7 Aqpan 2019, 10:20 876 0 Densaýlyq Ásel ÁNÝARBEK

Eldar Beısebaev: Obyrdy erte anyqtaý naýqasqa ǵana emes, memleketke de tıimdi

4 aqpan – Dúnıejúzilik onkologııalyq aýrýlarǵa qarsy kúres kúni. Bul kúndi atap ótýdegi maqsat – jurtshylyq nazaryn ǵalamdyq problemaǵa aýdarý. «Men. Men barmyn» (I Am. And I Will) degen uranmen ótetin bıylǵy is-sharalar jurtshylyqty densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qaraýǵa, obyrǵa qarsy kúreske úles qosýǵa úndeýge, skrınıngtik  baǵdarlamalardyń mańyzyn atap ótýge baǵyttalady. Óıtkeni búginde dúnıejúzi boıynsha obyr – ólim-jitim sany jaǵynan júrek-qan tamyry júıesiniń aýrýlarynan keıin ekinshi orynda. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń boljamynsha 2020 jylǵa deıin álemde obyrǵa shaldyqqandar sany 2 mıllıonǵa jetip jyǵylýy ábden múmkin. Qazaq «jaman aýrý» dep atyn ataýdan seskenetin obyrdyń bizde de kóbeıip bara jatqany ras. Qazaqstandaǵy statıstıka qandaı? Jalpy, obyrdy emdep jazýǵa bola ma? Onyń paıda bolý sebebi nede? Medıınalyq saqtandyrý qorynyń muryndyq bolýymen qalyń jurtshylyqty alańdatyp otyrǵan suraqtardyń jaýabyn onkolog, Almaty onkologııa ortalyǵy skrınıngtik zertteýler bóliminiń meńgerýshisi Eldar Beısebaevtan surap kórdik.

– Áńgimeniń basyn statıstıkalyq derekterden bastasaq. Qazaqstanda qansha adam qaterli isiktiń tyrnaǵyna ilingen? Bul dert jyl saıyn qansha adamnyń ómirin jalmaıdy?

– Búginde álem elderinde sút bezi men ókpe obyryna shaldyqqan naýqastar kóbeıgen. Iaǵnı, qaterli isikten bolatyn ólim-jitimniń negizgi sebepkeri obyrdyń osy eki túri deýge bolady. Sońǵy kezde Qazaqstanda da obyrdyń qarqyny kúsheıip tur. Qazir elimiz boıynsha 181 myń adam tirkeýge alynǵan. Jyl saıyn olardyń qatary 35 myń naýqaspen tolyǵyp otyrady. Ókinishtisi, ár jyl saıyn 15 myń syrqat osy dert saldarynan kóz jumady. Onkologııalyq aýrýlardan bolǵan ólim-jitim kórsetkishi boıynsha Shyǵys Qazaq­stan (1757) jáne Qaraǵandy (1284) oblystary, sondaı-aq, Almaty qalasy (1611) kósh bastap tur. Qurylymdyq turǵydan alsaq, sút bezi ragy birinshi orynda (12,6%), ókpe ragy ekinshi orynda (9,9%), asqazan obyry úshinshi (7,4%), jatyr moıny isigi tórtinshi orynda tur. 2018 jyly sút bezi qaterli isiginen 315 áıel kóz jumǵan. Ókpe ragy 754 adamnyń, uıqy bezi obyry 202 naýqastyń ólimine sebepshi boldy.

– Aýrýdyń beleń alýyna ne sebep? Jalpy, onkologııa neden týyndaıdy?

– Oǵan bir emes, birneshe faktorlar áser etýi múmkin. Elimizde aýrýdyń taralý kórsetkishi ár aımaqta ártúrli. Mysaly, onkologııalyq aýrýlar Soltústik Qazaqstan, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystary syndy soltústik óńirlerde kóbirek kezdesedi. Shyǵys Qazaqstan men Qaraǵandyda ónerkásip oryndary kóp shoǵyrlanǵan. Buǵan ekologııanyń lastanýy, radıaııalyq sáýleler, kúızelis, gormonaldyq ózgerister túrtki bolyp otyr. Aýrýdy týdyratyn janama sebepterdiń biri – dárýmenderdiń jetispeýi. Adam aǵzasyna óte qajetti A, V, S degen vıtamınder bar. Olar jemis-jıdekte, kókóniste bolady. Jalpy, kóp nárse tamaqtanýǵa, salaýatty ómir saltyn ustanýǵa baılanysty.

Obyrdyń taǵy bir sebebi – genetıkalyq beıimdilik. Tuqym qýalaýshylyq – obyrdy zertteýdegi mańyzdy faktorlardyń biri. Sondyqtan ár adam tuqymynda buryn-sońdy qandaı aýrýlar bolǵanyn bilip júrgeni durys.

– Obyrdy tolyqqandy emdep jazýǵa bola ma?

