7 Aqpan, 10:36 325 0 Bilim Ásel ÁNÝARBEK

Trend pen talǵam

Qazirgi ýaqytqa «tehnıka zamany» dep aıdar taǵyp, aqparattyq tehnologııa men ınternetke basymdyq berip qoıdyq. Biraq ǵalamtor eshqashan kitapty almastyra almaıdy. Bul pikirge qarsy sóz aıtatyndar da tabylatyny sózsiz. Degenmen kompıýterdiń múmkindigi sheksiz bolǵanymen, kitaptyń orny bólek ekenin kókiregi oıaý, kózi ashyq jandardyń bári de moıyndaıdy. Óıtkeni kitap – ótkenniń rýhy, keleshektiń kilti.

Eń kóp oqıtyn 10 el

Damyǵan el gazet-jýrnal, kitap oqysa, damýshy el radıo tyńdaıdy. Al damymaǵan el teledıdar kóredi. Bul támsil kózi qaraqty oqyrman úshin jańalyq emes. Jalpy, kitap oqý – mádenıettilik. Árbir adam osy nárseni sanaǵa saqtap alsa, kitap pen oqyrman arasy ózdiginen jaqyndaıdy. Álemdik statıstıkalyq derekterge nazar salsaq, jer júziniń halqy aptasyna 16,6 saǵat ýaqytyn teledıdar tamashalaýǵa, 8 saǵatyn radıo tyńdaýǵa, 8,9 saǵatyn kompıýter men ınternetke jumsaıdy eken.

Marketıngtik zertteýmen aınalysatyn NOP World kompanııasy ótken jyly álemdegi eń kóp kitap oqıtyn elderdiń reıtıngin túzgen edi. Reıtıng boıynsha onynshy orynǵa Gonkong turǵyndary jaıǵasypty. Mundaǵylar aptasyna 6,7 saǵat ýaqytyn oqýǵa arnaıdy. Al toǵyzynshy oryndaǵy Saýd Arabııasy men Vengrııa elderiniń turǵyndary aptasyna 6,8 saǵat kitap oqıdy. Al Shveııa men Franııa turǵyndary aptanyń 6,9 saǵatyn kitap oqýǵa jumsaıtyn kórinedi. Aptasyna 7,1 saǵat kitap oqıtyn reseılikter jetinshi orynda. Dál osy eldiń turǵyndary aptasyna orta eseppen 8,9 saǵatyn kompıýter men ınternette ótkizedi. Teledıdar tamashalaýǵa – 15 saǵat, radıo  tyńdaýǵa – 6,6 saǵattary ketedi eken. Altynshy oryn Chehııaǵa buıyrypty. Chehııa halqy aptasyna 7,4 saǵat kitap oqysa, besinshi oryndaǵy Egıpet turǵyndary 7,5 saǵatyn kitapqa arnaıdy eken. Fıllıppındikter de egıpettiktermen shamalas, aptasyna 7,6 saǵat kitap oqıdy. Bul el NOP World reıtınginde tórtinshi orynda.

Endi úzdik úshtikke toqtalaıyq. NOP World sarapshylarynyń esebinshe, Qytaı úshinshi orynǵa ornalasqan. Aspan asty eliniń turǵyndary kitap oqýǵa aptasyna orta eseppen 8 saǵat jumsaıdy.Qytaılyqtardan bir saty joǵary turǵan Taıland aptanyń 9,4 saǵatyn kitap oqýǵa bóledi. Sonymen, eń kóp kitap oqıtyn el – Úndistan. Úndi halqy orta eseppen aptasyna 10,7 saǵat kitap oqıdy. Al kitap oqýǵa eń az ýaqyt jumsaıtyn – kárister. Olar aptasyna tek 3,1 saǵat qana kitap betin ashady.

Qandaı kitaptar suranysqa ıe?

