merkýıonyń, artynsha Tıbalttyń ólim qushatyn sahnalary kúrdeli plastıkalyq is-áreketpen kómkerilgen. Bul jaı ǵana ádemi qımyldar emes, bı qozǵalystary ǵana emes, beıverbaldy etıýdter. Qoıylymdy qabyldaýda kóp fýnkııanaldy mánge ıe bolǵan osyndaı sózsiz oqıǵalar pesadaǵy narratıvti qysqartyp, kórinistiń qarqynyna dem qosady. Degenmen, áli de qysqartýǵa bolatyn tustar bar. Kemshiliksiz dúnıe bolmaıtynyndaı, spektakldiń áli de jetildiretin tustary joq emes. Alaıda, bul pikirler qoıylymnyń kórkemdigin kemitpeıdi. Qoryta aıtqanda, zamanyna saı sóılegen qýyrshaq teatryndaǵy «Romeo men Djýletta» tragedııalyq emes oqıǵasy óskeleń jastarǵa baǵyttalǵan kórkem týyndy dep tolyqtaı aıtýǵa bolady. Eń bastysy, spektakl jastarǵa ózderiniń ómirine syrttarynan kóz tastap, tańdaý jasaýǵa múmkindik syılaǵan.

 

Teatr synshysy M.Jaqsylyqova               

Sońǵy jańalyqtar