– Kópshiliktiń obyrdy úkim retinde qabyldaıtyny jasyryn emes. Biraq kún saıyn damyp jatqan medıına men ǵylym onkologııalyq aýrýlardyń basym bóligin emdeýge múmkindik ashty. Mamandardyń aıtýynsha, skrınıngtik zertteýler júrgizý arqyly qaterli isiktiń kóptegen túrlerin erte anyqtaýǵa bolady. Mysaly, sút bezi obyryn bastapqy kezeńde anyqtaǵan jaǵdaıda naýqastardyń 94 paıyzyn tolyq emdep jazýǵa bolady. Al emge ketetin shyǵyndy 200 esege qysqartýǵa múmkindik týady.

Ókinishke qaraı, álem ǵalymdary áli kúnge deıin qaterli isikti emdep jazatyn ámbebap dári oılap tapqan joq. Tehnologııa men medıınanyń damý qarqynyna qaraǵanda ol kúnderdiń de aýyly alys emes dep úmittenemiz. Ázirge bizdiń qolymyzdan keletini – aýrýdyń aldyn alý jáne der kezinde emdelý. Munyń bári túptep kelgende profılaktıka men salaýatty ómir saltyna kelip tireletin dúnıeler. Bylaısha aıtqanda, «aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izdeýimiz» kerek.

Árıne, elimizde onkologııalyq aýrýlardy azaıtýǵa baǵyttalǵan arnaıy baǵdarlama bar. Onyń negizgi maqsaty – aýrýdy meılinshe erte anyqtaý. Birinshi, ekinshi satysynda anyqtalǵan obyrdy tolyq emdep jazýǵa múmkindik bar. Munyń memleket úshin de paıdasy mol. Mysaly, sút bezi ragyn bastapqy satylarda anyqtasa ony emdeý memleketke 60-70 myń teńgege túsedi. Al tórtinshi satyǵa ótip ketken jaǵdaıda oǵan 2-3 mln teńge jumsalady. Hımııalyq dáriler jáne sáýlemen emdeý tásilderi qoldanylady, ota jasalady. Sebebi onkologııalyq syrqattardy emdeýge arnalǵan dárilerdiń quny óte qymbat.

– Áńgimemizdi skrınıngtik baǵdarlamalarǵa qaraı bursaq. Bizde qandaı tegin skrınıng túrleri bar?

– Jyl saıyn bıýdjetten skrınıngtik baǵdarlamalarǵa qyrýar qarajat beriledi. Mysaly, bıyl atalǵan skrınıngtik baǵdarlamalarǵa memleket 4,3 mlrd teńge bóldi. Qazir bizde osyndaı 3 baǵdarlama bar. Onyń profılaktıkalyq tekserýden aıyrmashylyǵy nede? Adamdar belgili bir jasqa kelgende týyndaýy múmkin degen aýrý túrleri bolady. Skrınıngtik baǵdarlama sol adamdardy jasyna qaraı shaqyryp, tekserýden ótkizýge baǵyttalǵan. Kúnine kem degende eki qorap temeki tartatyndar mindetti túrde jylyna bir ret ókpesin rentgen arqyly teksertip turýy tıis. Shylymdy serik etkenine on jyldan asqan azamattar kompıýterlik tomografııadan ótýi kerek. Ekinshi másele, ábden asqynyp ketken aýrýlardy azaıtý. Ol úshin halyqtyń sanasyn ózgertý qajet. Eýropa halqy eshkimdi úgittemeı-aq jappaı skrınıngten ótip turady. Olarda tipti skrınıngtik baǵdarlamalar qymbat turady. Bizde memleket tólep otyr ǵoı, soǵan qaramastan medıına qyzmetkerleriniń májbúrleýin kútip otyramyz. Buryn aýrýdyń aldyn alýǵa dıagnostıka quraldary men zamanaýı qondyrǵylardyń joqtyǵy qolbaılaý bolǵan bolsa, búginde onyń birden-bir sebebi adamdardyń óz densaýlyǵyna júrdim-bardym qaraıtyny. Ásirese, bizdiń azamattar bir jeri aýyrmasa dárigerge barmaıdy. Bylaısha aıtqanda, emhanada júrgiziletin turaqty tekserýlerdiń kómegimen-aq onkologııalyq aýrýlardyń aldyn alýǵa bolady.

Jalpy, biz skrınıng dep atalatyn keshendi tekserýlerge úırenbegenbiz. Jaman habar estigisi kelmeıtindikten kóptegen adamdar profılaktıkalyq tekserýlerden, dárigerge qaralýdan qashqaqtaıdy. Biraq biz dárigerge barýdy keıinge ysyra bergennen jaqsy jańalyqtyń kóbeımeıtinin umytyp ketemiz. «Aýrýyn jasyrǵan óledi» demekshi, kez-kelgen syrqatty erte anyqtasa, ony emdeýdiń de jeńil bolatynyn umytpaǵanymyz jón.

– Mańyzdy maǵlumattaryńyz úshin rahmet!

Suhbattasqan Ásel ÁNÝARBEK

 

Sońǵy jańalyqtar