7 Aqpan, 13:03 400 0 Qoǵam "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

ULY DALANYŃ MÁDENIETINIŃ USTYNY – JAZBA JÁDIGERLIKTER

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda «Eýropaentrıstik kózqaras saqtar men ǵundar jáne basqa da búgingi túrki halyqtarynyń arǵy babalary sanalatyn tnostyq toptar bizdiń ultymyzdyń tarıhı tnogeneziniń ajyramas bólshegi bolǵany týraly bultartpas faktilerdi kórýge múmkindik bergen joq» degen edi. Rasynda osy kózqarastyń kesirinen saqtar men ǵundardy «ırantildes halyqtar bolǵan» dep, bizge jaqyndatqysy kelmegenderdiń maqsaty – túrki halyqtaryn, onyń ishinde qazaqtardy Uly dalada ómir súrgen ǵundar men saqtardyń murageri retinde tanyǵysy kelmegen, shovınstik kózqarastyń kórinisi edi.

Jerimizden tabylǵan tasqa qashap jazylǵan tańbalar, sýretter, áripter – ejelgi túrkilerde, sonyń ishinde  ádebıet pen mádenıettiń qalyptasqanyn kórsetse kerek. Olardyń qupııa syryn ǵalymdar shama-sharqynsha zerttep, zerdelep, onyń óte mańyzdy jádigerlikter ekenin dáleldep keledi.

VIII-IH ǵasyrlardaǵy «Qoıtúbek kóne túrki mátini» tasqa qashap jazylǵan bir jol mátinnen turady (Eskertkishti  1985-jyly alǵash tapqan A.E.Rogojınskıı. Mátindik turǵydan A.S. Amanjolov zertteý júrgizip ony «Aı-lıg» dep oqyǵan. Sózdiń dybystalýyna qarap, maǵynasyn shamalaý qıyn bolmasa kerek). Al «Esik» qorǵanynan tabylǵan «Tostaǵandaǵy jazý» –  B.d.d. V-IV ǵasyrlarda jazylǵan, ejelgi saqtardyń jazýy, tostaǵannyń syrt jaǵyna oıylǵan 26 árip eki jolǵa qashap jazylǵan. Kelesi jazý qola aınanyń jıegi men ishki sheńberinde dóńgelene úshkir temir zatpen qashalyp eki jol mátin jazylǵan jazý (kúmispen qashalyp jazylǵan) – belgili túrkitanýshy-ǵalym A. Amanjolov oqýynsha: «Aǵa saǵan bul oshaq! Bóten el adamy tizeńdi  búk! Halyqta azyq-túlik mol bolǵaı!» dep jazylǵan eken.

Sonan sońǵy nazar aýdaratyn ádebı jádigerlik – VII-IH ǵasyrǵa qatysty Shyǵys Qazaqstan oblysy Úrjar aýdanynan tabylǵan kóne túrki qorǵanynan tabylǵan mátin. Qola aınanyń jıegi men ishki sheńberinde dóńgelene úshkir temir zatpen qashalyp jazylǵan eki jol mátin bar (1935-jyly Qazaqstan zertteý qoǵamy tapqan. Alǵashqy málimetti A.N.Bernshtam jarııalaǵan. Mátindik zertteýin A.S. Amanjolov júrgizgen. Sonymen birge ǵalym N. Bazylhannyń «Kóne túrik bitiktastary men eskertkishteri» (Orhon, Enıseı, Talas),  Almaty, Daık-press, 2005-jyl) aıtyǵan. Qola aınaǵa qashalyp jazylǵan mátin: «Jebeýshi qyzyl kúreń aıdahar. Áıel kúnshildigin azaıtsa quty qonady» dep oqylǵan. (Mátindi oqyǵan A. Amanjolov). Mátin IH-H ǵasyrlarǵa qatysty. Shyǵys Qazaqstan oblysy, Ertis ózeni boıyndaǵy «Zevakıno shemonaıhınsk» aýylyna jaqyn jerdegi kóne túrik qorǵannan  («146 qorǵan») áıel adamnyń múrdesi jáne túrli zat buıymdarmen birge tabylǵan. Qola aınanyń jıegi men ishki sheńberinde dóńgelene úshkir temir zatpen  qashalyp, eki jol mátin jazylǵan. 1969-jyly F.H.Arslanova tapqan. Mátindik zertteýlerin F.H.Arslanova, S.G. Klıashtornyı, A.S. Amanjolov júrgizgen.  (N. Bazylhannyń «Kóne túrik bitiktastary men eskertkishteri (Orhon, Enıseı, Talas), Almaty, Daık-press, 2005-jyl, 241-bet). 