Adam balasyn kitap oqýǵa kúshteý qıyn. Al unamaǵan kitapty oqytý tipti de múmkin emes. Búgingi kúni kitaptyń túr-túri jaryqqa shyǵýda: oqýlyqtar, ǵylymı-tanymdyq kitaptar, bıznes-keńester, psıhologııalyq týyndylar, kórkem ádebıet. Onyń birazy suranysqa saı oqylsa, kórkem ádebıetti oqyrman jan qalaýymen qolǵa alady. Desek te, árbiriniń óz oqyrmany bar.

Aǵylshyn fılosofy Frnsıs Bkonnyń: «Keı kitaptardyń dámin tatyp kórýge, keıbirin jutýǵa bolady. Biraq shaınap, qorytatyn kitaptar kóp emes» degen sózin bilmeıtin jan kemde kem bolar. Rasynda da, san alýan kitaptyń arasynan ózińe qajetin tańdap alý óte qıyn. Kitapty tańdaı bilý de úlken bilimdi qajet etedi. Al jazylǵan týyndylardyń qaısysy ótimdi ekenin oqyrman talǵamy anyqtaıdy. Sonymen, búgingi oqyrmandar qandaı kitap oqıdy? Álem boıynsha dál qazirgi ýaqytta qandaı kitaptar suranysqa ıe?

Keı derek kózderine sensek, búgingi kúni álem boıynsha áıelderge arnalǵan romandar, bıznes jáne quqyqtyq ádebıetter, tanymal jáne jetistikke jetken adamdardyń bıografııalyq kitaptary, psıhologııalyq týyndylar men detektıv janryndaǵy kitaptar suranysqa ıe eken. Adam balasynyń jas ereksheligine qaraı kitapqa degen talǵamy da ózgerip otyrady. Máselen, shytyrman oqıǵaly, detektıv, fantastıka janryndaǵy shyǵarmalarǵa kóbine mektep jasyndaǵy jetkinshekter qyzyǵýshylyq tanytady. Eseıe kele psıhologııa, jan ilimi, ózińdi jetildirý, astrologııa, saıasat, konomıkalyq ádebıetke degen qyzyǵýshylyq paıda bolýy múmkin. Al aqyl toqtatar jasqa kelgende adam balasy óz álemine jáne qoǵamyna paıdasy tıetin, ózgeris alyp kele alatyn, oılandyratyn, janyna tynyshtyq jáne úılesim syılaı alatyn kitaptardy oqýǵa tyrysady.

Al qazaqstandyq oqyrmandar qandaı kitaptardy tańdaıdy? Kitap dúkenderindegi satylym kórsetkishterine qaraǵanda, bizdiń eldegi jaǵdaı da joǵarydaǵydaı. Búgingi kúni oqyrmandar arasynda bıografııalyq shyǵarmalarǵa, psıhologııa, motıvaııalyq eńbekterge, sentımentaldy mahabbat romandaryna degen suranys artyp tur. Ókinishke qaraı, oqyrmandardyń basym bóligi shetel ádebıetin tańdaıdy. Nege? Óıtkeni qazaq tildi týyndylardy dúken sórelerinen ázer tabasyz. Onyń ústine, búgingi oqyrman el arasynda esimi jıi atalatyn avtorlardy birinshi orynǵa qoıady. Bul rette qazirgi zaman prozasyn jazyp júrgen avtorlardyń bási basym. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, buryndary qazaq oqyrmandary bıznes taqyrybyna asa nazar aýdara qoımaıtyn. Kitap dúkenderinde de kásipkerlik, iskerlik, bıznes jaıly qazaqsha kitaptar tabý da óte qıyn edi. Alaıda sońǵy birneshe jylda bul olqylyqtyń orny tola bastaǵandaı. Árıne, oqyrman iskerlik taqyrybyndaǵy qazaqsha kitaptardyń bárine joǵary baǵa bere qoımas, biraq qazir jurtqa bıznes bastaýdy úıretýge tyrysyp júrgen kásipkerler men motıvatorlar barshylyq.

Búgingi oqyrmannyń talǵamy qandaı?

«Qazir kitap oqıtyndar az», «Jastar kitap oqymaıdy» degen pikirlerdi jıi qulaǵymyz shalyp jatady. Biraq bul pikirmen tolyqtaı kelisýge bolmas. Sebebi búgingi kúni kitapty tańdap, tarazylap oqıtyn saýatty oqyrmandar legi qalyptasyp keledi. Sol oqyrmandardyń birnesheýine saýal qoıǵan edik.

1. Oqıtyn kitabyńyzdy qalaı tańdap alasyz?

2. Kitap oqýda ustanatyn qandaı da bir qaǵıdańyz bar ma?

Móldir MEŃLIBEKOVA:

1.Eń aldymen, klassıkalyq ádebıet oqýǵa tyrysamyn. Bul – burynnan qalyptasqan ádetim. Zamanaýı psıhologııalyq «bestseller» kitaptarǵa kúmánmen qaraımyn. Sondyqtan ondaı týyndylardyń jarnamasy jer jaryp jatsa da, nazar aýdara qoımaımyn.

2.Qatyp qalǵan qaǵıdam joq. Biraq lektrondy kitaptardy onsha oqı almaımyn. Kádimgi qaǵaz paraqtap otyryp oqyǵan unaıdy. Qolyma alǵan kitapty syzbaýǵa tyrysamyn. Keıde balalarym syzyp qoıyp, osy qaǵıdamdy buzyp júr.

Sholpan NIZANOVA:

1.Belgili bir janrdaǵy kitaptardy ǵana oqımyn dep aıta almaımyn. Ózimniń oqýym tıis kitaptardyń tizimin jasap alamyn. Sondaı-aq, keı kitaptardy ózgelerdiń keńesine súıenip oqyp shyqtym. Jıi aty atalatyn kitaptar týraly ǵalamtorda jazylǵan pikirlerge qarap ta ózime qajetin tańdap alatyn kezder bolady. Sodan keıin men úshin qyzyqsyz kitap bolmaıdy. Ár kitap ózinshe qyzyq, ózinshe bir beretin paıdasy bar. Degenmen psıhologııalyq kitaptardy unatpaımyn. Soǵan qaramastan, 3-4 psıhologııalyq týyndyny oqyp shyqtym.

2.Kitap betin maıystyrý, syzý degendi múldem unatpaımyn. Kelgen jerime belgi salyp qoıamyn. Sosyn lektrondy kitap oqyǵandy kóńilim qalamaıdy. Kitapty paraqtap, qaǵazdyń ıisin sezinip otyryp oqımyn.

 

Qyzyq derekter:

- Adamnyń mıyna 45 mln kitap qory bar Reseı memlekettik kitaphanasyn syıdyrýǵa bolady eken;

- Microsoft-tyń patshasy Bıll Geıts jyl saıyn 50 kitap oqıdy;

- Ataqty franýz jazýshysy Onore de Balzak romannyń 200 betin jarty saǵatta oqıdy eken;

- Kitap oqyǵan kezde adamnyń eki kózi ártúrli áripterge qarap turady eken;

- Kitap úshin eń kóp qalamaqy tólegen Mark Avrelı esimdi Rım ımperatory;

- Ataqty kitap urlaǵysh (bıblıokleptoman) Stıven Blýmberg 23 000 qundy kitap urlaǵan;

- Adamdardyń 95 paıyzy kitapty óte baıaý oqıdy – mınýtyna bar bolǵany 180-220 sóz (1 betti 1,5-2 mınýtta);

- Kitapty dástúrli túrde oqýda ony túsiný deńgeıi 60 paıyzdy qurasa, jyldam oqýda – 80 paıyz;

- Dúnıejúzinde kóp  taralymmen shyqqan Agata Krıstıdiń romandary. Onyń 78 kitaby álem boıynsha 44 tilge aýdaryldy, taralymy 2 mıllıardqa jýyq.

 

Sońǵy jańalyqtar