Endigi nazar aýdarar jádigerlikterdiń biri – IH-H ǵasyrlarǵa qatysty Batys Qazaqstan oblysy, Aqtóbe qalasy, Elek ózeni boıyndaǵy ejelgi kóshpelilerdiń qorǵanynan («III qorǵan» tabylǵan – «Qola aınadaǵy qoltańba». Qola aınanyń jıeginde dóńgelene úshkir temir zatpen bir jol mátin jazylǵan. Bir jol mátinde  11 tańba bar. (N. Bazylhannyń "Kóne túrik bitiktastary men eskertkishteri (Orhon, Enıseı, Talas), "Qazaqstan tarıhy túrki tildi derektemelerde" atty serııasy boıynsha. 2-tom, Almaty, Daık-press, 2005-jyl, 242-bet).

Ádebıetshi-ǵalymdardyń nazar aýdarar taǵy bir jádigerlik – IH-H ǵasyrlarǵa qatysty Taraz qalasynan 15 shaqyrym batysynda «Juban-tóbe» qalashyǵynan tabylǵan. Tas quraldyń synyq tusyna qarsy jıeginde bir jol mátin qashalǵan. Alty tańba. 1987-jyly K.M.Baıpaqov basqarǵan kspedıııa tapqan. Mátindik zertteýin S.G. Klıashtornyı, A.S.Amanjolov jasaǵan. Tas quraldaǵy mátin A.S.Amanjolovtyń transkrıpııasy men oryssha, qazaqsha aýdarmasy: «Ohota na dıkıh zvereı». «Ań aýlaý».  (N. Bazylhannyń «Kóne túrik bitiktastary men eskertkishteri» (Orhon, Enıseı, Talas), «Qazaqstan tarıhy túrki tildi derektemelerde» atty serııasy boıynsha. 2-tom, Almaty, Daık-press, 2005-jy).

Ǵalymdarymyz qazaq memlekettiliginiń qaınar kózi saqtar, ǵundar, úısinder, qańlylar týraly jazylǵan qytaı derekteri jaıly «Erte memlekettik birlestikter men túrki kezeńine baılanysty, ásirese qytaı derekteri mol málimet beredi. Bul derekter boıynsha qazaq memlekettiliginiń qaınar kózderi: saqtar, ǵundar, úısinder, qańlylar. Bul týraly ejelgi qytaı derekterinde «túrkiler ǵundardyń bir tarmaǵy... Arǵy atalary ǵundardyń soltústigindegi  Saq elinen shyqty... Kúmbez pishindi kıiz úıde turady...» delingen....» dep jazady ( Á.Tóleýbaev, J. Qasymbaev, M. Qoıgeldıev, E. Qalıeva, T. Dalaeva. «Qazaqstan tarıhy». Almaty: Mektep. 2014).

Ádebıettaný ǵylymy únemi damyp, jetilip otyrady. Sońǵy jyldary ejelgi saq dáýirindegi ádebı jádigerlikterdiń tam-tumdap tabylýy qazaq ádebıeti tarıhynyń kezeńderin ejelgi saq dáýirinen bastaý qajettigin alǵa tartty. Saq dáýirinen jetken aýyz ádebıeti úlgileriniń biri «Alyp Er Tońǵany joqtaý» jyry ejelgi zamannyń aýyz ádebıeti úlgisi sanalady. Al ejelgi ǵun dáýirine jatatyn halyq ádebıetiniń sıýjeti negizinde qaıta jyrlanǵan «Alty jasar Alpamys» qıssasy, «Alańqaı batyr» (Ómirzaq Qalbaev), «On úsh jasar Alańqaı batyr qıssasy» da (Teńizbaı jyraý)  búgingi halyqtyń jadynda ertede jyrlanǵan oqıǵalar silemin jańǵyrtady.

Qazaqtyń kóne jazba ádebıeti Esikten tabylǵan kúmis tostaǵandaǵy jazýdan bastalady: «Aǵa saǵan (bul) oshaq! Bóten (jat el adamy), tizeńdi búk! Halyqta azyq-túlik (mol bolǵaı)». Uly Dala Elinen tabylǵan kúmis tostaǵandaǵy jazý – bizdiń babalarymyzdan jetken ádebı mura. Ereksheligi – bul ádebı jádigerlik qazaq ádebıettaný ǵylymyna tosyn jańalyq ákelip otyr. Sebebi Esikten tabylǵan kúmis tostaǵandaǵy jazý – qazaq jazba ádebıetiniń bastaý kózi sanalady.

Esik jazbasy úsh sóılemnen turady. Sanany izgilikke, tereń oıǵa, ultjandylyqqa tartatyn úsh sóılem – úsh áńgimege tatıdy. «Aǵa saǵan (bul) oshaq!». Tórt sózden turatyn bul sóılem oqyǵan adamnyń oıyn ómirdiń tuńǵıyq qatparlaryna jeteleıdi. Oshaq – otbasy, oshaq – memlekettiń qazyǵy, oshaq – búkil salt-dástúr, tárbıe arnasy. Bizdiń arǵy babalarymyz bolyp sanalatyn Saqtar oshaqty qadirleı otyryp, onan shyqqan otqa tabynǵan. «Arman-maqsattarymyz osy oshaqtan aspanǵa ushyp shyqqan ot pen tútin arqyly Táńirige jetsin...» degen tilek aıtqan. Oshaq bútin bolýy shart. Tózimdilik te, adaldyq ta, eńbekkerlik te, qajyrlylyq ta, ultjandylyq ta, otanshyldyq ta, baýyrmaldyq ta oshaq basynan bastalady.

«Bóten (jat el adamy), tizeńdi búk!» Bul sóılemde jerdi, atamekendi jatjurttyqtardan qorǵaý ıdeıasy jatyr. Uly dala ulan-baıtaq, biraq ultaraqtaı jer de jaýǵa berilmeıdi. Saq jaýyngerleriniń sol ultaraqtaı jer úshin bir qasyq qany qalǵansha jaýlarymen shaıqasqany álemge áıgili: ulan-baıtaq saq jerin jaýlap alamyn dep kelgen pıǵyly buzyq parsy patshasy Kırdiń basy osy saq dalasynda kesildi, Aleksandr Makedonskııdiń (Eskendir Zulqarnaıyn) tizesine naıza osy saq dalasynda qadaldy.

«Halyqta azyq-túlik (mol bolǵaı)». Bul sóılemde eldiń tabıǵı resýrstaryna kóńil bólý, jerden ónimdi paıdalaný ıdeıasy jatyr. Memlekettiń qorǵanys qýatyn arttyrý úshin halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý qajet. Molshylyq eldiń konomıkasyn kóterip, qorǵanys qýatyn arttyrady. Bul sóılemdegi aıtylǵan oı Kúltegin men Bilge qaǵanǵa arnalǵan kóne túrki jazba eskertkishteriniń avtory Iollyqteginniń Kúltegin eskertkishindegi Kishi jazýyndaǵy «Qaǵan bolyp, jarly halyqty baı qyldym, az halyqty kóp qyldym» degen jazýymen úndesedi. Úsh áńgimege tatıtyn bir-birimen tyǵyz baılanysa órbigen úsh sóılemde osyndaı ıgi maqsattar jatyr.

Qazaqtyń jazba ádebıetin osy úsh sóılemnen bastaý eldigimizdi, jazba ádebıetimizdiń tereńdigin bildiredi. «Kúltegin», «Tonykók», «Bilge» jazba eskertkishteri de jazba ádebıetimizdiń tarıhyn áriden bastalatynyn tanytady desek, «Kúmis tostaǵandaǵy jazý» – Orhon-Enıseı jazba eskertkishteriniń bastaý kózi ekeni belgili bolyp otyr. Endeshe kúmis tostaǵandaǵy úsh sóılem – bizdiń hatqa túsken jazba ádebıetimizdiń bastaý kózi.

 

Meńdibaı ÁBILULY,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty,

Taraz ınnovaııalyq-gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń doenti,

professor.

Sońǵy jańalyqtar